"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Sunday, December 27, 2009

Gëzuar.. !

.
.
. Të dashur miq dhe dashamirë. .
. Ju uroj nga zemra : Gëzuar… në këtë çast, sytë dyzojnë dhe mendimi ndalet : meqënëse jemi në fund të vitit na është bërë zakon të urojmë fillimisht ditëlindjen e Krishtit - dhe më tej Vitin e Ri. Por në se ditëlindjen e Krishtit e quajmë Krishtlindje, përse atëhere urojmë : Gëzuar Krishtlindjet ? .
. Përse Krishtlindjet në shumës ? vallë Perëndia kish ngjizur disa djem si Krishti ? apo ky i bekuar Krisht ka lindur disa herë rresht ? Edhe një ish-ateist si puna ime, sot agnostik dhe laik – por sidoqoftë i pagëzuar që foshnjë – e di fare mirë që Jesusi i Nazaretit, ky bir unik i Zotit dhe mishërimi i tij i gjallë, pjella e virgjëreshës Mari dhe e Frymës së Shenjtë, mendohet se ka lindur diku në Betlehem, mes kafshëve shtëpiake të një stalle, në një datë të papërcaktuar – në mos të harruar. Më vonë, me reformën e kalendarit, Roma zyrtare vendosi që kjo datë të jetë 25 dhjetor ndërkohë që të tjera kisha, besnike të kalendarit gregorian, vendosën ta festojnë në 7 janar. Edhe nëse ve në dyshim shqipen time, të gjithë gjuhët e tjera që flas dhe lëçit më japin të drejtë : Chrismas, Navidad, Nöel, Natale…
.
. Ç’është ky zell shqiptaresk për të shumuar ditën e lindjes si dikur vetë Krishti bukët ? .
.
. - ndoshta për shkak se nuk e kemi festuar këtë ditë përgjatë një gjysëm shekulli – foli dikush përballë, mes dy kafshatash mishi. Ndoshta.. por ama, kjo mungesë shpirtërore gjysëmshekullore nuk na shtyn të shumëfishojmë as Ramazanët, as Kurban Bajramët as edhe Festat e Hashureve… .
. - ndoshta, meqënëse e festojmë çdo vit… - Hajde pra, të fajësojmë maninë e festimit të përvitshëm. Por, sidoqoftë, kjo festomani nuk i shtyn mysafirët të më urojnë çdo vit : gëzuar ditëlindjet ! dhe aq më pak njeriun e rrugës të më përshëndesë me tradicionalen : Gëzuar Vitet e Rinj ! .
. - atëhere është gabim i televizorit, faji i ndonjë regjizori shumë të zellshëm - m’u përgjegj fqinji im i tryezës që si unë po kqyr ekranin ku po shkasin urimet. Gabim posepo, faj ndoshta, por sidoqoftë regjizori i zellshëm nuk është më pak i papërgjegjshëm se sa përfaqësuesit më të lartë politikë të vendit – pa dallim feje, krahine dhe ideje – do të kish thënë rilindasi. Për shembull, Kryeministri Berisha uron shkodranët gjatë vizitës së Kishës Ortodokse dhe të Katedrales të qytetit të Shkodrës : "Krishtlindjet e tjera ti festojmë me një besim më të madh te Zoti, te vetja dhe te Shqipëria, si dhe të lëvizim të lirë në mbarë Evropën si qytetarë të një vendi të lire në v.2010 ». Ndoshta, i rritur në një tjetër frymë, dhe nën hijen e të tjera minaresh , ai edhe gabon… po ç’emër t’i vemë atëhere znj. Topalli, katolike e devotë, kur ju deklaron tiranasve nga Katedralja e Shën Palit dhe nga Kisha ortodokse autoqefale : « Dita e Krishtlindjeve, është një ndër festat më të hareshme është dita në cilën lind shpresa për një botë të re, për një paqe të re dhe kjo na bën që në familjet tona të gjithë shqiptarët, pavarësisht nga besimet e tyre fetare ta shohin si një festë shumë të ngrohtë që të jep optimizëm dhe besim për të ardhmen » ? Këtij mëkati nuk i shpëton as z. Rama që, me gjithë praninë e të Fortlumturisë së Tij, Anastas Janullatos, Kryepeshkopi i Tiranës, Durrësit dhe gjithë Shqipërisë, uron me plot gojën : “Ju uroj të gjithëve Gëzuar Krishtlindjet! Mbi të gjitha dua që ky urim t’ju shkojë të gjitha familjeve shqiptare që në këtë fundviti përballen me një krizë e cila ka nevojë për durim, ka nevojë për mundim, ka nevojë për sakrifica të veçanta, që unë uroj dhe shpresoj që nuk do të vazhdojnë për një kohë të gjatë ». .
. Zaten, këtij tundimi nuk i shpëtojnë as vetë klerikët, ipso facto. « Telegrafi » kosovar na mëson se « me rastin e Krishtlindjeve katolike, Ipeshkvi i Kosovës Imzot Dodë Gjergji të enjten, më 24 dhjetor do të organizojë një pritje solemne për personalitete të ndryshme vendore dhe ndërkombëtare që veprojnë e punojnë në Republikën e Kosovës, në Rezidencën e re Ipeshkvnore ». Nga disa mijra kilometra më tej, Zëri i Amerikës, Uashington, sjell lajmin se Hirësia e tij Ilia Ketri, Episkopi i Patriarkanës Ikumenike të Kostandinopojës, të Stambollit, i caktuar për besimtarët shqiptarë shqipfolës, ortodoksë të Amerikës u uron shqipfolësve të tij urbi et orbi Gëzuar Krishtlindjet. Edhe "Ngjallja", organi i Kishës Orthodokse Autoqefale të Shqipërisë e titullon kryeartikullin e saj festiv "Gëzuar Krishtlindjet".
. Nga të rrallët që i përmbahet protokollit – si edhe gjuhës – është Papa Benedikt XVI, i cili gjatë mesazhit tradicional poliglot përshëndet në shqip « gëzuar Krishtlindjen ». Por një gazetar më tutje, një redaktor më tej edhe mesha papale kthehet - edhe ajo - në të Krishtlindjeve.
. Mes kësaj kakofonie urimesh, pritjesh dhe meshash të paganëve shqiptarë të ripagëzuar që kremtojnë lindjet e Krishtit duke shnatyruar gjuhën e nënës, preferoj më mirë të uroj thjesht : « Gëzuar… ».

La suite.. - Vazhdimi...

Friday, December 18, 2009

Pesha e kryqit.

. Përsiatje mbi shkrimin e F. Lubonjës « çmimi Asturias dhe Kadare» .
.
. Është një temë tashmë e njohur qepja e opinionistit Lubonja ndaj shkrimtarit Kadare, aq sa dikush – popullorçe – do ta cilësonte « me bukë në trastë ». Kësaj rradhe, është çmimi Princi i Asturias i Shkrimeve që i vuri zjarrin shkarpave dhe që ndezi debatin e vjetër. . Pa diskutim, gjithmonë e kam vlerësuar mendimin e Lubonjës : forcën e argumentave të tij bile edhe elegancën e mendimit. Por kësaj here, më duhet të pranoj se logjika mjergullohet dhe fjala humb forcën e saj. Ndoshta shkaku është zemërimi që rrjedh nga bujaria spanjolle që arrin dhe e cilëson veprën e Kadaresë "antitotalitare", që e shtyn të thërresë në ndihmë dëshmitarë të panevojshëm – Ramiz Alinë apo Rexhep Qosen. . Sejcili, sipas mënyrës së vet, hakmerret në këtë duel në distancë : Lubonja merr revansh ndaj të tashmes, që mbyll sytë me kryeneçësi ndaj mëkateve të të kaluarës. Edhe Kadare, nga skena e largët madrilene merr hak : ndaj të kaluarës, duke kqyrur vetvehten sikur të ishte Orfeu – ai që rikthehej tek të gjallët pasi kish përjetuar botën e përtejme, realizues i një misioni të paarritshëm, bartës i një mesazhi universal – dhe jo pa qëllim ai evokon Don Kishotët e çmendur, ndonëse fisnikë, por sidoqoftë të dënuar nga ai Shteti shqiptar po aq i çmëndur, por ama pervers.
.
. Cili prej tyre ka të drejtë : analisti i shquar që shpurrit kujtimet e vjetra të periudhës totalitare, në kërkim të gjesteve dhe të shprehjeve të shkrimtarit, i bindur për njejtësimin e dikurshëm të tij me sistemin, për unitetin e idealeve dhe të interesave - apo shkrimtari edhe më i shquar, vepra e mbarënjohur e të cilit, e ngjizur pikërisht me lëndën e kësaj të shkuare, njihet dhe vlerësohet së fundi edhe nga zhuria spanjolle jo vetëm « si një nga figurat më të mëdha të letërsisë shqiptare» por si ai « që ka kapërcyer kufijtë për t’u ngritur si zë universal kundër totalitarizmit » ? Me të tjera fjalë, nga kjo anë apo nga ana tjetër e « kufirit të kapërcyer », cila nga logjikat është më qenësore : adhezioni i hershëm i vullnetshëm i shkrimtarit me totalitarizmin shqiptar apo kontributi i tij i mëvonshëm si zë universal kundër totalitarizmit të përbotshëm ? ideja e Lubonjës se arti i « realizmit socialist » - përfaqsues i përsosur i të cilit ishte dikur shkrimtari ynë – është një armë e sofistikuar e arsenalit shtypës të Shtetit komunist, apo ideja tjetër – e mbrojtur nga Kadareja në Madrid - që bota e artit dhe bota reale janë dy botë të ndryshme në ndeshje të përhershme, me synime dhe qëllime të kundërta, « pohimi më sublim e pavarësisë së vërtetë të artit » - dhe me këtë rast, i vetë shkrimtarit ? .
.
. . Le t’ja besojmë gjykimin e kësaj çështjeje delikate një arbitri të paanshëm, Solzhenicinit. Aq më tepër i paanshëm pasi sot ai nuk gjendet mes të gjallëve. Për fat, ky Solzhenicin bashkon në një të vetëm analistin dhe shkrimtarin : i diplomuar në shkencat egzakte (matematike – fizikë), i dënuar me tetë vjet burgim në gulaget staliniane, më tej i internuar i përjetshëm në républikat e Azisë së Mesme, ai i kthehet shkrimit dhe letërsisë, mbi bazën e përvojës së tij personale. Në vitin 1963 – po atë vit që sheh dritën e diellit « Gjenerali.. » - ai boton novelën « Një ditë nga jeta e Ivan Denisoviçit » - titullin e parë të asaj liste të gjatë veprash që e bënë të njohur në vendin e vet dhe në botën mbarë dhe që e kurorëzuan si Nobelist (1970).
.
.
. * * *
.
.
. Romani i tij i shquar « Pavjoni i kancerozëve », i shkruar në periudhën 1963 – 1967, na sjell skenën e mëposhtme : dy të sëmurë me kancer, sejcili në perëndim të jetës së tij, të ulur në diell në stolin e lulishtes së pavjonit, shkëmbejnë mendime lidhur me jetën – atë të mjerën që e kanë lënë pas, të brejtur nga dyshimi për atë tjetrën që kanë përpara. I pari, në origjinal Kostoglotov (që po e shqipërojmë Kosta), vjen nga internimi i përjetshëm, pasi ka bërë ndërkohë 8 vjet burg « për politikë ». I dyti, Çulubin (i shqipëruar Çome) ka mundur t’i shpëtojë arrestimit, burgut, internimit – por jo sëmundjes. Këtu, dialogu i tyre është sjellë i dramatizuar – për të qenë më i shkurtër dhe më dinamik, dhe sigurisht, i përshtatur. (Të më falë lexuesi për « pasaktësitë » dhe sidomos për « shmangien » nga origjinali, pasi shqipërimi dhe dramatizimi i tij është bërë nga varianti francez i veprës – ndërkohë që më tej « përshtatja » vjen si kërkesë ndaj një realiteti tashmë të përjetuar).
.
.
. Kosta - … unë, për shembull, mund t’ju them që kam patur një jetë fatkeqe sa s’ka. Por, ku e di unë? Ndoshta, e juaja jetë mund të ketë qenë edhe më e vështirë. Si mund ta di kur nuk jam në dijeni? .
. Çome - .. jeta më e vështirë nuk është ajo e njerëzve që përballin detin, që rrëmihin tokën, që kërkojnë ujë në shkretëtirë. Jeta më e vështirë është ajo e njeriut që çdo ditë, duke dalë jashtë, përplas kokën tek trau i portës, pasi ky i fundit zbret gjithnjë e më poshtë… përsa ju përket, kam kuptuar se keni bërë luftën, më tej burgun, apo jo? .
. Kosta – pa llogaritur që nuk kam mundur të kryej studimet para lufte. Pa llogaritur që ishte e pamundur të ngrihesha në gradë gjatë saj. Pa llogaritur që pas lufte – dhe pas burgut, jam një i internuar i përjetshëm… pa llogaritur kancerin e sotëm. .
. Çome – në këtë pikë të fundit jemi njëlloj, Sa për tjetrën, po ju them këtë : ju, sidoqoftë, keni gënjyer më pak, më kuptoni? Ju e keni përkulur më pak kurrizin. Mos e harro këtë ! Ju, ju arrestonin ; ne na mblidhnin tufë në mbledhje për t’u hakërruar ndaj jush. Ju, ju ndëshkonin ; ne na detyronin të duartrokisnim, më këmbë kur shqiptohej dënimi. Ç’po them duartrokisnim ! Ne duhet të kërkonim dënimin tuaj me vdekje, t’a lypnim ! A ju kujtohet ç’ka shkruanin gazetat ? « si një njeri i vetëm, i gjithë populli u ngrit më këmbë kur mësoi poshtërsitë e tyre, të një fëlliqësie të paparë ndonjëherë ». Vetëm kjo shprehje « si një njeri i vetëm », a mund të imagjinoni se ç’ka përfaqson ? Ne jemi të gjithë të ndryshëm, që të gjithë, dhe befas « si një njeri i vetëm ». Dhe na duhej të duartrokisnim, të ngrinim lart duart tona të pastra, sa më lart që ish e mundur që fqinjët t’i shihnin mirë - sikundër edhe presidiumi. Dhe më gjej një të lutem, që në atë çast nuk e dëshironte jetën. Që të klithte fort për t’ju mbrojtur. Po, kush protestoi ? Ku janë ata sot ? Ishte një farë Dhimitri, Dhimo. Ai abstenoi. Nuk ishte kundër, as që mendohet ; por ai abstenoi në momentin kur votohej kundër partisë industriale. « le të shpjegohet mirë – bërtiste salla – le të shpjegohet ». Atëhere, ai u ngrit, me grykën krejt të tharë : « mendoj se dymbëdhjetë vjet pas Revolucionit, është e mundur të gjehen të tjera mënyra për të ndëshkuar.. ». « Ah, i poshtri, i shituri, për dhjetë aspra.. ». Dhe të nesërmen që pa gëdhirë, Sigurimi e fshiu. Për jetë të jetëve. .
. Kosta – Çome, gjithçka varet nga bileta e llotarisë që të ngec në dorë. Në vendin tonë, ju do të kishit qenë martirë si puna jonë ; ne në vendin tuaj, oportunistë si puna juaj. Por sidoqoftë, ata që ishin shkuar në hell ishin njerëz, si puna juaj ; ata që e morën vesh, ata që e kuptuan që në fillim. Por, për ata që besonin, për të gjithë ata gjërat ishin më të thjeshta. Për ata, duart e tyre të lyera me gjak, ishin të lyera me gjak pasi nuk kuptonin. .
. Çome – pa më thuaj të lutem, cili ishte ai që i besonte, që nuk kuptonte ? …Ju vetë, për shembull; sa kohë i keni besuar ? Sa kohë ju desh për ta marë vesh, për të kuptuar ? Hajde, të mos llogarisim fëmijët. Por të tjerët… të pranosh që brenda ditës, shpirti i njeriut të rrugës u shëndrrua në baltë, jo ! Kjo nuk mund të gëlltitet. Dikur, beu mbi shkallare mund të dërdëlliste çka i donte shpirti dhe fshatarët përballë dëgjonin, bile edhe talleshin me të pas shpine. Por ama, beu nuk ishte idiot dhe aq më pak qehajai i tij. Ata e merrnin vesh që çke me të, por bënin sikur s’merrnin vesh. Dhe ja, në momentin kur ata linin shëndenë, fshatarët tanë ju bënin një temena të thellë « si një njeri i vetëm ». Dhe ju më thoni se ata e bënin pasi kishin besim tek beu i tyre ? Çfarë njeriu duhet të jesh për ta ngrënë këtë ? … dhe hop, përnjëherësh, të gjithë profesorët, të gjithë inxhinjerët na dolën sabotatorë, dhe ai njeriu juaj e beson këtë ? të gjithë gjeneralët më të mirë, heronjtë e Luftës na dolën spiunë dhe agjentë dhe ai, vazhdon ta besojë ? të gjithë shokët e Udhëheqësit u shëndrruan në rrenegatë dhe tradhëtarë të tërbuar dhe ai, ende i beson ? të gjithë shokët dhe miqtë e atij vetë u quajtën armiq të popullit dhe ai, i ze besë ? me qindra ushtarakë dolën se ishin gati të shisnin Atdheun e tyre dhe ai, vazhdon ta hajë ? populli i tërë kositet, që nga pleqtë deri tek foshnjat, dhe ai ende vazhdon të besojë ? Atëhere, të lutem, kush është ky njeri, sa i vlen atij lëkura ? një idiot? Do më thuash ndoshta që i gjithë populli ishte idiot ? Të lutem fort. Populli nuk është kafshë, as edhe i metë, por ai kërkon thjesht të jetojë. Dhe që të gjithë popujt i nënështrohen të njejtit ligj : të mbijetojnë me çdo kusht dhe të qëndrojnë më këmbë. Dhe atëhere, kur për sejcilin prej nesh, Historia do të pyesë mbi varr : kush ishte vallë ky njeri ? Mbetet një zgjedhje, sipas Pushkinit : « Në këtë shekullin tonë, të fëlliqësisë ; Gjithkund, në të gjitha elementët ; Njeriu është ose tiran, ose tradhëtar ose viktimë ». .. Hajvani nuk ka gjetur vend në këto vargje. Megjithëse poeti e dinte mirë se edhe hajvanët egzistonin. Jo, na mbetet të zgjedhim vetëm mes këtyre varianteve. Dhe nga momenti kur më kujtohet se nuk kam bërë burg, nga momenti kur e di fort mirë që nuk kam qenë një tiran, kjo don të thotë se… Kjo don të thotë… gjithë jetën e kam shkuar me frikë në zemër. .
. Kosta – jo Çome, ju po merrni kot.Ju gjykoni disi fort ashpër. Për mua, tradhëtarët janë ata që bënin spiunllëqe, që shkruanin letra, që dëshmonin. Vetëm nga ky lloj ka me qindra mijra. Mund të llogarisim në çdo dy veta një spiun, hajde pra, një hafije për çdo tre veta të arrestuar dhe të dënuar. Por që të quhen të gjithë të tjerët hafije, është pak si tepër. Pushkini ja ka futur si ka mundur. Stuhia thyen pemët dhe përkul barin por a mund të thuhet se bari tradhëtoi pemët ? Sejcili jetën e vet. Ju vetë e thatë : mbijetesë, ky është ligji i jetës të një populli. .
. Çome – ndoshta, por nuk arrij gjithmonë të spjegoj se në ç’mënyrë, brenda disa vjetësh, energjia kolektive shuhet kështu, si ka mundësi që impulset heroike të shëndrrohen në impulse të frikës ? Dhe unë jam një komunist nga ata të parët, të themelimit. Kam bërë luftën dhe kushesa herë e kam vënë jetën në rrezik, dy gisht larg vdekjes. Si u shëndrruam në këtë mënyrë, ne që shpresonim dhe ëndërronim të jepnim edhe jetën për diçka të lartë ? Si mundëm të nënështroheshim ? Dhe kujt, në rradhë të parë ? Frikës ? Idhujve ? Hajde mo, unë jam një dikush pa rëndësi, i vogël dhe fjala ime nuk peshon. Po ata të tjerët, Beharët, Babë Lymët apo Haxhinjtë, Dishnicat dhe Sejfullatë e më the të thashë…E pra ata, nuk merrnin vesh ata apo nuk kuptonin ? Përse ata nuk ngritën zërin publikisht, që në fillim ? A e kupton se sa vlerë do të kishte për të gjithë ne sikur ata të kishin folur hapur ? Ndoshta ata do të kishin shkuar për lesh – sikundër edhe shkoi shumica e tyre, por ndoshta ne do të kishim ndryshuar, do të ishim ngritur krye dhe gjërat nuk do të kishin shkuar aq larg.. Jo, jo, ata preferuan të largoheshin nga skena, preferuan të vetëvriteshin ose të zhdukeshin në rrethana misterioze. Është kurajo kjo ? .
. Një spektator nga salla - Po ata të tjerët, shkrimtarët dhe mendimtarët e mëtejshëm – Agollët dhe Kadaretë - përse nuk luajtën vendit ? Nuk kuptonin vallë realitetin apo i besonin atij ? Kush i pengoi të merrnin fjalën publikisht kundër rregjimit, qoftë edhe një herë të vetme - për të mos thënë më tej, cili element i ndërgjegjes së tyre intelektuale i shtyu t’i thurrnin lavde atij rregjimi, në vend që të heshtnin, të mbyllnin gojën, të mbijetonin si memecë – sikundër plot të tjerë, po aq - në mos edhe më të talentuar se ata ?
.
.
. * * *
.
.
. Le të qetësojmë me sa mundemi shpirtin : edhe pse Historia tashmë ka shqiptuar pyetjen e pamëshirëshme alla Pushkin : « Tiran, tradhëtar apo viktimë ? », bota e të gjallëve ende rreket të deshifrojë përgjigjen, e dalë nga varri i Njeriut. A thua është hieja e frikës që peshon mbi njeriun e sotëm, në epokën e demokracisë, dhe e pengon të kqyrë përgjegjësinë e djeshme intelektuale ? Apo është pikërisht vetë objektiviteti që na shtyn të vemë talentin e artistit mbi mangësinë e guximit qytetar ? Apo së fundi droja – ajo e Çomes – që heziton të gjejë emrin : nga momenti kur më kujtohet se nuk kam bërë burg, nga momenti kur e di fort mirë që nuk kam qenë një tiran, kjo don të thotë se.. kjo don të thotë… .
. Por, sado e shkurtër të jetë kujtesa, ndërkohë që guxojmë të admirojmë sot kurajon e shkrimtarit të rradhëve të mësipërme si dhe vetëmohimin e njerëzve të thjeshtë si ata të Dhjetorit 1989 që me fjalë ose me vepra thyen muret dhe shembën idhujt - pa menduar aspak për çmime apo për pavdekësi, nuk mund të harrojmë njëkohësisht se të tjerë shkrimtarë – dikur bashkëpërgjegjës qoftë edhe moralë - rendën mbi gërmadhat e mureve dhe të idhujve drejt horizonteve të lira, në kërkim të lavdisë aq të dëshiruar, në pritje të çmimeve aq të merituara. Në se ka një kriter sot, pas njëzet vjetësh, që mund të vlerësojë atë bashkëpërgjegjësi të intelektualit, ai është pikërisht heshtja – ose më mirë të themi, mungesa e heshtjes. Ajo heshtje që e respektuar dje, ndoshta do të kish shenjtëruar ikonën e krijuesit martir ; ajo mungesë heshtjeje që e mosrespektuar sot, vazhdon të gërryejë dinjitetin e njeriut publik, imazhin e moralistit. .
. Fundja, sejcili kryqin e vet ! Dikush me të në dorë, dikush me të në ballë dhe dikush tjetër me shpinën mbi kryq.

La suite.. - Vazhdimi...
 
Përjetësisht të Panjohur