"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Friday, March 19, 2010

Urtësi lojrash.

. « E vetmja gjë që dallon të rriturit nga fëmijët është përmasa e lojrave të tyre »
. Pablo Neruda.
.
.
. Kujt mund t’i drejtohemi për të fituar urtësi ? Një pyetje esenciale, e domosdoshme, në këtë epokë të përciptë dhe të pasigurt. Pleqtë e qëmotshëm janë të diskredituar : Platoni është shëndrruar në një referencë bajate. Aristotelit i merren këmbët. Shën Augustini është mekur. Hegeli është plaçkitur pa mëshirë. Descartes është reduktuar në një referencë thjesht gjeometrike. Heideggeri ka mbetur peng i përkthyesit të tij fjalëlumë…
. Të ndjekësh leksione – të ditës ose part-time, të zhytesh nëpër enciklopeditë, të shfletosh antologjitë e mbushura me citate nuk sjell kurrë mençuri. Sikundër thotë edhe poeti : « njohja edhe fitohet, ama urtësia rregj ». Urtësia pra depërton edhe pa qenë të ndërgjegjshëm, ajo freskon shpirtin dhe bëhet e dobishme ; jo më thupër në dorën e të riut por shkop në dorën e plakut. Njohja është si një rrymë uji, një e lagur e fuqishme me zorrë. Që ndoshta ujit dhe vadit, por që të shpëlan rrënjët, t’i nxjerr në ajër…
. Thjesht, ajo çka na lipset është mençuria. Por për fat të keq, na duhet edhe njohja, në mos për gjë tjetër, thjesht për të kërkuar të parën. Nëse tashmë njohim diçka, bereqaversën - qoftë e mirëseardhur, por fatkeqësisht, shumë shpesh ne injorojmë nëse zotërojmë apo jo urtësinë e nevojshme. .
.
. * * *
.
.
. Një ditë gjeta një revistë të rreshkur 10 lekshe, të harruar mbi një stol të lulishtes njujorkeze. « Stop, or babë – u përmbajta, më në fund – përndryshe do të të akuzojnë për plagjiaturë të O. Henrit. Shpreso se hyrja e mësipërme do të kalojë pa u marrë vesh !». Në të vërtetë, ajo ishte shuma që më kërkoi shitësi spanjoll, me vështrim të lëbyrur nga dielli i shkurtit – në se përqasim 10 lekshin e dikurshëm me euron e sotme si edhe parkun mesdhetar të Palmës majorkine me Central Parkun e Nju Jorkut.
. Diçka ma mbajti dorën për të mos e flakur në koshin pranë këtë palo fletushkë « Shëndeti Alternativ ». Ndoshta hareja e dallgëve dhe era e freskët e jodit. E shtira në xhep dhe shtyva këmbët më tej.. për ta rigjetur në buzëmbrëmje. Mes artikujve bajatë të veprimit mirëbërës të vajrave esenciale mbi shëndetin dhe të përzierjes së bimëve të çajit për t’u kombinuar me aksionin gjallërues të jogës, vështrimi ngeci në një shkrim të humbur nga fundi : « La universidad des jardín de infancia ». Nuk di nëse ishte pamja e revistës apo e ajo e lexuesit që tërhoqi vëmendjen e djalit tim.
.
. - Ç’po lexon ashtu, papa ?
.
. I bëra vend pranë vehtes dhe frëngjizova paragrafin e parë me atë spanjollishten time hezituese : për aq sa jemi të rritur, profesionistë, rrogëtarë, sipërmarrës apo punonjës të shëndetit publik ; për vetë faktin se kemi fëmijë për të edukuar, nxënës për të mësuar ; përderisa kemi bërë kurse, ndjekur shkolla apo universitete, sigurisht, të gjithë ne kemi nxënë gjërat më të rëndësishme në kopësht : universiteti më i mirë i jetës.
. I frymëzuar nga heshtja, vijova më tej – më shumë nga vehtja se nga teksti : në kopshtore, fëmija zhvillon ndjenjat pozitive si miqësia, besimi dhe gëzimi, ngjiz shprehitë e para personale nëpërmjet lojrave, forcon solidaritetin e grupit, përfton ndjesitë e personalitetit, koncepton shprehjen e dëshirave të tij fillestare dhe vështirësitë e realizimit të tyre, ndjen autoritetin e të rriturit, krijon vizionin e botës së gjerë dhe të objekteve të saj… dhe fjalët filluan të ngecin përballë vështrimit mosbesues të nxënësit të fillores.
.
. - mendoj se ky zotnia që ka shkruar këto fjalë nuk ka qenë kurrë në kopësht.
.
. E njihja fort mirë përvojën e tij të keqe të kopshtit. Më kujtoheshin po aq mirë përpjekjet tona të përditshme të dëshpëruara për të ngritur nga shtrati një fëmijë katër, më tej pesëvjeçar, të cilit një ditë i dhimbte barku, të nesërmen koka dhe të pasnesërmen dhëmbi dhe që ngrihej si lugati që në pikë të sabahut të shtunën, thjesht për të na kujtuar se duhet ta linim të flinte.
.
. - ku e di ti që ai nuk ka qenë kurrë në kopësht ?
.
. - nga ajo çka ai thotë. Kopshti është një vend ku fëmijët vetëm çirren dhe qajnë ; ku zyshat bërtasin dhe dënojnë fëmijët të shkojnë në qoshe me një këmbë ; ku ushqimi është i pangrënshëm, bile edhe kur është i ngrënshëm ta marin pjatën përpara se ta mbarosh dhe ku të venë të flesh në drekë me zor. Ja ti për shembull, ç’kujtim ke nga kopshti tënd ?
.
. Kopshti im i Kombinatit i fillimviteve 60. Një shtëpi njëkatëshe disadhomëshe me tulla të kuqe e rrethuar me mur ; me një oborr me dy pisha përpara dhe me portën ku shfaqeshin prindërit, me barishte të gjata prapa dhe me një gropë gjysëm të mbuluar në skaj ku luanin fëmijët. Nga të vetmet kujtime është një fotografi tashmë e zverdhur nga ku kqyrin të habitur një grup fëmijësh rreth zysh Qefseres, të kapur njeri pas tjetrit nga përparset e bardha. Tjetri është ai i aromës së supës me oriz ku notonin ca fije mishi. Kujtimi i fundit është ai i një bredhi të gjelbërt me disa objekte të varura në të – dhe sidomos ajo kënga në kor : « ja na erdhi viti i Ri, sa jam i gëzuar... » që një disident anonim e shëndrroi në motivin e parë të protestës fëminore : « Viti i Ri me duar plot, katër arra një biskot’, portokalla s’kishte fare, doli zysha gënjeshtare ».
.
. Përballë heshtjes time të gjatë, ai u mundua të më ngushëllojë :
.
. - E di ? mësuesi ynë na thotë gjithmonë se fillorja është më e rëndësishme se vetë universiteti, pasi aty ne mësojmë bazat e gjuhës dhe të matematikës, mësojmë të përdorim logjikën, të respektojmë punën, vetvehten dhe tjetrin, të dëgjojmë me durim.. bile edhe kur duam të flasim, ngremë gishtin… pasi të jemi të bindur se nuk mund t’i përgjigjemi vetë pyetjes që sillet në kokë.
.
. - e sheh ? edhe ti si ai që ka shkruar në këtë revistën… i kënaqur me shkollën tënde dhe me mësuesin.
.
. - nuk jam unë që i them këto gjëra, por mësuesi. Është e vërtetë se tani shkoj me dëshirë në shkollë, por për shkak të shokëve dhe të lojrave që bëjmë aty. Prandaj edhe e urrej të mërkurën, pasi gjithë pasditen duhet ta kaloj në shtëpi, vetëm. Sa për mësuesin, ai më shumë zbavitet me metodat e tij të mësimdhënies dhe me ndëshkimet që na jep kur flasim me njeri tjetrin në klasë. E di ? kur jam në shtrat, mbyll sytë për të fjetur me shpresë se kur të ngrihem, do të gjendem në universitet. Dua t’i mbaroj këto shkolla një herë e mirë.
.
. - ti ëndërron se kështu do t’i japësh fund mundimeve ? Duhet të ndihesh i lumtur që hallet e tua të vetme sot reduktohen në një vajtje në shkollë dhe dy detyra të përditshme. Mendo më tej punën që mezi gjendet, patronët e pangopur, shokët egoistë, gruan e pakënaqur, fëmijët e pabindur, prindërit pleq…
.
. Ishte rradha e djalit tim të binte në heshtje, të rrudhte ballin duke imagjinuar sërën e gardheve për t’u kapërcyer, që humbisnin në hapësirë.
.
. - të kujtohet xhaxhi Faik, papa ? e kam dëgjuar të thotë : universiteti më i mirë është ai i jetës. Përse më i miri, ai i jetës ?
.
. Universiteti i jetës… një shprehje e përdorur pafund, e keqpërdorur : universiteti i rrugës, i stazhit, i ushtrisë, i burgut, i militantizmit… Gorki i quante « Universitetet e mia ». Faikut në fjalë, mitroviçar nga Prishtina, i bie të ketë bërë një dyzenë të tilla : universitetin e odave kosovare ; ushtrinë e Jugosllavisë ; burgun e Titos ; mësuesinë e fshatit ; fakultetin e kimisë të Mitrovicës ; elektronat e qymyrit të Fushë Kosovës ; rafineritë e Libisë të Kadafit ; papunësinë e dhunshme të Millosheviçit ; egzodin e Bllacës ; kampet e rrefugjatëve të Maqedonisë dhe së fundi, gurbetin e Francës.
.
. - Faiku thotë kështu pasi ka vuajtur shumë në jetë dhe me sa duket, përmes përpjekjeve dhe mundimeve ai ka mësuar më tepër se gjatë shkollës.
.
. - Aha… diçka si ajo lojrat e mia në kompjuter. Duhet të luash shumë variante, të pranosh humbjen dhe të rifillosh nga e para ; dhe me këtë rast, fiton përvojë dhe shmang gabimet.
.
. Diku duhet të kem nënqeshur, pasi ndjeva se fjalia e tim biri u mbyll me një notë të lartë, dyshimi. Besa kësaj shprehjeje së Faikut i mungonin disa detaje - që natyrisht edhe djalit tim i shpëtonin gjithashtu – pasi ajo loja e tij me jetën nuk ofronte aspak zgjedhje. Jam i bindur se, përpos asaj Libie të largët afrikane, ku motivi kryesor ishte pagesa interesante, Gorki ynë s’kish patur asnjë mundësi të zgjedhë llojin e universitetit të tij jetësor – dhe aq më pak, të rifillonte « nga e para ». Për shembull, të mos kryente shërbimin ushtarak ose pse jo, të mos hynte në burgun e Titos, pasi kish një tjetër universitet për të kryer. Më tej, mes asaj turme laramane lojtarësh të taksur nga rastësia ai duhet të përzgjidhte « profesorët » më të kualifikuar, mes vuajtjeve leksionet më interesante dhe përfundimisht, mes ndëshkimeve diplomat më të vyera.
.
. - shpesh mundohem të përqas mësuesin tim me ty… përse nuk bëhesh mësues, papa ?
.
.
. * * *
.
.
. Si mund t’i përgjigjesha këtij gjysëm-qortimi të një çilimie ndaj babait të tij, që ka braktisur tashmë zanatin e mësuesisë për fëmijë të rritur, studentë universiteti, për t’u marrë me lojrat e tij të shkrimeve për të tjerë fëmijë? Preferova të tres vështrimin gjetkë. Në ato kristalet e brishta të pranverës së parë që po zbardhnin bajamet e vjetra jashtë… për të evituar dy rreze drite të kaltra dhe ngulmuese që shëtisnin mbi fytyrën time, në kërkim të syve gri të përhumbura. Ishte mendja që dyzoi mes fjalëve që rendnin në kokë, më tej ishin dhëmbët që u bënë gardh dhe përmbajtën vërshimin.
. Kur ktheva kokën, tashmë ishte vonë ; djali po luante diku pranë, me vështrim të përpirë nga lumi i imazheve të lojës së tij elektronike. Vendosa më në fund t’i përgjigjem të vetmit bashkëbisedues pranë, vehtes ; që vazhdon të më bëjë shoqëri dhe në mos më kupton, të paktën më ndjek si hije. E pra, ajo qenie, sot qesëndisëse por që dje besonte në vlerat e universitetit, pati guximin të më buzëqeshë me shpoti :
.
. -… pate frikë qëpari ? Përse nuk i the fëmijës se universiteti, hëm, shkolla është si furra : fut byrek dhe e nxjerr të pjekur, sikundër fut kungull.. edhe atë e nxjerr të pjekur !
.
. - frikë ? Jo, ndoshta diçka tjetër. Edhe ajo furra tënde e pjekjes mbetet gjithmonë në dorë të furrxhiut : byrek apo kungull, vërtet ai i fut por më tej mund t’i nxjerrë shkrumb, medemek baltë. Ky është ai furrxhiu i dikurshëm i lagjes, në krah të shkollës « 50 Vjetori »… të kujtohet, kur çonim bashkë byreqet e mamasë ditën e djelë dhe që herë-herë, pamja e tyre e shkrumbosur dëshpëronte gjithë familjen ? Nuk e kish aspak gabim gjyshi ynë kur shkrehej gjithë kënaqësi përpara një byreku të bukur : i lumshin duart furrxhiut, sa mirë e ka pjekur! Një furrxhi i mirë është si alkimisti : edhe baltë fut në furrën e tij dhe nxjerr flori! Thua që e kupton djali im metaforën e furrës - shkollë dhe furrxhiut - mësues në kohën e sotme të hamburgerëve dhe të pizzave të stërngrira ?

1 comments:

Anonymous said...

shume e bukur

 
Përjetësisht të Panjohur