"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Monday, December 27, 2010

Ferri biblik.

.
. Në ç’moment të zhvillimit të tij intelektual, njeriu antik flijoi zjarrin, simbolin e përparimit të tij madhor teknologjik të asokohshëm, në altarin e fesë – me qëllim që Zoti i tij, tashmë Unik, ta përdorë si dekor universal të ferrit të tij ndëshkimtar ? Atë zjarr, të cilin ai e kish përvehtësuar me aq vështirësi dhe sakrifica – frut i revoltës titaneske të tokësorit Prometé ndaj tiranisë qiellore së Zeusit ! Përgjigja duhet kërkuar në tekstet e shenjta, Bibla mes të tjerësh, që gjithmonë kanë nxitur debate të gjalla mes teologëve dhe filozofëve – lidhur me vendin dhe rolin që i është rezervuar në të, ndëshkimit qiellor dhe në mënyrë të veçantë ferrit. Bibla (shënimi 1) përmban katër shprehje të përvetshme, të cilat sipas rastit janë interpretuar ferr, sinonim i zjarrit të përjetshëm. Dhjata e Vjetër – hebraisht në origjinal, përmban fjalën « sheol », të përsëritur 65 herë dhe të përkthyer në 31 raste « ferr » dhe herët e tjera « vendbanim i të vdekurve », « gropë » ose thjesht « varr ». Dhjata e Re përmban tre të tjera – në gërqisht kësaj rradhe, të përkthyera gjithashtu ferr, gropë ose varr : « hades » (i shfaqur 10 herë), « tartaro » (1 herë e vetme) dhe « gehenne » (12 herë). Cili pra është përfytyrimi i ferrit për hebrenjtë parabiblikë, autorë të Torah-ut, të Neviim-it dhe të Ketuvim-it, të përmbledhura brenda atij korpusi që njihet nga të krishterët me emrin Dhjata e Vjetër– dhe më tej, përfytyrimi i Apostujve ungjillorë – shkrues të Dhjatës së Re, hebrenj tashmë të krishtëruar ?  
.
.
. Sikundër dhe në të tjerë popuj, besimi në jetën e përtejme është element esencial i fesë hebraike primitive dhe para së gjithash, një e tillë jetë i përgjigjet një gjendjeje të egzistencës të reduktuar, një vendi të quajtur sheol. Por ndërkohë që vendndodhja e tij është e papërcaktuar, gjendja e shpirtrave në këtë sheol mbetet fort e errët. Ndoshta pasi edhe arsyeja e hebrenjve të asaj epoke ishte e pafuqishme – ende e pandriçuar nga rrëfimi hyjnor - ose më mirë të themi, pozitivizmi dhe prakticiteti i racës ishin fort pak të afta për të spekulluar mbi « të përtejmen » individuale. Sigurisht që hebrenjtë reflektonin dhe shqetesoheshin për atë botë, por në rradhë të parë ata mendonin për këtë tjetrën, për mjetet dhe metodat e nevojshme për të arritur lumturinë individuale dhe pasurimin e përbashkët. Sidoqoftë, përmes rënieve, ngritjeve, ndëshkimeve apo sukseseve, kronika e ndërtesës teokratike të Izraelit – ashtu sikundër e përshkruan Dhjata e Vjetër deri në periudhën e mbretit David dhe më tej – në të gjitha aspektet e saj morale, sociale apo politike shpreh përgjegjësinë morale të elitave, fajësitë dhe gabimet e tyre – përuljen, të denja për ndëshkimin por edhe për faljen e Krijuesit Jahve. Veçse kjo përgjegjësi morale e hebrenjve përpara Krijuesit shfaqet në terma aspak hyjnore : Ligji i Torah-ut (Levitiku 11-24 ; Deuteronomi 15-45) përmend një varg ndëshkimesh për të gjithë ata që shkelin preceptet e shenjta por këto ndëshkime janë thjesht tokësore. Sa për jetën e ardhshme, ajo mbetet e trishtë dhe e zymtë ; vetëm disa shpirtra sipërore mund të shpresonin në një perspektivë shpëtimi mesianik – zaten po ato ndërgjegje të ndriçuara që parashikonin ndëshkimet morale në sheolin e përtejmë.
. Fillesat e një ndjeshmërie individuale dhe kolektive ndaj ndëshkimeve që rezervon jeta e përtejme shfaqen pas Kronikave, me Librat e vjetra morale si Jobi dhe Ekleziasti, të përmbledhura në gjirin e Ketuvim-it gjatë periudhës helenistike të vonët. Ndryshe, është shqetësimi mbi raportet e përmbysura mes pasurisë dhe virtyteve të kësaj bote që ngrenë çështjen e ndëshkimeve në botën e përtejme. Por sidoqoftë, duhet të vinin Profetët e mëdhenj, saktësisht Isaia, Ezekieli, Danieli, Zaharia dhe Malakia që më në fund, Krijuesi të shpaloste perspektivën e jetës së përtejme si edhe ndëshkimet e sheolit për për të dënuarit, mëkatarët – lë ligjtë Babilonas, Asirianë dhe Egjiptianë – gjykimin e fundit ! Por edhe nëse zjarri spastrues mbetet një armë e preferuar e Krijuesit, ai nuk bën pjesë në takëmet e sheolit hebraik. Dhjata e Vjetër e paraqet këtë të fundit si një « vend të fshehur », i adaptuar për gjendjen e njeriut që vdes dhe pas vdekjes, një e përtejme e padeshifrueshme ku vdekatari i thjeshtë përfundon i heshtur dhe i pandërgjegjshëm. Le ta quajmë pra këtë sheol - pse jo - ferr të hebrenjve. Sidoqoftë, një sheol-ferr që nuk korrespondon aspak me imazhin e sotëm të ferrit, një sheol ku zjarri mungon mizorisht. Duhet të dilte në skenë libri i Enokut - Henoc jetëshkurtri, patriarku i shtatë pas Adamit, ai që « eci me Zotin përgjatë treqind vjetësh, dhe që më tej shkoi, pasi Zoti e mori » – sikundër thotë edhe Dhjata e Vjetër (Gjeneza 5 :23, 24) për të patur edhe një nga të rrallat vizione kozmologjike të sheolit. Ky libër paraqet sheolin si të ndarë në disa zona - : në të parën, të drejtët dhe shenjtorët presin gëzueshëm ditën e Gjykimit (Ungjilli sipas Llukës e quan këtë vend « Gjiri i Abrahamit ») ; në zonën që vijon, të ndershmit jo fort të përmendur presin me durim shpërblimin e merituar ; në tjetrën, të ligjtë ndëshkohen dhe presin gjykimin e fundit dhe në të fundit, të ligjtë që nuk meritojnë ringjalljen vuajnë ndëshkimin e tyre të përjetshëm. Por ajo çka tërheq vëmendjen në këtë tekst, autorësia e të cilit mbetet e errët – fillimisht e shkruar nga hebrenjtë, më tej e rishkruar nga helenët e Aleksandrisë dhe e rikopjuar nga duar etiopiane - është pikërisht imazhi i zjarrit si mjet ndëshkimi hyjnor ndaj mëkatarëve (90 :13 ; 99 :5) si edhe ferri i përflakur, i rezervuar ndaj të gjithë atyre që kanë përbuzur të Përzgjedhurin e Zotit, Birin e tij (62 :14).
. Përfundimisht, eskatologjia skëterrore hebraike – ajo doktrinë teologjike që merret me objektivat fundore të njeriut dhe me shëndrrimin përfundimtar të botës - paraqitet shumë më sipërore se sa simotrat e saj pagane. Vërtet që edhe në të, ndërhyrja e Zotit mbetet vendimtare dhe fort e dukshme – për të mos thënë shpëtimtare - por sidoqoftë, asaj i mungojnë mitet e Helenëve, panteizmi i Persëve, animizmi i Babilonasve, metempsikoza e Indianëve, sikundër dhe faraonizmat përrallore egjiptiane. Tek hebrenjtë, njeriu është krijuar nga Zoti për Zotin dhe ky Zot – Providencë transhendent dhe krijues, i drejtë por xheloz - sa i dashur dhe i kujdesshëm po aq i dhunshëm dhe hakmarrës – ka zgjedhur një mënyrë origjinale për të komunikuar me krijesën e tij, të krijuar sipas imazhit të vet – mesazhin mesianik. Nëpërmjet Fjalës së tij dhe duke vringëlluar ndëshkimin e gjykimit të fundit, ai vigjëlon parreshtur mbi çdo krijim të duarve të tij në këtë botë dhe në atë tjetrën.
.
. Gjatë shekullit që paraprin Krishtin–Jesus, mendimi hebraik lidhur me jetën e përtejme fillon të precizohet dhe shfaq idenë e dy gjendjeve të ndryshme të shpirtrave në rrugëtimin e tyre : një gjendje për të Drejtët dhe një tjetër për të pafetë, adeptët e blasfemës. Këto dy koncepte qëndrojnë në origjinë të dy fjalëve-shprehje të reja, që karakterizojnë dy ekstremet kozmogonike : Qielli ose parajsa, e rezervuar për të parët dhe ferri-gehene, vend vuajtjesh dhe mundimesh, ku përfundojnë të dytët, të gjithë ata që refuzojnë drejtësinë dhe dashurinë e Zotit. Që të dyja gjendjet janë të pandashme nga ideja e një drejtësie hyjnore pas vdekjes – sikundër dhe të zgjedhjes së lirë njerëzore, përcaktuese e statusit përfundimtar.
. Në paraqitjen e saj të ferrit, Dhjata e Re lejon të kqyren tre faza : nëpërmjet ungjillit, Krishti shfaq plotësisht substancën e teologjisë së ferrit-gehene – një vend i llahtarshëm ku mbizotërojnë përbuzja si dhe mallkimi i Zotit (dam), zjarri, ndëshkimi i përjetëshëm i çdo mëkati vrastar ; në kuadrin e teologjisë së tij të shtjelluar në Epitrat, shën Pavli (Paul) zhvillon në mënyrë sintetike eskatologjinë skëterrore ; së fundi, në Apokalipsin e tij, nëpërmjet vizioneve ngërthyese, shën Jani (Jean) përvijon realitetin e plotë – dhe pjesërisht material – të vendit dhe të vuajtjeve në atë greminë të zjarrtë ku do të gjenden në shekuj të shekujve të gjithë adeptët e Qytetit të të Keqes. Risija në këtë rast qëndron pikërisht në përdorimin e fjalës « gehene » - ferr në letërsinë apokaliptike, paralelisht me përdorimin e fjalës hades e cila mbetet sinonim tashmë i helenizuar i sheolit të dikurshëm. Kështu, në Ungjillin e tij (9:42-48), Marku vendos në gojën e Krishtit fjalët e mëposhtme (të më falin besimtarët për « egzotizmin » e përkthimit):
. « .. dhe në se dora tënde bëhet për ty sebep i të qorollepsurit, prije, ja vlen më mirë të jesh dorac por në jetë se sa me të dyja duart dhe të shkosh në gehene, në atë zjarr që nuk shuhet kurrë. Dhe në se këmba tënde bëhet sebep i qorollepsjes, këpute ; më mirë këmbac dhe në jetë se sa me të dy këmbët dhe të përfundosh në gehene. Dhe në se syri tënd bëhet sebep i qorollepsjes, kërreje ; më mirë qorr por në mbretërinë e Zotit se me dy sy dhe në gehene, ku krimbi i tyre nuk ngordh kurrë - in gehennam ignis inextinguibilis - dhe ku zjarri nuk shuhet kurrë - ignis non extinguitur. ».
. Në Apokalipsin e tij (20 :12-14), shën Jani shprehet :
. « … dhe të vdekurit u gjykuan sipas veprave të tyre, sipas atyre që ishin shkruar në këto libra.. Dhe të vdekurit dhe qëndrimi i të vdekurve u hodhën në pellgun e zjarrit. Eshtë kjo vdekja e dytë, pellgu i zjarrit. Sejcili që nuk ishte shkruar në librin e jetës u hodh në pellgun e zjarrit »
. Ibidem (21 :8) :
. « … për frikacakët, jo-besimtarët, të llahtarshmit, vrasësit, të paturpshmit, magjistaret, idolatrët dhe të gjithë gënjeshtarët, fati e tyre do të jetë në gehene, në pellgun e djegshëm të zjarrit dhe të squfurit, që është edhe vdekja e tyre e dytë ».
. Lexuesit e sprovuar të Ungjillit vërejnë se fjala gehene është një shtrembërim dhe greqizim i shprehjes hebraike « hinom », emërtimi i një farë lugine me të njejtin emër në jug të Jeruzalemit, e përdorur si depo plehrash që prej lashtësisë, ku squfuri përdorej për të ushqyer zjarrin « e përjetshëm » dhe ku – sipas rastit – përfundonin kërmat e kafshëve dhe trupat e kriminelëve të gjykuar dhe të egzekutuar, por që s’kishin gjetur varr. Kështu, imazhi i Apostujve lidhur me ferrin qiellor dhe zjarrin e përjetshëm të tij ushqehet dhe frymëzohet, sikundër dhe pritet, nga realiteti tokësor i epokës.
. Nga momenti që egzistenca e ferrit dhe e zjarrit të përjetshëm s’mund të vihet më në dyshim, pasi tashmë elementë përbërës të Librave të Shenjtë dhe si rrjedhim të vetë dogmës, Etërve të parë të Kishës ju desh të shpalosnin thesare të mendimit filozofik-kishtar lidhur me një varg problemesh të natyrës « praktike », si për shembull : cila është natyra e zjarrit në të cilin duhet të digjen të ndëshkuarit ? Pa hyrë në meandret e këtij mendimi, le të përmendim se ai mobilizoi mendjet më të ndritura të epokës dhe shkaktoi jo pak viktima mes më të pabindurve, mes të cilëve Origjenin (185-254) - teolog i shquar i gjuhës greke dhe adept i Platonit, ithtar i shpëtimit të përjetshëm dhe themelues i herezisë të origjenizmit. I ndjekur nga Klementi i Aleksandrisë (160-220), ky Origjen spjegon se zjarri i përmendur në Shkrimet e Shenjta është metafizik dhe inteligjent ; ai shpreh pendesën e shpirtit mëkatar nga kujtimi i mëkatit të kryer dhe ushtrohet jo mbi mishrat por mbi vetë shpirtin – ai nuk konsumon por depërton përmes shpirtit, dhimbjeve të të cilit për shkak të mëkateve të kryera i duhet shtuar pamja e mirësisë që ju shpaloset të zgjedhurve nga Zoti dhe që ju mungon të ndëshkuarve.
. Më eklektik, shën Gregori i Nyse-s (335-395), një nga etërit më të shquar të Kishës së Lindjes, vjen si përfaqsues i gjithë atyre që besonin se ky zjarr është metaforik. Në Fjalimin Katekizmik, ai shprehet :
. « Jeta e dhimbshme e mëkatarëve (në atë të përtejmen) s’mund të krahasohet me asgjë që shkakton vuajtje në këtë tonën. Edhe sikur t’i vemë të njejtat emra që njohim këtu ndëshkimeve të përtejme, ndryshimi mbetet i pamasë. Me fjalën zjarr ju jeni mësuar të konceptoni një gjë krejtësisht të ndryshme nga zjarri i këtushëm, pasi ai atje zotëron një veti që ky këtu nuk e ka : i pari nuk shuhet kurrë ndërkohë që përvoja ka zbuluar jo pak mënyra për të shuar tjetrin – dhe diferenca është e pamatë mes një zjarri që shuhet dhe zjarrit të pashueshëm… Shkrimet na mësojnë se të mallkuarit do të ndëshkohen me vuajtje të drejta, që janë zjarri, terri, krimbi, që të gjitha vuajtje të përbëra nga elementë materialë. Shpirti, meqënëse është thjesht shpirtëror, nuk mund të preket asnjëherë nga zjarri. Si ka mundësi që terri mund ta torturojë shpirtin, pikërisht atë që nuk zotëron organe pamore ? Çfarë vuajtje mund t’i shkaktojë atij krimbi, i cili mund të prekë trupin, por askurrë shpirtin ? »
.
. Propagandist praktik, shën Jan Kristozomi (Gojëarti) (349-407), Doktor i Kishës dhe Patriark i Konstandinopojës, në homelinë e tij mbi shën Matinë (Mathieu) shprehet :
Atje (në gehene) askush për t’ju mbrojtur, askush për t’ju shpëtuar ; ju nuk mund të shquani fytyrën e qetë dhe të ëmbël të Shpëtuesit… të paktën, mbi tokë kemi mundësinë t’i përulemi Perandorit, t’i lutemi dhe të fitojmë në këtë mënyrë lirinë e ndonjë të dënuari. Por në ferr, kj o është e pamundur ; atje asnjë falje ; atje gjendemi mes vuajtjeve dhe dhimbjeve të papërshkueshme. Nga momenti që jemi të dënuar në zjarr, humbim natyrisht Mbretërinë dhe kjo gjë përbën edhe fatkeqsinë më të madhe. E di se shumëkush trembet vetëm duke dëgjuar emrin gehene, por unë deklaroj se humbja e kësaj lavdie sipërore është edhe më e tmerrshme se sa vuajtjet e gehenes.. një humbje e asaj la vdie që do të na bënte përjetësisht të lumtur ; çfarë torture kjo e të qenit një objekt përbuzjeje nga Krishti, të mund të ndjesh nga goja e tij : nuk ju njoh më ; të akuzohesh prej tij se nuk ke dashur t’i japësh për të ngrënë kur Ai ishte nevojtar. Më mirë të goditesh nga mijra rrufe se sa të shohësh këtë fytyrë kaq të butë të shmangë vështrimin nga fytyra tënde, këta sy kaq të qetë të të kqyrin me indinjatë.
.
. Për herë të parë kështu, Ati i kishës ortodokse përmend shkoqur atë çka teologjia e mëvonshme do ta cilësojë si vuajtja e dam-it. Një zhvillim cilësor i natyrës morale dhe njëkohësisht, shprehje e kompleksitetit të sensit të vetë krishtërimit që do të përbëjë edhe esencën teologjike të kësaj Kishe të konsideruar si universale : besimin solemn mbi personin e Krijuesit të saj hyjnor. Veçse në kuadrin e kësaj feje të re, ky Krijues nuk mjaftohet me atributet e tij të vjetra hebraike : as me mesazhin profetik abrahamik as edhe me aksionin shpëtimtar moisian. Tashmë Fjala jashtëkohore dhe jashtëtrupërore zbret në tokë – njeri mes njerëzve ; ajo mishërohet në gjirin e një gruaje, Marisë, dhe pjella e saj Krishti – njëkohësisht Zot dhe njeri – është bartës universal i mesazhit dhe e aksionit.
. 
. Qëndrimi ndaj Krishtit përbën edhe gurin themeltar të kësaj feje – objekt kundërshtish heretike dhe pohimesh dogmatike të një varg Koncilesh të shenjta (njëzet të tilla), nga ai i Nikesë (në vitin 335) deri tek ai i Vatikanit (1869-1870). Ai pasqyron vështirësinë konceptuale të të pranuarit njëkohësisht të unitetit të substancës së personit Krisht nëpërmjet dualitetit të natyrave të tij – hyjnore dhe njerëzore – si edhe të dy vullneteve të tij natyrore aspak të kundërta – hyjnor dhe njerëzor. Mjafton t’i referohemi përmbajtjes dogmatike të përcaktuar që prej Koncilit të parë dhe të pandryshuar prej shekujsh :
. « Biri i Zotit, i vetmi i ngjizur prej Atit, çka do të thotë nga substanca e Atit, Zot i Zotit ; i ngjizur dhe aspak i krijuar, bashkësubstancial me Atin nga i cili të gjitha sendet janë bërë në Qiell dhe mbi tokë ; i cili, për ne njerëzit dhe për shpëtimin tonë, ka zbritur dhe është mishëruar, u bë njeri, vuajti, u ringjall ditën e tretë, u ngjit në qiej nga ku edhe do të rivijë për të gjykuar të gjallët dhe të vdekurit »
.
. ___________________________
. 
. Shënimi 1: Si përfaqsuese të këtij teksti, ky shkrim përdor variantin francez: La Bible - Louis Segond 1910, Ass. Viens et Vois, Grezieu la Varenne, 1993.

1 comments:

qafirarnaut said...

Shume interesant. Por do te sugjeroja qe shume shqiptare do ta kuptonin shume mire termin hebraik gehena ne versionin e tij arabik 'xhehnem' (eshte e njejta fjale germe per germe)

 
Përjetësisht të Panjohur