"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Wednesday, April 13, 2011

Ferri artistik.

.
. Me moshë sa ajo e vetë njerëzimit, nënvetëdija kolektive e ka përdorur ferrin si pasqyrë të drejtpërdrejtë ku ajo projekton dhe reflekton frikën apo vuajtjet, kundërshtitë apo dobësitë e saj. Me institucionalizimin e kësaj nënvetëdijeje – mes të tjerash, nëpërmjet shkrimeve të shenjta - ferri paraqitet tashmë si një pasqyrë e ndërsjelltë e marrëdhënieve mes fesë dhe njeriut, mes kultit dhe besimtarit. Sa më tepër kjo fe përballet mes ndërlikimin e jetës shoqërore, sa më tepër ajo bie ndesh me përhumbjen e mendimit të lirë njerëzor, aq më të dhunshme bëhen përfytyrimet e jetës së përtejme që kulti ofron ndaj besimtarëve të padenjë, ndaj blasfemuesve dhe ndaj të pabindurve. Nga të dyja faqet e kësaj pasqyre, ferri projektohet si zgjidhje ndaj dështimeve të qytetërimeve.
. Cili nga këto spektra ngërthen imagjinatën e krijuesit dhe mobilizon talentin e tij ? Pa dyshim, fataliteti i egzistencës njerëzore magjeps vështrimin artistik – sikundër të tjera vështrime. Veçse, artisti ka ditur gjithmonë të tejkalojë kuadrin institucional dhe ka propozuar trajektore që kanë shëndrruar thellësisht raportet mes profanes – njerëzore - dhe të shenjtës - hyjnore. Ndoshta, pasi ndjeshmëria i lejon njeriut të artit të kqyrë se ferri, paralelisht me parajsën, egzistojnë si gjendje të veçanta të shpirtit njerëzor ; këtë dualitet mes të Keqes dhe të Mirës ai e përjeton çdo moment të jetës së tij, të cilit ai i dedikon vendimet, reaksionet, idetë bile edhe pasionet. 
. Shembulli më i pastër është "Komedia Hyjnore" e Dante Allighieri-t (1265-1321), që na sjell një përshkrim të detajuar të ferrit. Me dy fjalë, me sytë e Dantes, lexuesi viziton ferrin duke patur si udhërrëfyes Virgjilin, poetin latin (70-19 p.e.s). Përse Virgjili ? Pasi ky i fundit trembëdhjetë shekuj më parë, ka përcjellë në ferrin mitik Enean, heroin e veprës së tij poetike « Eneida » i cili, sikundër të tjerë heronj përpara tij, kryen vizitën dhe rikthehet. Veçse ndërkohë në Mesjetën e Dantes, dekori aty poshtë ka ndryshuar. Tashmë që në hyrje të ferrit dantesk, i cili nga forma ciklike dhe nga llojshmëria e ndëshkimeve të mëkatarëve ngjan me homologët e tij budistë, induistë – pse jo edhe me atë kuranik, vizitori paralajmërohet « ju që hyni, braktisni shpresën » (Ferri, Kënga III). Cikli i tridhjetë e tre këngëve të kantikut të parë (Ferri) mbyllet me takimin e poetëve me Luciferin-Dité, zotin e plotfuqishëm të këtij vendi : një qenie e frikshme me tre palë krahë dhe tre kokë – pra tre fytyra të ndryshme, trupi i të cilit është i varrosur deri në brez në akullin e përjetshëm. Është për t’u përmendur se përfytyrimi mesjetar i personazhit misterioz të Luciferit-Dité-Satan i qëndron deri-diku besnik ikonografisë biblike, e cila frymëzohet nga një interpretim i një vargu të Dhjatës së Vjetër (Esaïe - 14 :12) sikundër dhe nga disa momente të tjera fort enigmatike të Dhjatës së re (Ungjilli sipas Llukës 10 :18, sipas Janit 8 :44, apo Apokalipsit 12 :9). Artisti i shton kanonit biblik disa penelata, duke forcuar me këtë rast përmbajtjen morale të mësimit ungjillor : Satani, princi i të Keqes, mbetet mishërimi i krijesës së fëlliqur kozmike që njëherësh duhet mbajtur sa më larg të jetë e mundur nga imazhi ëngjëllor i besimtarit, gjithë duke e paraqitur të frikshëm dhe mizerabël – shembulli i gjallë i ndëshkimit më të tmerrshëm që mund t’i arrijë mëkatarit. Dashur-padashur, kjo figurë fiton një diçka të re : ajo bëhet më e dukshme – në shkëmbim, ajo mbetet personifikimi i të Keqes absolute, një e keqe e ngadhënjyer.
. Shumëkush, sot, e interpreton « Komedinë Njerëzore » (1) si një alegori, me anë të të cilës Dante mediton lidhur me realitetin politik të Italisë së kohës së tij paçka se falë artit të tij, fiksioni i veprës ka tejkaluar së tepërmi « realitetin biblik » dhe është imponuar si një nga « standardet » klasike të imagjinarit kolektiv të ferrit. Por në të vërtetë, elementi novator, i popullarizuar nga vepra e Dantes, është Purgatori – një realitet i ri i kozmogonisë perëndimore, i farkëtuar pikërisht gjatë mesjetës së hershme.
. Diku gjetkë u përmend dyzimi i Etërve të Kishës të periudhës arkeokristiane lidhur me rrugëtimin e të vdekurve si dhe hipotezat e tyre të egzistencës të një vendqëndrimi të përkohshëm të shpirtrave receptacula – deri në ditën e ringjalljes dhe të Gjykimit të Fundit. Qysh përpara shekullit të XII, Mesjeta, paralelisht me zhvillimin material, solli një letërsi të bollshme të udhëtimeve në Botën e përtejme si edhe një varg vizionesh të kësaj « jete ». Kështu, hap pas hapi, epiteti purgatorius shëndrrohet në emër purgatorium – sikundër ideja tenton të materializohet në qenie (ose koha në hapësirë). Tashmë, gjendja e të pastruarit të shpirtit fillon dhe imagjinohet si vend ku pastrohet shpirti dhe ky koncept plotëson topografinë eskatologjike të dikurshme me një hapësirë të re – me përmasa të krahasueshme me Parajsën dhe Ferrin (2). Veçse kjo risi nuk vjen si spekullim i teologëve apo i filozofëve por si « revolucion » kulturor - si rezultat i refleksionit te intelektualëve dhe artistëve. Ajo dëshmon mbi ndryshimin e mentaliteve dhe përbën një shenjë të përshtatjes së kishës me epokën e re të tregëtarëve – sikundër shlyerja e mëkateve përkon me shitjet e indulgjencave papale ; një përpjekje për kontabilizuar, për të shifruar fenomenet shpirtërore.
. Krijimi i Purgatorit si një vend tranziti i përcaktuar mes Tokës dhe Qiellit, mes Ferrit dhe Parajsës, përputhet me zbulimin e një morali më kërkues ; e thënë ndryshe, të një distance mes aktit dhe qëllimit, e cila tashmë duhet marrë parasysh dhe që imponon një vlerësim më të drejtë dhe si rrjedhim, një gjykim më të ekulibruar. (3)
. Na duhet të pranojmë se egzistenca e Purgatorit - paradhomë e prehjes së shpirtrave - paraqet një avantazh të dyfishtë. Krahas konfortit shpirtëror që krijon mes besimtarëve motivi i lashtë i komunikimit mes të gjallëve dhe të vdekurve, ky element i ri i kozmogonisë hyjnore i lejon fesë së krishterë të ripajtohet me bazën e besimit të vjetër në një jetë të përtejme të reduktuar dhe letargjike, karakteristike e Hadesit helen bile edhe e sheolit hebraik. Por duhet thënë se kjo perspektivë e re nuk ofron asgjë pasionante apo të fuqishme, megjithë përpjekjet e mëpastajme të Kishës katolike për ta pajisur me prush ose me zjarrin pastrues. Aq më pak ajo arrin të intrigojë apo të pasionojë vështrimin e artistit, vëmendja e të cilit gjatë Rilindjes vazhdon të tërhiqet nga figura e Satanit - sikundër është rasti i Torquato Tasso-s (1544-1595) në veprën e tij të njohur "Jeruzalemi i çliruar" (4).
. Satani-Pluton i Tasso-s paraqitet si një mbret feudal, i ulur në fron dhe i rrethuar nga një tufë oborrtarësh-hije të llahtarshme, i cili digjet nga dëshira të hakmerret ndaj Zotit dhe kalorësve të tij. Megjithëse goja e tij mbetet e përgjakur – një huazim nga sivëllai të tij dantesk – pamja e tij është e madhështore, për të mos thënë e nderuar : një ish-Perëndi mes djajve. Por mbi të gjitha, ai flet dhe shprehet – një nismë e guximshme e të marrit Tasso kjo e « shmitizimit » të Satanit, aq më tepër kur dihet se në kohë të tij, fjala ishte prerogativë madhore e individit të lirë.
. Disa dekada më pas, Satani rikthehet në skenën e artit të madh dhe kësaj rradhe ai pushton qendrën e veprës "Parajsa e Humbur" (4)  e John Milton-it (1608-1674). Poeti puritan na prezanton kështu kryengritësin e pamposhtur, heroin e thyer me përmasa mitologjike – paçka se për fatin e tij të keq, ai është i parashkruar për t’u bërë shembull i krenarisë së ndëshkuar. Satani miltonian është një personazh i ndërlikuar, një qënie e djegur nga dëshira për të ushtruar lirinë e tij vetiake, rrebelizmi i hapur të cilit ndaj autoritetit të Zotit e sikteris nga Parajsa dhe e zbret në tokë, mes të gjallëve – në vend ta çojë në Ferrin e të vdekurve. Ai flet, shpreh mendimet, ndan ndjenjat... Sigurisht, ai mbetet një mëkatar – por me vese të vetë njeriut, dhe si pasojë, i prekshëm dhe prekës. Ai përfaqson simbolin e realitetit njerëzor, të torturuar nga dëshira për pushtet ; një qënie e dëshpëruar, klithma e të cilit identifikohet me atë të vetë poetit, të shgënjyer nga disfata politike.
. Tashmë i shmitizuar dhe i degraduar - i zbritur në tokë si në epokën e Jobit « për ta përshkuar dhe shëtitur » (Jobi 1 :7), Satani shkrihet në masën e njerëzve dhe merr pamjen e një njeriu elegant me sjellje të mira. Shkrimtari frëng Le Sage (1668-1747) jo vetëm e adopton si personazh kryesor por edhe për herë të parë, këtë emër të urryer e ve në kopertinë të veprës së tij "Djalli i çalë"(6) , Nga momenti që të metat e tij legjendare degdisen në rrafshin fizik (i çalë), i hapet shteg vetive të reja (i ndershëm, i sinqertë, vetëmohues) si edhe premtimit për t’i dhënë njeriut dije dhe lumturi – një motiv që do të rivijë me forcë në kryeveprën e Goethes Faust.
. Në antipod me këtë letërsi « satanike » ka hedhur shtat një krijimtari « ëngjëllore » që synon të mobilizojë grigjën e besimtarëve disi të çoroditur dhe t’i rikujtojë asaj përmbajtjen e dogmës. Krahas provave të pagabueshme të egzistencës së ferrit, të ardhura nga përtej varri - të verifikuara nga feja, kjo krijimtari na sjell një varg vizionesh të përjetuara të tij, si ky i mëposhtmi i Shenjtores katolike Terezë d’Avila :
.
. … hyrja m’u duk e ngjashme me një rrugicë fort të gjatë dhe shumë të ngushtë, ose më mirë me një furrë tepër të ulët, të errët dhe të shtrënguar. Fundi ishte si një ujë i vishtullt, shumë i ndotur dhe i mbushur me zvarranikë të helmatisur. Në skaj gjendej një shpellë e gërryer në një farë muri të qemertë ku e gjenda vehten të ndrydhur. E gjithë kjo mund të quhet ende e këndëshme për pamjen, e krahasuar me atë çka ndjeva më pas, aq e pamundur ndjehem për ta përshkruar. Lidhur me vuajtjen që përjetova në këtë birucë, më duket krejt e pamundur t’ju krijoj edhe idenë më të vogël. Ndjeva në shpirtin tim një zjarr, natyrën e të cilit nuk mund ta përshkruaj, ndërkohë që trupi përshkohej nga vuajtje të padurueshme […] kam përballur gjithë farë lloj vuajtjesh, një pjesë e të cilave sikundër e kam thënë vinin nga djalli. Por këto vuajtje janë të papërfillshme në krahasim me ato çka vuajta në këtë farë biruce [...] E megjithatë, edhe këto të fundit janë një hiç në krahasim me agoninë e shpirtit. Shpirti ndjen një ndrydhje, një angushti, një cfilitje kaq të ndjeshme, një vuajtje kaq të dëshpëruar dhe të thellë, që nuk di se si ta shpreh.
. Edhe po t’ju them që aty ju shkulin parreshtur shpirtin, është pak, pasi në këtë rast është një tjetër që që duket se po ju merr jetën. Por këtu, është vetë shpirti që coptohet vetvetiu. E pranoj, nuk e di se si t’ju jap një ide të këtij zjarri të brendshëm dhe të këtij dëshpërimi që ju shtohen vuajtjeve dhe dhimbjeve aq të llahtarshme por unë ndjehesha që po digjesha, që po më coptonin pjesë pjesë. Po e përsëris, ajo çka është më e llahtarshme, është pikërisht ai zjarr i brendshëm dhe ai dëshpërim i shpirtit.
. Në këtë vend kaq të qelbur, ku edhe shpresa më e vogël e ngushëllimit është e humbur një herë e mirë, është e pamundur të ulesh ose të shtrihesh ; hapësira mungon ; isha mbyllur si në një vrimë të gërryer në mur ; faqet e të cilit, objekt i llahtarshëm për vështrimin, ju shtypin me gjithë peshën e tyre. Aty, gjithçka ju mbyt, aspak dritë, veçse errësirë gjithandej. Sidoqoftë, një gjë që nuk di se si ta kuptoj, megjithë mungesën e dritës, arrija të shihja gjithçka qe përbënte vuajtje për vështrimin. …
. Ai më dha në këtë mënyrë, mundësinë e të kqyrurit të sendeve të llahtarshme dhe të ndëshkimeve të aplikuara ndaj disa veseve ; këto tortura më duken shumë të tmerrshme për t’u përjetuar. Por meqënëse nuk e vuaja aspak ndëshkimin, isha më pak e tmerruar. Në vizionin e mëparshëm, në të kundërt Zoti bëri që të ndjeja me të vërtetë në shpirt këto vuajtje dhe këto ankthe, sikur të ishte trupi im që i përballonte. Nuk e di se në ç’mënyrë ndodhi kjo gjë, por kuptova mirë që ishte një amëshim i madh dhe që vetë Zoti kërkonte të shihja me sytë e mij greminën nga ku plotfuqia e Tij më kish çliruar (7).
. Me keqardhje, më duhet të pohoj se këtij përshkrimi skëterror të murgeshës spanjolle sa të devotë aq edhe të përgjëruar i mungon arti i madh – një mangësi që ndjek edhe vizione të tjera të ngjashme të shën Francesco d’Assise apo të shën Gianni Bosco. Edhe nëse për fat të keq i mungon tekstit, ai është i gjithëgjendur në atë çka përbën indin e tij – në praktikën dhe mendimin e Kishës.
. Veçse këtu nuk e kam parasysh aspak artin e madh skenik të ceremonive fetare apo atë tjetrin e indoktrinimit të turmave që zbaviteshin me autodafetë apo që brohorisnin djegjen e « heretikëve » satanikë në turrë të zjarrit. Eshtë fjala për artin epistolar të Papës Piu IX (1792-1878) që nga njera anë proklamonte dogmën e pagabueshmërisë papale « Pastor Æternus » dhe nga ana tjetër botonte të famshmin Silabus (1864) ku nën etiketën e denoncimit të gabimeve dhe herezive të e botës moderne, lëshohej anatema mbi të drejtat e njeriut dhe lirinë e ndërgjegjes. Jo rastësisht pra, ky Papë kërkonte nga priftërinjtë dhe peshkopët të predikonin ferrin – sipas logjikës « meditimi mbi ferrin prodhon shënjtorët ».
. Dhe nëse një i tillë Papë nuk bind ende, le t’i bëjmë besim gojtarisë po aq artistike së shën Jan Kristozomit :
.
. Që ka të krishterë mëkatarë, këtë edhe unë e di, por që mund të ketë paganë që jetojnë ashtu siç duhet, këtë nuk e di ende. Mos më përmendni ata që, nga natyra, qënkan të virtytshëm dhe të ndershëm ! Më flisni më mirë për atë njeri i cili, gjatë gjithë jetës së tij, ka mundur t’ju rezistojë pasioneve dhe është sjellë si i pamëkatë. Ju siguroj se nuk keni për ta gjetur ! Nëse premtimi i Parajsës dhe frika nga Ferri mezi mjaftojnë për t’i mbajtur njerëzit në virtut, ç’mund të thuhet për praktikat e atyre që nuk besojnë aspak në to ? Edhe sikur të hiqen se e praktikojnë këtë virtyt, ata veprojnë thjesht për hir të emrit dhe famës së tyre : veçse, sa herë që ky emër fillon të humbë dhe ajo famë të zbehet, ai i dorëzohet pa asnjë rezervë dëshirave të tij të këqija
.
. ----------------------------
.
. (1) Allighieri DANTE – La Divine Comédie, éd. Lattès, Paris, 1986.
. (2) Jacques LE GOFF – La naissance du Purgatoire, Gallimard, Paris, 1981.

. (3) Philippe ARIES – le Purgatoire et la cosmologie de l’Au-delà, Annales. Economies, Sociétés, Civilisations, 38 année, N. 1, 1983.
. (4) Torquato TASSO - Gerusalemme Liberata, a cura di Lanfranco Caretti, Torino, Einaudi, 1971.

. (5) John MILTON - Paradise lost, edited by John Broadbent, Cambridge University Press, 1972.
. (6) Alain - René LESAGE - Le diable boiteux, éd. Nillson, Paris.
. (7) Mgr de SEGUR - L'Enfer, Paris, 1876.

0 comments:

 
Përjetësisht të Panjohur