"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Saturday, June 12, 2010

Fundi i palavdishëm i monarkisë zogolljane.


.
. Në mënyrë të pashmangshme, madje përpara se sa të instalohej në Tiranë, pushteti komunist i dalë nga lufta nacional – çlirimtare tërhoqi vëmendjen e fuqive perëndimore, të cilat me dashje apo pa dashje lidhën me të kontaktet e para. Veç më vonë, pas kalimit të stuhisë, ata mundën të vërejnë shtrirjen e vërtetë të katastrofës politike që kish prekur vendin. Fakti që ata vendosën të ndërhyjnë nuk ish vetëm nga dëshira e tyre e madhe për të ndaluar zhdukjen e opozitës së brendshme « e çfarosur nga gjykatat popullore që ndodheshin në duart e gjykatësve injorantë dhe pa asnjë kualifikim, të shtyrë nga turmat e etura për gjak që kërkonin dënime kapitale kundër kriminelëve të luftës » (Nicholas BETHELL - La grande trahison, Flammarion, Paris, 1985). Një varg arsyesh të tjera të natyrës politike apo gjeostrategjike që e tejkalonin se tepërmi kuadrin shqiptar qendërzoheshin diku dhe preknin interesat e qeverive perëndimore, në rradhë të parë asaj angleze, të cilat vendosën të investonin energjitë dhe paratë e tyre në administrimin e një « biznesi », që me kohë do të çfaqej si tepër i ndërlikuar.
. Nga momenti që qeveria komuniste e Enver Hoxhës u angazhua në rrugën e pashmangshme të njohjes ndërkombëtare, ajo kuptoi menjëherë se kish të bënte me problemin më të mprehtë dhe më delikat, të lindur që të nesërmen e fitores. Megjithatë hapat e para ishin hedhur që gjatë luftës : ndërkohë që qeveritë aleate përshëndesnin rezistencën shqiptare, misionet e tyre ushtarake zbarkonin në terren dhe takonin aktorët e kësaj rezistence. Gradualisht, duke parë mënyrën me të cilën këta aktorë administronin shanset e tyre për fitore, sendet u bënë gjithnjë e më të qarta në vështrimin e anglezëve, të cilët kishin një përvojë mjaft të gjatë të vendit dhe një njohje të thellë të klasës politike shqiptare. Rikujtojmë se, mes pranverës të vitit 1943 dhe vjeshtës të vitit 1944, nja tridhjet oficerë ndërlidhës anglezë vepronin në Shqipëri pranë lëvizjeve politike lokale, të prirura të bënin rezistencë ndaj pushtuesit gjerman.
. Shumë shpejt, dy pikpamje të ndryshme u çfaqën dhe u përplasën mes tyre : ajo e Brigadierit « Trocki » Dejvis – i akredituar pranë Shtabit të Përgjithshëm të forcave partizane – i cili rekomandonte Shtabit të përgjthshëm të forcave aleate që të mbështesnin me materiale lëvizjen e Hoxhës dhe ajo e Julian Amerisë, kundërshtar i betuar i komunizmit, në mision pranë pasuesve legalistë të Zogut. Një nga dëshmitarë e kohës, Hibert, përshkruan një tabllo të përpjekjeve britanike si edhe të vështirësive që ata hasën në terren (Reginald HIBBERT – Fitorja e Hidhur, Lufta nacional çlirimtare e Shqipërisë, Shtëpia Botuese e Lidhjes së Shkrimtarëve, Tiranë 1993). I bindur nga argumentat e gjeneralit Brigadier – dhe në rradhë të parë, nga rezultatet e partizanëve në terren, Shtabi i Përgjithshëm anglez për Mesdheun Lindor vendosi marrëdhënie të privilegjuara me Shtabin e Përgjithshëm të LANÇ, gjë e cila dëmtonte interesat e rrymave të tjera politike (Balli Kombëtar dhe Legaliteti), por pa i prerë marrëdhëniet me këta të fundit. Kjo politikë ish tepër e çuditshme sipas Ballit, i cili u ankua mjaft pas lufte për ndihmën ushtarake angleze, krejt të pamjaftueshme.
.
.
.  * * *
.
. Legaliteti kish të tjera ankesa për të formuluar dhe shprehur, veçanërisht kundër Çurçillit, i cili nuk deshi kurrë që të njihte qeverinë e krijuar nga mbreti Zog në mërgim. Përse një mospranim i tillë i qeverisë së Mbretëreshës përkundrejt një kërkese krejt legjitime të një mbreti të dëbuar, i cili gëzonte ndërkohë mikpritjen aq të shquar angleze ? Ndërkohë që monarkët e tjerë të ikur – Jorgo i IItë i Greqisë dhe Pjetri i IItë i Jugosllavisë – ishin ftuar të shkonin pranë Shtabit të Përgjithshëm të forcave aleate në Kajro, meqënëse përfaqësonin forcat e rezistencës të vendeve të tyre respektive, Zogut të Irë të shqiptarëve i duhej të hante vehten me dhëmbë, diku në një hotel të Londrës, thjesht i toleruar të banonte në territorin britanik si një person privat i çfarëdoshëm. Kjo gjë nuk rridhte nga fakti që Drazha Mihajlloviçi luftonte më me zell se sa Abaz Kupi kundër Gjermanëve, apo ngaqë Napoleon Zervas ishte më i zoti se sa homologu i tij monarkist shqiptar për të mbledhur rreth vehtes më tepër luftëtarë të armatosur. Këto lloj detajesh nuk vlenin shumë për qeverinë angleze, e bindur në këtë stad të luftës që këto lëvizje monarkiste nuk ishin në gjendje të kthenin fatin e konfliktit të armatosur në Ballkan.
.
. E vërteta është se Zogu kish humbur një kohë të çmuar gjatë pelegrinazhit të tij evropian, që pas Greqisë, e çoi me rradhë në Turqi, në Rumani, në Poloni, në vendet Balte, në Suedi dhe deri në Norvegji, për të zbritur më tej në Francë, në gusht të vitit 1939. Për më tepër, qëllimi i këtij shtegëtimi përputhet keq me një llogjikë kthimi të mëvonshëm në vendin e tij të lindjes. Edhe sot e kësaj dite, psaltët e monarkisë nuk arrijnë dot të shpjegojnë përse Zogu nuk shkoi menjëherë të kërkojë strehim në Egjypt, pas atyre ditëve të para të çlodhjes në Greqi. Aty ai mund të gjente jo vetëm mikpritjen e një Faruku të Irë, i cili s’kish harruar se në venat e tij ende qarkullonin disa pak pika gjaku shqiptar, por edhe përkrahjen e tij, meqë Egjyptjani ish nga të rrallët burra në botë që vazhdonte të njihte Zogun fluturak si përfaqësues të ligjshëm të vendit të tij. Kështu, Mbreti i shqiptarëve mund të kish formuar qeverinë e tij në mërgim qysh në fillim të luftës dhe në kushte të favorshme – paralelisht me përpjekjet për të kërkuar dhe marrë njohjen e Fuqive të Mëdha. Duke shkelur tokën britanike në qershor të vitit 1940, në mes të asaj turme shumëngjyrëshe rrefugjatësh që nxitoheshin të braktisnin brigjet franceze, ai dhe oborri i tij kaluan pothuaj pa u parë dhe kërkesat e tij nuk arritën pothuaj kurrë të tërhiqnin vëmendjen e një Forin Ofisi, i zhytur edhe i mbytur në këto fillime të luftës në detin e kërkesave të tilla të ngjashme.
.
. E vërteta tjetër është se gjithmonë, Britania e Madhe e ka kqyrur këtë vend ballkanik si një « faktor të dorës së dytë ». Për të kënaqur interesat e saja gjigande në Lindjen e Mesme, në Afrikën e Veriut dhe në Mesdheun Lindor, asaj i nevojitej « neutraliteti » italjan gjë e cila e shtyu të njihte në mënyrë të heshtur pushtimin e Shqipërisë nga Italia, që të nesërmen e pushtimit fashist. Vetëm në tetor të vitit 1940, me rastin e luftës italo-greke, Shqipëria fillon edhe çfaqet në llogaritjet e Kurorës britanike si një terren aksionesh, i cili mund të shërbente për të çrregulluar sado pak maqinën ushtarake të Duçes. Me rastin e pushtimit gjerman të Jugosllavisë dhe sidomos të Greqisë, pamja e gjërave ndryshon në mënyrë radikale. Nga ky moment e tutje, çështja shqiptare bëhet një objekt shqetësimi, një subjekt studimi për njerëzit e SOE të cilët mes të tjerash, patën edhe një mendim për mbretin Zog.
. Të konsultuar në lidhje me këtë problem, « aleatët » e tyre grekë dhanë një përgjigje të rrufeshme dhe të drejtpërdrejtë – e dalë nga goja e Kryeministrit grek të epokës Koritis : asnjë gjë e saktë nuk mund të vinte nga një njeri i tillë si Zogu, i cili ka shkaktuar vetëm zhgënjime edhe mes njerëzve të tij më të afërt, nga ky « përndjekës i pashpirt i kundërshtarëve të tij politikë, të cilëve ju kish përkushtuar një urrejtje të pashuar », nga ky « persekutues i përjetshëm i minoritetit grek ». Disa muaj më vonë, një tjetër Kryeministër grek Cuderos – kësaj rradhe nga mërgimi – e nguli gozhdën deri në fund, duke folur për « njerëzit gjysëm të egër të Shqipërisë, keta adeptë të pandarë të Italisë fashiste », para se të përmendte dhe të rikujtonte pretendimet teritoriale të vendit të tij mbi Epirin e Veriut. Kjo gjë u konsiderua plotësisht e mjaftueshme nga britanikët për ta flakur Zogun në harresë.
. Zgjerimi i konfliktit botëror dhe veçanërisht, agresioni hitlerian kundër Bashkimit Sovjetik, ndikoi në afrimin e Aleatëve të ardhshëm dhe me këtë rast anglezët patën rastin të njihnin mendimin e Stalinit në lidhje me të ardhmen e Evropës në përgjithësi dhe të asaj Lindore në veçanti. Ata arritën në përfundimin llogjik që vetëm mbështetja e pakushtëzuar e mbretërve të shfronësuar dhe e qeverive të vjetra të këtyre vendeve - shumica e të cilëve ishin mbledhur në Londër si miq të anglezëve - do të mund t’i vinte një fre dëshirave sovjetike lidhur me rikrijimin evropian të pasluftës. Kjo kthesë në politikën e jashtme angleze ashtu sikundër nevoja praktike për të nxitur lëvizjet e rezistencës në vendet evropiane të pushtuara detyroi qeverinë e Madhërisë së Saj të bëjë atë deklaratën e saj lapidare në dhjetor të vitit 1942, ku shprehej dëshira angleze për të parë një Shqipëri të çliruar nga pushtimi italjan dhe indipendente. Por edhe në këtë rast, Zogu mbeti në harresë pasi asnjë referencë ndaj tij nuk doli në pah.
. Karta Zog u rivendos mbi tryezë në vitin 1943, me rastin e krijimit të Lëvizjes së Legalitetit. Çfaqja e Abaz Kupit si përfaqësues i kësaj force, e aftë të luftonte kundër gjermanëve, i tërhoqi anglezët në mënyrë të dukshme. Menjëherë anglezët dërguan pranë tij disa oficerë ndërlidhës. Por, ky i fundit e kushtëzoi ndërhyrjen e tij ushtarake me njohjen e menjëhershme të Mbretit Zog dhe të qeverisë së tij në mërgim. Forin Ofisi e mori shumë seriozisht kërkesën e « Heroit » të Legalitetit dhe u përpoq që të lidhej me Mbretin në mënyrë që ai t’i shkruante kolonelit të tij një letër dhe t’i kujtonte që të rivihej në kontakt me Frontin Nacional – Çlirimtar për të frymëzuar rezistencën.
. Në përpjekjen e tij epistolare, Zogu e tejkaloi vetvehten së tepërmi : përveç vërejtjeve që kujtonin panevojshmërinë për t’u shkaktuar shkatërime të kota fshatrave të pafajshme – një kritikë krejt e hapur, e drejtuar ndaj FANÇ - ai i rezervoi vehtes të drejtën që të jepte sinjalin përfundimtar të kryengritjes së përgjithshme, para se të rikujtonte rrezikun që vinte nga fqinjët të cilët lakmonin gjithnjë rajonet e Korçës dhe të Gjirokastrës – një aluzion i hapur ndaj Greqisë apo edhe Jugosllavisë. Për arsye krejt të kuptueshme kjo letër nuk mbërriti kurrë në adresë dhe përfundoi në arshivat angleze.
. Kjo politikë « absurde » që konsistonte në përkrahjen e Kupit dhe në mospërfilljen ndaj të zotit të tij Mbretit, mund të habiste apo të zhbindte këdo tjetër por asnjëherë një njeri të rrahur me vaj dhe me uthull si Lartmadhëria e tij, i cili e mbante gjithmonë vehten si përfaqësuesi i vetëm i ligjshëm i vendit të tij. Kështu, ai ju vu punës dhe zgjodhi një rrugë rraskapitëse : të krijonte rreth figurës së tij një konsensus të kolonive të shumta shqiptare të Turqisë, të Egjiptit dhe sidomos të Amerikës, me qëllim që të formonte qeverinë e tij në mërgim. Megjithë rezultatet në terren, përpjekja u quajt e tepërt - në mos e dëmshme nga ana e autoriteteve angleze, të cilat e këshilluan energjikisht që t’u jepte fund përpjekjeve dhe të braktiste këtë projekt. Me fjalë të tjera, mbretëria e Britanisë së Madhe nuk mundej dhe nuk donte që të njihte Zogun si mbajtës i pushtetit ligjor të vendit të tij.
. Pikpamja britanike lidhur me njohjen e Zogut u shpreh qartë gjatë një deklarate të Forin Ofisit, mbajtur në mars të vitit 1943. Qeveria e Madhërisë së Saj nuk do ta njihte një qeveri të Zogut në mërgim « edhe sikur të gjithë shqiptarët e Amerikës dhe të Anglisë të ngriheshin më këmbë për të mbështetur përpjekjet e tij » dhe kjo për arsyet e mëposhtme :
. 1. Një organizatë e tillë nuk do të shërbente për nxitjen e rezistencës në vend ; në të kundërt, ajo mund t’a mbyste atë për shkak të figurës antipopullore të Mbretit.
. 2. Një skenar i tillë mund të shkaktonte pasoja katastrofike mbi vazhdimin e marrëdhënieve anglo-greke.
. Sidoqoftë, qeveria britanike pranoi se nuk mund të përjashtonte variantin Zog po qe se populli shqiptar vetë do të shprehte vullnetin e tij në këtë drejtim, duke kërkuar kthimin e tij në vend pas lufte (Bernd Jürgen FISCHER - Shqipëria gjatë Luftës 1939-1945, Bot. Çabej, Tiranë, 2004), një skenar që u përmbys nga Kongresi i Përmetit, në qershor të vitit 1944.
.
. Një e vërtetë e fundit është se trupat e armatosura të Zogut apo edhe malësorët e tij besnikë nuk arritën asnjëherë të krijonin një forcë të vërtetë rezistence gjatë pushtimit fashist, një sinergji që të mund të tërhiqte vëmendjen e Evropës në përgjithësi apo të anglezëve në veçanti. Në mungesë të Mbretit, ushtarëve të Monarkisë dhe Kreshnikëve e tjerë ju ringjall instikti i tyre i lashtë : ai i të qenit mbret vetë në gjirin e fisit apo klanit të tij. Kështu, çfarëdo që mund të thuhet lidhur me dhuntitë e tyre të larta luftarake apo lidhur me ndjenjat e tyre të zjarrta patriotike, ata më parë ishin gati t’i kushtoheshin me mish e me shpirt përpjekjeve për të vënë rregull në pronat dhe zotërimet e tyre se sa të përmbushnin dëshirën më të shtrenjtë të Mbretit të tyre : të shpëtonin atdheun e dashur. Sidoqoftë, më të përkushtuarit ndërmjet tyre, u dhanë pas një loje mjaft të ndërlikuar e cila zgjati deri në kapitullimin e Italisë fashiste : njëherësh, të siguronin Lartmadhërinë e Tij lidhur me besnikërinë e tyre pakufi, të mos hidhnin poshtë në mënyrë sistematike thirrjet për bashkëpunim që vinin nga kampi i rezistencës komuniste dhe se fundi, të mbanin një distancë të respektueshme me autoritetet e pushtimit.
. Kjo politikë e « ekuilibrit barazqendërzues » u bë copë dhe fluturoi tutje në momentin e hyrjes së trupave gjermane të Rajhut të IIItë. Brenda një hapësire politike që sa vinte dhe ngushtohej, e mbushur nga konkurenca vëllavrasëse mes PKSH dhe Ballit Kombëtar, Legaliteti mer pamjen e një force të tretë alternative, e detyruar siç ishte të paraqiste një program politik herë herë tradicional herë herë të kohës, me referenca demokratike apo populiste. Pa asnjë dyshim, organizata zogiste arriti të kalojë me sukses sprovën e saj të parë : të ngulej në dekor dhe të bashkonte të gjithë besnikët e monarkisë – bile edhe, nën flamurin e « Shqipërisë Etnike » i cili asnjëherë s’ka qenë i veti. Por, ajo dështoi sikundër edhe simotra e saj republikane në terrenin e rezistencës së armatosur.
. Legaliteti doli se ishte një makinë, gjithmonë e gatshme të ndizej për të shkuar përpara – në pritje të një shkëndije mbretërore e cila nuk erdhi kurrë – sidoqoftë, e prirur më tepër të ushqente lidhjet me qeveritë « legale » të Tiranës se sa të sulmonte njësitë ushtarake gjermane. Bile, edhe kujtesa më e fuqishme zogiste nuk ka mundur të gjejë ngjarje lufte më të lavdishme se sa ajo e 31 korrikut të vitit 1943 – të asaj përpjekjeje heroike kundër garnizonit italjan të Burrelit, të hutuar dhe të çoroditur nga habia e shkaktuar pas arrestimit të Duçes së madh.
. Hapi i fundit që rrënoi plotësisht kredibilitetin e Legalitetit qe pëlqimi i dhënë nga Kupi ndaj propozimit të Mehdi Frashërit për të krijuar një qeveri kuislinge nën drejtimin e Fiqri Dines, në fund të muajit qershor të vitit 1944. Përvoja Dine që zgjati vetëm një muaj doli po aq e dështuar sikundër edhe të tjerat para saj. Shqetësimi kryesor i Kryeministrit të ri ishte furnizimi i miqve të tij monarkistë me armë dhe pajisje ushtarake ndërkohë që përpiqej ethshëm të krijonte lidhje dhe kontakte me Aleatët për t’i bindur për asnjanësinë e qeverisë të tij.
. Këto manovra politike patën dhuntinë të shtynin në dëshpërim edhe më flegmatikun e anglezëve në rradhët e SOE, të cilët megjithatë bënë çmos për të përcjellë kërkesat e Kupit drejt ministrit Eden, të bindur siç ishin që monarkitë ballkanike ju përgjigjeshin më së miri interesave të Kurorës (Jason TOMES - King Zog of Albania, Europe's self-made muslim monarch, N Y University Press, 2004). Kështu, jo më vonë se shtatori i vitit 1944, pra dy muaj përpara përfundimit të luftës në Shqipëri, Komiteti politik i Forcave Ajrore të Ballkanit ende shkonte kohën duke i bërë vetvehtes pyetjet e mëposhtme :
.
. A mund të vështroheshin « veprimet e vonuara » të Kupit si kërcënim ushtarak serioz për gjermanët ? Forcat e tij ishin shumë më të vogla se të partizanëve dhe ishin të kufizuara në një zonë të vogël të bregdetit. Dërgimi i furnizimeve për Kupin, nëse do të kishte vlerë reale ushtarake, vetëm do të ushqente luftën civile. A ishin ato operacione vërtet operacione ushtarake, nën kujdesin e vetë Kupit apo ishin sulme të vogla sabotimi të ndërmarra nga disa prej pasuesve të Kupit, nën drejtimin e oficerëve britanikë ? (Reginald HIBBERT – Ibidem)
.
. Mundim i kotë për të kërkuar ndonjë përgjigje bindëse pasi nën dritën e zhvillimeve të luftës dhe të perspektivës së mëtejme, Zogu dhe lëvizja e tij e Legalitetit ngjanin më shumë me objekte antike të muzeut se sa me vlera të vërteta të tregut apo të biznesit.
.
.
. (vijon)

1 comments:

Anonymous said...

Vazhdoj te te lexoj me shume kurreshtje dhe kenaqesi :)
Ke kendveshtrim shume origjinal te historise...Materialet e tua mendoj se perbejne nje tekst historie alternativ ne interpretimin ne menyre gjitheperfshirese dhe jo konjukturale te fakteve te njohura historike...

whisper

 
Përjetësisht të Panjohur