"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Saturday, August 21, 2010

« Mos shpresoni t´i hiqni qafe librat »

.
. Sebepi u bë PPU me një shkrim të tij të llahtarshëm: I llahtarshëm në titull "Mos ua bëni librave funeralin", i llahtarshëm në përkthimin e tij (Zoti mbroftë atë përkthyes!). Një shkrim pa kokë as këmbë - një përmbledhje ad hoc e një libri të ardhshëm që pritet të dalë në tetor në Francë, që sjell para lexuesit bisedën e Umberto Eco me Jean-Claude Carrière.
. Në se i pari s´ka më nevojë për prezantim, i dyti e mban vehten për rrëfimtar. Të tjerët e vlerësojnë për shkrimet e tij (autor i suksesshëm i dhjetra librave, skenareve, teksteve të këngëve), sikundër dhe regjizor, autor dramaturg, sipas rastit edhe aktor apo këngëtar. Ka punuar me Jacques Tati dhe Luis Buñuel, me të cilin bashkëpunon mbi 20 vjet rresht. Ai bashkëpunon me Milos Forman (Valmont), Volker Schlöndorff (Le Tambour), Andrej Wajda (Danton), Louis Malle (Viva Maria, Milou en Mai), Jacques Deray (La Piscine, Borsalino), Jean-Paul Rappeneau (Cyrano de Bergerac) etj... Sidoqoftë, Eco dhe Carrière kanë të përbashkët bibliofilinë, lexime të panumërta dhe një magjepsje të thellë ndaj budallallëkut.
. Pjesë nga një bisedë fort pak e ujdisur mes dy mjeshtrave të fjalës. Bashkëbisedimi i tyre u përgatit dhe u pajis me një parathënie të Jean-Philippe de Tonnac. Ed. Grasset, 340 f. (do të dalë në librari në 21 tetor 2010).
.
.
. Umberto Eco. - A do të zhduket libri për shkak të internetit? [...] Në të vërtetë, shumë pak gjera mund të thuhen mbi këtë subjekt. Me internetin, ne u rikthyem në epokën alfabetike. Edhe në qoftëse kishim besuar ndonjëherë se kishim hyrë në qytetërimin e imazheve, ja që kompjuteri na riktheu në galaksinë e Gutenbergut dhe gjithkush është tqashmë i detyruar të lexojë. [...] Libri është si puna e lugës, e çekiçit, e rrotës apo e gërshërës. Nga momenti që i shpik, vështirë është të bësh diçka më të mirë. [...] Philippe Starck u mundua të përmirësojë shtrydhësen e limonit, por ai i riu i tij (për të ruajtur një farë pastërtie estetike) le farat të kalojnë. [...] Ndoshta [libri] do të zhvillohet në përbërësit e tij, ndoshta faqet nuk do të jenë më në letër. Por ai do të mbetet ashtu siç është.
.
. Jean-Claude Carrière. - Duket se versionet e fundit të librit elektronik (e-book) e venë në konkurrencë të drejpërdrejtë me librin e shtypur. Modeli Reader përmban tashmë 160 tituj.
.
. U. Eco. - S´ka asnjë dyshim që një gjykatës do të transportojë në shtëpi të tij ato 25 000 dokumentat e procesit gjyqësor aqë qi ndjek në se ato gjenden të memorizuara në një e-book. Në fusha të ndryshme, libri elektronik do të sjellë një komfort përdorimi të jashtëzakonshëm. Unë vazhdoj të pyes vehten a ja vlen të lexosh "Luftën dhe Paqen" në e-book. Do të shohim. Sidoqoftë, ne nuk mund të vazhdojmë të lexojmë Tolstoin sikundër edhe të tjerë libra të shtypur mbi brumë letre, thjesht pasi ata kanë filluar tashmë të dekompozohen në bibliotekat tona. [...]
.
. Jean-Philippe de Tonnac. - Me daljen në skenë të mjediseve të reja [...], përse të mos imagjinojmë përfundimisht një braktisje të lehtë të objektit libër në formën e tij tradicionale?
.
. U. Eco. - çdo gjë mund të ndodhë. Librat mundet të interesojnë nesërvetëm një grusht të paepurish që do të shkojnë në muze të kënaqin kuriozitetet e tyre të perënduara, në biblioteka.
.
. J.-C. Carrière. - Në se të tilla do të gjenden ende.
.
. U. Eco. - Por ne mund të imagjinojmë fort mirë se kjo shpikje e mrekullueshme që quhet internet të zhduket, në të ardhmen. Sikundër edhe balonat fluturuese që humbën në qiejt tanë. [...] E njejta gjë edhe për avionin Concorde: aksidenti i Gonesse-s në vitin 2000 qe fatal. Historia sidoqoftë është e jashtëzakonshme. Shpiket një avion, aë në vend të 8 orëve për të kapërcyer Atlantikun, i duhen vetëm 3. Kush do të kish guxuar të kundërshtonte një progres të tillë? Por ja që u hoq dorë prej tij, pas asaj katstrofës së Gonesse-s, duke çmuar që Concorde kushton shumë shtrenjtë. A është kjo një arsye serioze? Bomba atomike kushton po aq shtenjtë, në mos më tepër !
.
. J.-P. de Tonnac.- Po ju citoj një vërejtje të Hermann Hesse [...]. Ai shprehej kështu rreth viteve 1950 : « Sa më tepër, me kohë, nevojat e zbavitjes dhe të edukimit popullore mund të kënaqen nga shpikje të reja, aq më tepër libri do të rifitojë dinjitetin e tij dhe autoritet. [...]
.
. J.-C. Carrière. - Në këtë drejtim, ai nuk është gënjyer. Kinemaja dhe radio, bile edhe televizioni nuk i kanë hequr asgjë librit, asgjë të humbur "pa dëme".
.
. U. Eco. - [...] Ne mund të konsiderojmë se shkrimi është zgjatimi i dorës dhe në këtë kuptim, ai është thuajse biologjik. Ai përbën teknologjinë e komunikimit të lidhur ngushtësisht me trupin. [...] Ndërkohë qé shpikjet tona moderne, kinemaja, radio, interneti, nuk janë biologjike.
.
. J.-C. Carrière. - Keni të drejtë të nënvizoni: asnjëherë, ne nuk kemi patur nevojë të shkruajmë dhe të lexojmë se sot. Nuk mund të përdorim një kompjuter pa ditur té shkruash dhe të lexosh. Bile edhe në një formë më komplekse se dikur, pasi ne kemi integruar të tjera shenja, çelësa shtesë. [...] Mund të ndodhë një rikthim tjetër drejt të folurit, në se kompjuterat tonë do të arrinin të shkruajnë drejpërdrejt atë çka themi. Por kjo gjë do të shtrojë një tjetër problem: a mund të shprehesh mirë pa ditur të shkruash as të lexosh ?
.
. U. Eco. - Homeri do të përgjigjej pa asnjë dyshim: po.
.
. J.-C. Carrière. - Sepse Homeri i përket traditës gojore. [...] A mund të imagjnohet sot një shkrimtar që dikton romanin e tij pa ndërhyrjen pajtuese të shkrimeve dhe që nuk njeh gjë prej gjëje nga e gjithë ajo letërsi që e ka paraprirë ? [...] Rimbaud ishte një i ri gjenialisht i aftë, autor vargjesh të paimitueshme. Por ai nuk ishte aspak një i ashtuquajtur autodidakt. Në moshën 16 vjeçare, kultura e tij ishte ndërkohë klasike, e fuqishme. Ai dinte të kompozonte vargje në latinisht.
.
. * * *
.
.
. E pra, megjithë epitetet "i llahtarshëm", ky shkrim arriti të tërheqë vëmendjen e disa peshkatarëve kuriozë, shkrimet e të cilëve përmbajnë disa vërejtje interesante. Të denja për t´ja parashtruar autorëve. Por meqënëse nuk i kemi përballë (gjynah!), le të sjellim përgjigjet e njërit prej tyre - Jean-Claude Carrière - ndaj pyetjeve të të tjerëve peshkatarë, të detrave perëndimorë.
.
. Pyetje: Dihet tashmë sa mund të influencohet të shkruarit nga mjeti.. Por tabletat numerike si e-book a nuk do ta shëndrrojnë leximin, duke imponuar tekste, për të mos thënë vepra, më të shkurtra, më të ngulta dhe lehtësisht të kuptueshme, të ndërtuar ndryshe nga ato të shkruara mbi letër ? Po sikur ky model numerik të zhvillohet në shkallë të gjerë, sikundër mund të imagjinohet pa rrezik, dhe të ndajë popullatën e lexuesve në polivalentë dhe lexues numerologjikë, thuaj të paaftë të arrijnë të lexojnë më shumë se dy faqe letër? Ju falemnderoj për vëmendjen.
.
. Jean-Claude Carrière: i/e dashur, Më sipër, sigurisht, ju keni dashur të shpreheshit: të shëndrrojnë "shkrimin", të paktën në llojin e librave të propozuara, dhe jo leximin, i cili mbetet i nënshtruar ndaj një ritmi synor dhe mendor tashmë të vjetér. Nuk arrij të shoh se si mund të lexohet "ndryshe". "Të shkruarit", po, ndoshta. Thuhej dikur se makina e shkrimit favorizoi një ritëm tjetër, më të ndërprerë, më të shpejté. Nuk e di, s´jam i sigurt. Ma kanë bérë shpesh këtë pyetje, bile edhe ndaj kinemasë. Nuk di se si të përgjigjem. Nuk jam aspak profet. Disa studentëve amerikanë, ju përgjigja një ditë (ju kërkoj ndjesë për përsëritjen): a u shëndrrua vallë letërsia gjatë kalimit nga penda e patës në pendën metalike ? Askush nuk di gjë. Por diçka është e sigurt: jeta a patave po, ajo u shëndrrua. Lidhur me pyetjen tjetër tuajën, një mister: ç´do të ndodhë me leximin, po me lexuesit? Ndoshta, ata "lexues numerologjikë" do të jenë më të shumtë se lexuesit e sotëm, kush e di? Sikundër dhe kaq dhe aq shëndrrime të tjera teknologjike mund të ndërhyjnë... Pyetja e vërtetë mbetet e mëposhtmja: rrugëtimi i heshtur i gjësë së shkruar, lidhur me kuptimin tonë ose perceptimin tonë, a do të jetë vallë më i shkurtër dhe mbi të gjitha, më i mirë? A do të jemi ne rishtas të detyruar të mësojmë të lexojmë? Miqësisht, i juaji...
.
. Pyetje: Botimi numerik përmban avantazhe të rëndësishme: ekologjik, grumbullim thuaj i pafundëm (sasi dhe kohëzgjatje), lidhje drejt burimeve të tjera, fjalorë, mundësi komentesh përgjatë leximit, kërkime të menjëhershme me fjalë-çelës, shtypje e përzgjedhur, lexim me iPhone, mjete elektronike leximi, PC, letër.. A nuk keni përshtypjen që gjithë këto mjete që ofrojnë mjediset elektronike e bëjnë leximin më të lehtë dhe në rradhë të paré më të plotë? Personalisht, gjendem i çoroditur kur filloj dhe shfletoj një libër prej letre...
.
. Jean-Claude Carrière: Askush nuk ve në pyetje avantazhet praktike të e-book, por edhe ai mbetet një libër, në një tjetër formë. Zgjedhja e mjedisit të leximit është çështje personale e gjithkujt. Cështje mukajeti, ndoshta intimiteti të ndjeshëm me një objekt unik, personal, që dikush mund ta nënvizojë, zhgarravitë, palosë, grisë etj.. etj... Një gjë nuk arrin të eliminojë një tjetër dhe bilé më mirë kështu. Në vitet 20 apo 30, tregonin se kinemaja do të eliminonte të gjitha format e tjera të të shprehurit, teatrin, operan, bile edhe librin. Ajo pérbënte artin total. Rezultati: asnjëherë ekspozitat e pikturës nuk kanë tërhequr më shumë jjerézit sa sot. Kryesorja nuk është teknika por ideja. Miqësisht, i juaji...
.
. Vërejtje: Keynes thoshte: ari është një relikë barbare. A s´mund të thuhet në të njejtën mënyrë: letra është një relikë barbare?
.
. Jean-Claude Carrière: Plotësisht e mundshme, por druhem dhe dyshoj ndaj atyre qé i tregojnë barbarët me gisht. Mos doni të thoni me këtë: të vjetra, demodé, të tejkaluara? Apo, nën shembullin e Grekëve të dikurshëm, me "barbarë" quani ata që nuk dinin të shkruanin greqishten? Në këtë rast, papirusi, më tej, pergamena, dhe më në fund, letra kanë qenë faktorë të qytetërimit. Ndoshta jetra nuk do të arrijë të mbijetojë. Por nuk shoh asgjë të keqe në të. Ajo çka do të ishte vërtet e rëndë është zhdukja e të shkruarit. Nuk jemi ende aty: e provon vetë fakti që jemi duke shkruar. Me simpati...
. PS: fjala "relikë" ofron një farë parfumi të shenjtë, të çmuar, bile edhe mrekullor. A do të vijë vallë rasti të adhurojmë në atë apo këtë kishë, një origjinal të Flaubert, apo të Borges?
.
. Ndaj peshkatarëve vendalinj, po mundohem vetë të gjej argumentat:
.
. PF : Une do nxirrja si argument kryesor kunder argumentave te profesorit lenden nga e cila prodhohet letra: druri. Sikur botimi i gazetave, flyers dhe librave te ca poeteve si ajo Kezja p.sh qe na solli njehere Mirazh ketu te vazhdojne te botohen edhe per nja njezet vjet te tjera me te njejtet ritme, ai afrikani do te jete duke e lexuar librin i ulur ne barin e lendines, sepse drurin subtropikal ku duhet te ishte ulur, do ia kene prere per te bere letren e librit qe ai po lexon. Une nuk kerkoj qimen ne kashte, por sidoqofte nuk blej kurre gazete [...] Pemet jane gjeja e gjalle qe nderoj me shume ne kete planet.
.
. G.X : Ndjenjë e fisme dashuria dhe nderimi për drurin, pemët. Por përtej egzistencës si qënie e gjallë, nga të gjitha qytetërimet pema është kqyrur si pasuri natyrore, si lëndë e parë. Si e tillë ajo ka dhënë bishtin e kazmës dhe rrotën, qerren dhe barkën dhe mbi të gjitha qerestenë. Këtë lloj lënde e pret i njejti fund sikundër edhe naftën apo hekurin dhe mbetet funksion i drejtpërdrejtë i makutllëkut njerëzor. Aq më tepër kur produkti i saj më i çmuar - letra - përdoret për flyers apo të tjera "botime" që s´kanë të bëjnë aspak me letërsinë. Megjithatë, të mos harrojmë jo vetëm se prodhimi i letrës bëhet mbi bazën e mbetjeve të drurit (60%), të papërdorshme në fusha të tjera si mobiljet apo lënda e ndërtimit, sikundër dhe me letër të ricikluar (40%), por edhe se pema është një qënie fundi i të cilés është vdekja e natyrshme dhe e pashmangshme. Dhe besa do të preferoja që ajo pemë të shëndrrohet në një lëndë fisnike - letër për një libër që të mund ta shfletoj, ta lexoj dhe ta përkëdhel se sa kalbësirë, pleh për pemë të tjera.

0 comments:

 
Përjetësisht të Panjohur