"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Wednesday, February 10, 2010

Metafizikë e harresës.

.
.
. Kam përpara syve dy tekste : trilogjinë « Rrno vetem per me tregue » të At Zef Pllumit dhe artikullin « Strategjite e Harreses Kolektive, ose perse nuk mund te mesojme nga e kaluara » të Blendi Kajsiut – dy tekste vështirësisht të krahasueshëm qoftë nga përmasat apo nga investimi intelektual, qoftë edhe nga intensiteti i ndjenjës që përçojnë. Megjithatë, të lidhur me të njejtin fill – e kaluara diktatoriale e vendit, fantazmat e të cilës vazhdojnë të përzihen me imazhet e të sotmes ; përvoja njerëzore e kësaj periudhe të historisë bashkëkohore, e gjithëgjendur në debatin publik.
. Kujtesa dhe harresa si dy pole konkurrues dhe ndërtues të ndërgjegjes, dy « metoda » për të përqasur të shkuarën dhe të tashmen¸ për të vëzhguar substancën e asaj çka është esenciale në jetën e njeriut. Veçse në këtë rast, harresë kolektive dhe kujtesë individuale : përplasje mes fatit - kolektiv dhe vullnetit – individual. Por, vështirësia qëndron në zgjedhjen e këndit të vështrimit, pasi çdo preferencë ngjiz paradokse :
.
. - nëse kujtesa është një mjet për të luftuar harresën, në të njejtën logjikë të jetës sociale, sikundër dhe atë intime, ajo ka nevojë për këtë harresë për të mbijetuar. Ndryshe, disa forma të harresës janë përbërëse të vetë kujtesës (harresa-mbyllje në vetvehte e Freud-it që siguron mbrojtjen e jetës psikike kundër të palejueshmes, që rrezikon ta çorganizojë).
.
. - nëse kujtimet e protagonistëve të historisë – sikundër dhe shkrimet e gazetarëve ose të analistëve - mbushin hapësirën publike dhe orientojnë reagimet e bashkëkohësve, historiani mund të hierarkizojë ngjarjet, të gjejë masën e duhur ndaj tyre vetëm duke u distancuar në kohë. Ndryshe, është vetë koha që njёkohёsisht shton harresёn dhe qartёson kujtesёn tonё historike.
.
. Ndoshta në këtë mes, faji është i dëshirës : « të duash, do të thotë të gjenerosh paradokse ». .
. Detyra e kujtesës.
.
. « .. dhe e pashë Sizifin që vuante dhimbje të mëdha dhe shtynte një shkëmb të stërmadh me dy duart. Dhe ai përpiqej, duke shtyrë atë shkëmb me duar dhe me këmbë deri në majën e një mali. Dhe, kur ai gjendej thuaj gati të mbrrinte në majë, atëhere masa e gurtë e merrte me vehte dhe shkëmbi i stërmadh rrokullisej deri poshtë. Dhe ai rifillonte rishtas, dhe djersa i rridhte mbi gjymtyrët, dhe pluhuri ngrihej lart dhe i mbulonte kokën.. » (Homeri)
.
. Pervoja e jetuar nga frati françeskan në ferrin e burgjeve politike të rregjimit komunist përbën indin e asaj vepre të shënuar shumëfaqëshe, në origjinë të të cilës qëndron shprehja-titull « Rrno vetem per me tregue ». Mes të tjerash motive, kjo porosi e vetë urdhrit kishtar të cilit ai i përkiste, përballë kataklizmës që po shfaqej, i dha atë forcë për të mbijetuar dhe më tej – për të treguar. Kështu, « Të duash të kujtosh », kjo zgjedhje personale, në pamje të parë e vetvetishme por gjithësesi e dhimbëshme duhet kqyrur në një sërë planesh, ku kujtesa vetiake identifikohet dhe transpozohet në kolektiven :
.
. - lexuesit e shquar të kësaj vepre realizojnë se ajo përmbush një nevojë të shoqërisë shqiptare, « për ata që e kanë jetuar atë kohë, e po aq, në mos për më tepër, ata që s'e kanë jetuar, nevojë të shtypurit e të nëpërkëmburit, e po aq, e mos më tepër, ata që shtypën të tjerët… Shkurt për të ka nevojë ndërgjegjja jonë » (I. Kadare), se ajo përbën një dëshmi « për një shumicë shqiptarësh… për ta kuptuar se mohimi i së kaluarës - kulti i harresës - është një nga mënyrat më perfide për të përligjur a posteriori gjithë sa ka pasur kriminale një rregjim » (A. Plasari). Në këtë detyrë kujtese, filozofi Paul Ricoeur do të kish kqyrur një premtim ndaj atyre që nuk patën fatin të dalin gjallë, një detyrë ndaj atyre të tjerëve që nuk kishin lindur ende. Bile edhe më larg, ai do të evokonte përpjekjen për t’u vënë në lëkurën e tjetrit, që ka jetuar një të tillë të shkuar të papërsëritshme ; në se njohja intelektuale paraqitet si e pamjaftueshme, duhet kërkuar kuptimi i brendshëm i përvojës – « të ndjesh bashkë me tjetrin ».
.
. - në një tjetër regjistër, kjo vepër mund të kqyret gjithashtu si një veprim me veti terapeutike, me qëllim mjekimin e traumatizmave të historisë, ndalimin e lindjes së pulsioneve të përsëritura. Bile Freud do të kish hequr paralelen mes saj dhe kryerjes së zisë – rijetimin e traumatizmës, viktimë e të cilit ai është, për t’u pajtuar me humbjen, me dhimbjen e pësuar. Në pamundësi të fshirjes së dhimbjes, ajo duhet pranuar si e tillë, të përballohet ndërgjegjësisht pesha e saj, të pranohet se ajo tashmë është pjesë përbërëse e identitetit – një pajtim me humbjen dhe sakrificën, që tejkalon vetë kohëzgjatjen e jetës njerëzore.
.
. - Në një vështrim të fundit, ajo mund të kqyret si një përpjekje e dhenies së të drejtës viktimave. T’u japësh dinjitetin e merituar atyre mijra burrave dhe grave, një vend po aq të merituar mes nesh, të gjallëve. Një varr të denjë në kujtesën tonë. Një emër dhe një fytyrë konkrete të humburve të harruar. Bile edhe më tepër se kaq : një jetë tjetër, emocionale kësaj here, nëpërmjet një personi tjetër të afërt – një jetë, vuajtja e të cilës ngjall më tepër kujtimin se sa hakmarrjen, evokon vullnetin për të mos harruar dhe për të bërë çmos që këto krime të mos përsëriten kurrë më.
.
. Kalvari i At Pllumit sugjeron një përqasje ndaj përvojës së tij si një rifillim i përjetshëm ciklik dhe mitit të Sizifit. Përse një ndëshkim i tillë ? Ndoshta, aktiviteti dhe bindjet e tij përbënin një fyerje ndaj « Zotërve », sikundër dikur, kokëngjeshja e heroit të mitologjisë dhe revolta e tij ndaj Olimpit. Alegoria mitike përbën një ironi të thellë të situatës së atëhershme ku një prift katolik, shërbëtor i Zotit të vërtetë, fyen « Zotërit » e vetëshpallur ateistë. Sidoqoftë, ishte këmbëngulja e tij e pashembëllt në besimin që acaroi ata Zotër të cilët, për ta ndeshkuar, e çuan në ferrin tokësor të burgjeve, duarlidhur dhe sylidhur, i detyruar të ngjisë malin duke shtyrë përpara shkëmbin – atë shkëmb që do të rrokulliset rishtas në rrëzë, deri në përjetësi.
. Një Sizif « i lumtur », nëse i zemë besë Albert Camus (Le Mythe de Sisyphe, Gallimard, Paris, 1942), që gjen lumturinë në përmbushjen e detyrës dhe jo më në përmbajtjen e saj konkrete : « … ky univers ku tashmë mungojnë zotërit, nuk i duket as steril as edhe pjellor. Çdo grimcë e atij guri, çdo cifël minerale e këtij mali i mbuluar nga terri, përbën në vetvehte një botë të tërë. Vetë ajo luftë e vazhdueshme drejt majave është e mjaftë të mbushë zemrën e njeriut. Duhet imagjinuar Sizifi i lumtur… »
. Dyshoj disi që epiteti « i lumtur » i këtij Sizifi egzistencialist në Ferrin mitologjik të mund t’i përshtatet gjendjes së Atit tonë në mesin e ferrit tokësor, sikundër dyshoj se lumturia në vetvehte është e mjaftë për të jetuar atë farë jete, edhe sikur të jesh i ndërgjegjshëm për absurditetin e saj si dhe për mundësitë që të jep ndërgjegja për të administruar egzistencën. A nuk është vetë At Pllumi që dëshmon se qëllimi i tij i vetëm ishte Rrno vetem per me tregue ?
. Ndoshta është vetë shpresa e pafund e besimtarit të bindur se Zoti do t’i ndihte qëllimit të tij të pamundur që e bënte të pandijshëm ndaj esencës egzistencialiste, ndërkohë që të tjerë vdekatarë që tashmë e kishin humbur këtë dritë, gjendeshin të vetmuar përballë mendimeve të tyre.
.
.
. E drejta e harresës.
.
. Në ç’rregjistra duhet ta rendisim harresën tonë kur kujtesa zotëron të tilla veti njeriformuese dhe terapeutike ? Sidoqoftë, jo në atë të degjenerimit fizik, të moshës – zhdukjen e neuroneve në korteks, për shkak të plakjes së trurit, pasi Kajsiu ngul këmbë që ajo është jo vetëm kolektive por edhe e ndërgjegjshme – pjesë e një strategjie, dhe së fundi e instrumentalizuar nga klasat politike.
. Në se qëndrojmë në këtë lëmi të fundit të sjelljes, të pandërgjegjshme dhe spontane të popullit, mund të flasim për një harresë - kujtesë të penguar, të ndrydhur dhe të vetëndrydhur. Ajo heshtje fajtore që karakterizoi shoqërinë gjermane në vitet e para të pasluftës lidhur me krimet e përbindshme naziste, e njejta heshtje ndaj episodit Vishi ose luftës së Algjerisë në Francë ; « harresa » në të cilën individi dhe familja shqiptare e epokës komuniste varroste të përndjekurit e saj politikë dhe viktimat e saj të diktaturës. Në gjuhën e popullit, sindroma e « biografisë pa politikë ».
. Sikundër dhe harresa e « kujtimeve të manipuluara » - e bashkëfajësisë sekrete, të imponuar nga rregjimi, që gjeneron një sjelljeje gjysëm-pasive, gjysëm-aktive të shoqërisë civile, dhe që e fton dhe nxit këtë të fundit të kërkojë « si një trup i vetëm » dënimin në litar të « tradhëtarëve të Kombit », të armiqve të klasës – dikur udhëheqës të shquar. E vullnetit të errët të masës që kërkon të moskërkojë të kuptojë, të shohë. Po e njejta harresë – kësaj rradhe institucionale – që aprovon dhe dekreton gjuhën ndryshe, fshirjen e fjalëve të dëmshme nga fjalia, e fjalive të rrezikshme nga e folura, e ripërmasimit të protagonistëve në një aksion, e vetë kontureve dhe përmasave të aksionit në një ngjarje – e historisë së autorizuar, të shënuar, të kremtuar, zyrtare. Një e tillë gjendje skizofrenie kolektive ku edhe kujtimi ushqehet nga harresa dhe vetë harresa shëndrrohet në kujtim vjen si rezultat i një ndërthurjeje të një strukture patologjiko-sociologjike, të një trysnie ideologjike, të një spektakli mediatik permanent që bashkërendojnë efektet e tyre perverse, ndërkohë që pasiviteti qytetar dhe injoranca e ushqyer bashkëpunon me qerratallëkun aktiv të spiunimeve vigjilente, me verbërinë intelektuale, me mbylljen në vetvehte.
. Çuditërisht, në ekstremin tjetër të saj – atë të lirisë së shprehjes dhe të mendimit, të emancipimit dhe të qytetërimit, shoqëria e të drejtës ka nevojë për harresën e dekretuar – amnistinë dhe parashkrimin. Një e drejtë po aq sovrane sa edhe vetë ndëshkimi : shoqëria përndjek të fajshmin thjesht për të rivendosur rendin dhe për të realizuar sigurinë publike dhe jo për t’u hakmarrë ndaj tij. Dhe ndoshta është pikërisht fenomeni i hakmarrjes – pamundësia e të harruarit - që i ve një cak të fundit kujtesës dhe që rikujton barazpeshën e vështirë mes saj dhe harresës.
.
. Në planin personal, së fundi, harresa kqyret si një proces themeltar, zanafilla e të cilit duhet kërkuar pikërisht në diferencimin e Qenies - njeri - Dasein të Heideggerit me të Qenët. Sipas këtij filozofi, njeriu « është një qënie brenda botës », egzistenca e të cilit është gjithmonë e hapur drejt të jashtmes ; ai është shenja e fundit e fundësisë që e strukturon. Pikërisht kjo egzistencë shkakton edhe harresën e Qenies : fillimisht, ai është i lidhur me këte botë me atë të veglës – « pragmata » e grekëve, e cila ka një raport të caktuar me një praksis. Kjo vegël, e konceptuar për një përdorim të caktuar, e drejton detyrimisht drejt një sendi tjetër. Ky sistem sendesh dhe përcjelljesh përbën edhe botën e Heideggerit – bota e preokupimeve të përditshme – të Qenët. Një botë që e çon atë në pikënisje, drejt vetvehtes, pa i krijuar mundësinë e hapjes drejt prezencës së qenies. Një qenie pra, e preokupuar nga të qenët, në një botë të qëni. Një botë që maskon qenien, që e pengon qenien të jetë. Një Dasein që karakterizohet nga një egzistencë joautentike, në banalitetin e të përditshmes.
.
. Në një gjuhe tjetër, tashmë të qendërzuar në të Qënët, harresa rezulton po aq mirëbërëse sa edhe kujtesa : në se egziston një harresë shkatërruese, paralelisht egziston edhe një e tillë ndërtuese. Një harresë që na mbron nga çmenduria e trurit të çoroditur nga kujtime të panumërta, nga zymtësia e të rikthyerit parreshtur në të shkuarën e dhimbshme, nga e përzishmja e përjetshme ndaj një dashurie të humbur, nga pengu i patretshëm ndaj një veprimi të pakryer… Zaten, me atë energjinë e tij shpërthyese që e lejonte të shprehej ndaj një të njohuri të tij « … i përket asaj race që kanë kujtesë me tepricë për të patur gjeni », Nietzsche (Genéalogie de la Morale, Flammarion, 1996) ngazëllon kur përmend harresën : « pa harresë, nuk mund të ketë lumturi, humor të mirë, shpresë, krenari, të tashme ».
. Bile edhe Paul Ricoeur (La Mémoire, l’Histoire, l’Oubli, ed. Seuil, Paris 1992) që zakonisht është fort dashamirës ndaj kujteses dhe po aq kritik ndaj harresës, nuk është në gjendje të ndajë shapin nga sheqeri, më mirë të themi, të vendosë arbitrarisht në se një harresë është shkatërruese ose ndërtuese. Me fjalë të tjera, qenia njerëzore nuk zotëron atë kend vështrimi sipëror nga mund të dallojë atë element brenda burimit të përbashkët, që vendos nëse rrjedha është shkatërruese apo ndërtuese : « asnjë bilanc nuk është i mundur ndaj asaj dramaturgjie të madhe të Qenies ».
.
. Përderisa nuk e fshin krejt të kaluarën, përderisa nuk shëndrrohet në amnezi, « e drejta e harresës » ndoshta duhet kqyrur si shprehje e ndërsjelltë « e detyrës së zgjuarsisë », pikërisht ajo që në emër të « të drejtës të të gabuarit » të djeshëm i dhuron shanset të sotmes. Sigurisht, gabimi është sa i dëmshëm po aq edhe i dënueshëm, dhe morali – qoftë edhe ai i krishterë - gjithmonë na kujton se edhe më i rëndë se sa vetë gabimi është kundërshtimi për ta korrigjuar, për t’u vetëkorrigjuar. Sikundër edhe vërejtjen tjetër se të kryerit të këtij gabimi s’mund të justifikojë këmbënguljen e përjetshme në dëshirën e të hakmarrurit, duke i çelur kështu rrugën « të drejtës së faljes ». Këtë të drejtë të fundit, nën prizmin e pedagogjisë pozitive, shoqëria e sotme civile e ka shëndrruar në « detyrë të kujtesës ». Ndoshta është pikërisht falja – kujtesa e amëshuar - që lejon edhe zgjedhimin e « të drejtës së harresës » dhe « detyrës të kujtesës » - të heqësh dorë nga format e instrumentalizimit të kujtesës, pa fshirë aspak këtë të fundit.
.
.
. * * *
.
.
. Analiza e Kajsiut – si edhe titulli i këtij shkrimi, sugjeron një kqyrje tjetër, ndoshta po aq të pamundur sa edhe e para : « të duash të harrosh ». Një paradoks që ngërthen dëshirën – të duash – dhe aksionin – të harrosh, që shpreh një rast të shënuar të pëparcaktueshmërisë së qenies. Në fund të fundit një oksimorë që bashkon në një të vullnetshmen me të pashmangshmen : si mund të dëshirosh të pavullnetshmen ?
.
. Ndoshta rasti më i ndritshëm i këtij « vullneti të pavullnetshëm » është Miti i Orfeut : struktura e brendshme e atij ligji që ndalon Orfeun të kthehet drejt Euridiçes – simbolika e tensionit brenda vetë vullnetit. Shkyerja mes « vullnetit dëshirues » për t’u kthyer drejt të vetvetishmes, drejt atij objekti të pamundur të harresës që përfaqsohet nga e dashura, dhe një « vullneti detyrues » të kërkuar nga Ligji, nga ligji i harresës – ai i vetë jetës. Pozicionimi radikal njerëzor në fushën « magnetike » të kohës, të krijuar nga polet e kundërta të dëshirës dhe të arsyes.
. Të duash të harrosh në këtë rast shfaq natyrën e saj të dyfishtë : dyzimin mes vullnetit të të harruarit dhe vullnetit të të dëshiruarit, relatives dhe absolutes. Dhe në se Orfeu e humb përfundimisht Euridiçen, kjo vjen për shkak të padurimit të tij. Me fjalë të tjera, ai është fajtor ngaqë tregohet i paduruar. Gabimi i tij pra është ai i dhënies fund të pafundësisë, i përfundimit të të papërfundueshmes – pamundësisë të të harruarit të Euridiçes. E thënë ndryshe, padurimi i atij që dëshiron të harrojë është faji i kryer kur kërkon t’i vidhesh mungesës së përmasës kohë ; në të kundërt, durimi është një hile që kërkon të administrojë këtë mungesë përmase, duke e shëndrruar në një kohë tjetër, të matur ndryshe.
. Duke ju mosbindur ligjit të harresës – me vështrimin e tij drejt Euridiçes – gjithçka paraqitet sikur Orfeu s’bën gjë tjetër veçse i bindet logjikës së brendshme të « dëshirës së harresës » : të duash të harrosh, do të thotë të jesh i ndërgjegjshëm mbi çka kërkon të harrosh. Dhe të harrosh, do të thotë të harrosh që dëshiron të harrosh. Është pikërisht është ndërgjegja ajo që paralizon dëshirën, është durimi ai që ripërmason të pamundurën në të mundur - ajo ndërgjegje që mungon krejtësisht në vështrimin e dëshiruar dhe të paduruar të një Orfeu, ndoshta të pandërgjegjshëm por pavdekshëm – pikërisht për hir të një vështrimi të tillë të vjedhur.
.
. Përfundimisht, në këtë ndeshje mes kujtesës dhe harresës, fjala e fundit i vjen etnologut :
.
. Të kujtosh ose të harrosh, është diçka që i ngjan punës së një kopshtari – të seleksionosh, të krasitësh. Kujtimet janë si bimët : ka nga ato që duhen çrrënjosur sa më shpejt që të tjera të mund të zhvillohen, të shëndrrohen, të lulëzojnë. Por edhe këto bimë që mbërrijnë të realizojnë fatin e tyre, këto bimë të lulëzuara, gjatë shëndrrimit janë deri-diku të harruarat e vetvehtes : mes farës apo fidanit që i lindi dhe mes asaj çka ato përfaqsojnë tashmë të rritura nuk ka më lidhje të drejtpërdrejtë. E thënë ndryshe, lulja është harresë e farës… sikundër dhe fruti tejkalon premtimin e mbajtur nga lulja. (Marc Augé, Les formes de l'oubli, Paris, Manuels Payot, 1998)

0 comments:

 
Përjetësisht të Panjohur