"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Wednesday, July 22, 2009

Metafizikë Patriotike (2).

. 1. Patriotizmi si ndjenjë.
.
. Pas një të tillë hyrje të gjatë në gjenealogjinë e shpirtërzimit atdhekombëtar, shpresoj se tashmë i ka ardhur koha shqyrtimit të stadit sipëror – izmës ndjenjëshprehëse. Pikërisht asaj që shëndrron konceptin atdhe-patria në patriotizëm dhe një hap më tej, imazhin komb-natio në nacionalizëm.
. Le të qëndrojmë tek izma e parë, patriotizmi, i cili sipas filozofit d’Holbach shpreh " dashurinë ndaj atdheut, vullnetin për t’u flijuar në mbrojtje të tij, veçanërisht në rast lufte, sulmi të armatosur kundër tij ". Po i njejti filozof ngutet të sqarojë se " patriotizmi i vërtetë nuk mund të gjendet veçse në ato vende ku qytetarët e lirë, dhe të qeverisur nga të singjashmit e tyre të barazvlershëm, gjenden të lumtur, të bashkuar rreth njeri tjetrit dhe kërkojnë të meritojnë vlerësimin dhe ndjenjën e bashkëqytetarëve të tyre ". Admirimi ndaj ndjenjës së ndjerë të mendimtarit nuk më pengon t’i bëj pyetje vehtes : për çfarë vendi të lumë bëhet fjalë këtu ?
. E thënë ndryshe, cila është ajo shtrirje gjeografike që meriton fjalën vend – fshati, zona, krahina, shteti apo ai territor, banorët e të cilit flasin të njejtën gjuhë sikundër dhe unë ? Detyrohem të ngre këtë pyetje pasi në sytë e mij, tashmë paraqitet si një evidencë fakti se qytetari nuk mund të konceptohet jashtë një atdheu, sikundër edhe njeriu nuk mund të konceptohet jashtë një shoqërie të organizuar – dhe me këtë rast, atdheu shfaqet pikërisht në funksionet e kësaj shoqërie. Konkretisht, atdheu i shqiptarëve është Shqipëria. Veçse këta shqiptarë njëkohësisht janë edhe ballkanas, edhe evropianë… në fund të fundit, qenie njerëzore, dhe pikërisht është ndërgjegja ime njerëzore që më bën të hedh sytë jashtë atij atdheu " de facto " që quhet Shqipëri – një territor arbitrar, i kufizuar nga kufij po aq arbitrarë – për të shtrirë vështrimin mbi një hapësirë më të gjerë që përfshin këtë të fundit, një atdhe " de jure " dhe që dora dorës quhet Ballkan, Evropë ndoshta edhe botë mbarë. Fundja a nuk jam unë që thërras – dhe sikundër unë, një popull i tërë që ngjirret – Shqipëria është Evropë, ne jemi evropianë safi ? . Pa dyshim, patriotizmi gjeografik mbetet forma më e lashtë dhe më e natyrshme e një lidhjeje bashkësiore, e cila tejkalon kuadrin e një familjeje, të një klani apo të një fisi. Për hir të një mekanizmi të ndërlikuar psikologjie kolektive, kjo ndjenjë tashmë e tejkalon atë reaksionin tjetër të vetvetishëm që shprehet në rastin e mbrojtjes së një territori, të ndjerë si jetësor nga ana e një grupi njerëzish solidarë. Etapat kryesore të saj janë përshkruar me mjaft talent në atë rrëfim që na propozon H. Wolfram, në veprën e tij " Historia e Gotëve " - por që pa frikë mund t’i adoptohen çdo grupi të ngjashëm njerëzor :
.
. … në fillim ata ishin gentes, të cilët nga pikpamja etnike mbeteshin fort heterogjenë. Grupe shëtitës formonin klane, të cilët gjatë rrugës së tyre përbashkonin individë dhe familje të tjera që nuk flisnin detyrimisht të njejtën gjuhë me të parët. Në nivelin më arkaik, bashkësia e gens, i referohej veçse asaj hierarkie thuajse natyrore, pikërisht atij parimi i cili, përputhshmërisht me shpirtin e lirisë gjermanike, s’është gjë tjetër përpos vlerës luftarake, trimërisë së shprehur gjatë luftës. Përderisa më vonë, ky grup njerëzish gentes u pajisën me një lex, më tej me një rex – dhe nëpërmjet tij, bile edhe me një religio, ata morën përmbajtjen e një populus. Pikërisht, në këtë moment, gjendemi përballë elementit të parë, të ngarkuar me një simbolikë të fortë të një bashkimi, nëpërmjet të cilës populli i krijuar mund të kqyret si një person virtual, një egzistencë në rrugën e njohjes. Përfundimisht, kjo njohje mund të konsiderohet si realizuar politikisht atëhere kur ky populus shëndrrohet në patria. Dhe kjo patria del në plan të parë dhe imponohet atëhere kur ky populus mer nga pushteti qëndror, Roma, autorizimin për t’u ngulur në një territor të kufizuar gjeografikisht dhe të ndarë me kufij nga pjesët e tjera të Perandorisë.
.
. Kjo lidhje e individit me një territor që përfaqson vendlindjen, ky përkushtim i grupit njerëzor ndaj një vendi që kufizon shtrirjen e tij jetësore, ky investim moral dhe fizik i një populus ndaj një patria tërheq menjëherë vemendjen pasi përbën çimenton elementare të çdo identiteti kolektiv, formën e parë të çdo ndërgjegjeje patriotike. Paçka se në këtë stad, patria nuk është ende natio – një formë tjetër e shprehjes kolektive identitare, e ndërtuar brenda dhe nëpërmjet egzistencës së Shtetit sovran.
. Ilustrimi më i ndjerë dhe i vetvetishëm i këtij lloj patriotizmi gjendet tek Naimi i mërguar, i cili nga larg, me sytë e mendjes përshkon vendlindjen dhe zgjat lisat, zgjeron dhe lulëzon fushat, zbukuron bregoret dhe kullon deri edhe lumënjtë, përpara se shpirti i tij të shpërthejë në thirrjen aq të njohur : " Ti Shqipëri më ep nderrë, më ep emërin shqipëtar, zemërnë ti ma gatove plot me dëshirë dhe me zjarr ".
.
.
. 2. Patriotizmi si arsye.
.
. Do të kisha dashur ta përfundoja këtu - dhe me këto vargje sublime - këtë reflektim lidhur me patriotizmin, por të tjerë, më të ditur dhe më këmbëngulës se unë – dhe për më tepër, evropianë të stërbindur - më sugjerojnë se ky i fundit shfaqet në forma edhe më të sofistikuara të shprehjes së shpirtit kolektiv. Pas një shqyrtimi të kujdesshëm, jam gati t’i injoroj për shkak të karakterit të tyre thellësisht abstrakt dhe veçanërisht kompleks por një mendje më thotë se bëj gabim - të njejtin gabim që bën edhe ai tjetri kur shpall evropianitetin e shqiptarëve, pa u shqetësuar aspak lidhur me përqasjen e brendshme dhe të ndërgjegjshme të vetë evropianit ndaj vlerave të Evropës së tij.
.
. - Nën vështrimin e evropianit, bëhet fjalë pra në rradhë të parë për patriotizmin kulturor – atë prizëm shumëfaqësh ku thyhet dhe reflektohet kultura si forcë lëvizëse e qytetërimit. Ky koncept, i ngjizur dhe i strukturuar qysh në kohën e Rilindjes evropiane nëpërmjet " qytetërimit të zakoneve dhe dokeve " orienton domosdoshmërisht drejt figurës së Erazmit të Roterdamit (i qytetëruari : njeriu, përfaqsuesi i gjithçkaje fisnike, më të mirë, përkundrejt çdo gjëje tjetër). Humanisti i madh përcakton në këtë mënyrë parimin e civilizimit si artin e sjelljeve të mira që i lejon qënies njerëzore të riprodhojë imazhin e tij në botën që e rrethon, jashtë sferës së ngushtë private, të familjes apo të fshatit. Me fjalë të tjera, është pikërisht ky patriotizëm kulturor që lejon bashkëjetesën e aspektit kulturor individual me atë kolektiv, ballafaqimin e individit me bashkësinë, pa përplasje mes ndjeshmërive të ndryshme të jetës qytetare, që mundëson së fundi ndërshkrirjen e komponentes së kulturës kombëtare në sfondin gjithëpërfshirës të kulturës evropiane.
.
. - Në skajin tjetër të arsyes qëndron patriotizmi juridik – i frymëzuar nga arsyeja emancipuese e ideve universale, të formuluara gjetë Epokës së Dritëzave (Lumières). Të shpirtërzuara gjatë Revolucionit francez të vitit 1789, Këto ide nëpërmjet ndërtimit të idesë së kombit (të materializuar në idenë e një " Kushtetute republikane ", rrjedhim i drejpërdrejtë i përfytyrimit të të Drejtës Publike). Ky koncept revolucionar për epokën frymëzoi gjerësisht lëvizjet kombëtare të shekullit të XIX që mbështeteshin mbi principin e të drejtës së popujve për vetvendosje si edhe mbi principin tjetër që garantonte liritë demokratike. Veçse, e parë kësisoj, përmbajtja e këtij patriotizmi – vetë kombi, egziston nëpërmjet dhe për hir të substancës juridike, të shprehur me anë të Kushtetutës, pra të një akti politik në princip të drejtë që presupozon bashkëzgzistencën e lirisë dhe të barazisë. Me fjalë të tjera, që të funksionojë si duhet, ky patriotizëm juridik ka nevojë për autonominë politike të qytetarit, megjithëse universaliteti i të parit nuk implikon forcërisht qenien e të dytit. Sidoqoftë, në bashkëveprimin e këtyre dy kushteve - universalitetit të kuadrit juridik dhe autonomisë së vullnetit politik – ky patriotizmi ynë juridik arrin të përmbushë mbivendosjen e Shtetit ligjor dhe demokracisë.
.
. - Diku mes këtyre patriotizmave qëndron patriotizmi historik, një koncept tejet i përpunuar dhe ende i diskutueshëm – veçanërisht nën prizmin e asaj përpjekjeje të natyrës bashkësiore që mundohet të amalgamojë larminë e identiteve të përveçme evropiane. Eshtë e vështirë në këto kushte të shmanget ajo ndjenjë kombëtare sintetike, e formuluar fillimisht nga Ernest Renan, në atë debatin historik lidhur me idenë e kombit. Ata që e kanë lexuar me kujdes tekstin vërejnë se Renan i largohet çdo baze fizikaliste – ja edhe një neologjizëm tjetër ad hoc – të kombësisë : gjakut, racës sikundër edhe territorit të përcaktuar. Një hap më tej, ai refuzon edhe idenë e çdo themeli përbashkues material – atë bashkësinë e famshme të interesave. Dhe si për t’i vënë kapakun, ai hedh poshtë edhe kriterin aq ndjellës kulturor : gjuhën dhe fenë. Ç’mbetet përfundimisht në të ? Një bazë thellësisht shpirtërore, thuajse mistike. " Kombi – thotë ai - është një shpirt, një princip shpirtëror ", i cili transcendon sapo që zhvishet nga veçoritë e racës, të gjuhës apo edhe të territorit. Çka mbetet si thelbësore në të është historia dhe kujtesa e përbashkët sikundër dhe vullneti i përbashkët në të tashmen. Ja pra edhe përmasat e reja të këtij patiotizmi, në dallim me atë gjeografik : e shkuara dhe e tashmja " Njëra është të zotëruarit e përbashkët të një trashëgimie të pasur në kujtime, tjetra është mirëkuptimi i përditshëm, dëshira për të jetuar së bashku, vullneti për të vazhduar që të vihet në dukje, trashëgimia që kemi marrë në mënyrë të pandashme ". Historia si e kaluar dhe vullneti i përbashkët si e sotme, e gjitha e kqyrur si një transcendim shpirtëror : ja edhe elementët bashkësiorë që qëndrojnë të themel të patriotizmit historik. Cilido prej nesh, i pasionuar pas filozofisë, mund të përqasë përpjekjen e Renanit me mendimin hegelian. Pasi tek Hegeli, shpirti kombëtar – Volksgeist – realizohet vetëm nëpërmjet Shtetit, në mënyrë të tillë - dhe në dallim rrënjësor nga përfytyrimi i Kulturnation të Herder-it, sikundër dhe përmasa politike qëndron më sipër se përmasa kulturore.
. Ja përse tek Renan sikundër dhe tek vetë Hegel, " ideja e kombit " ose " shpirti kombëtar " që përbën edhe thelbin e " patriotizmit historik " pozicionohet në një distancë të barazlarguar nga njera anë ndaj konceptit parakombëtar, të ngritur mbi elementët e bashkësisë të racës, te gjakut, të gjuhës, të fesë – tek-e-fundja , të interesave të përbashkëta , dhe nga ana tjetër, nga koncepti tejkombëtar, të mbështetur mbi idenë artificiale të kombit, të trashëguar nga Revolucioni francez dhe të mishëruar nga logjika e pashpirt juridike.
.
. - Shkalla sipërore dhe ndoshta më e përpunuar e logjikës së mësipërme shprehet nëpërmjet konceptit të patriotizmit kushtetues, i lidhur pazgjidhshmërisht me temën e identitetit tejkombëtar dhe më tej, me idenë e një strukture tejshtetërore – frut i praktikës së përbashkët kontinentale në kuadrin tashmë të mirënjohur të Bashkimit evropian.
. Pa asnjë dyshim, autorësia e përpunimit të këtij koncepti i takon Jurgen Habermas-it, i cili kqyr në mënyrë kritike atë çka të tjerët para tij – pas Aushvicit - e interpretojnë si " vazhdueshmëri historike të identitetit gjerman ". Me fjalë të tjera – dhe në emër të një përgjegjësie ndaj të kaluarës – Habermas kritikon atë konceptin ende fort konvencional të historisë, të etikës si edhe raportet ndaj traditave. " Tradita – shprehet Habermasi – do të thotë që ne ndjekim një diçka sikur ajo të mos krijojë aspak probleme, një diçka të filluar nga të tjerët dhe e thjeshtuar nga po ata të tjerë. Normalisht, ne vetëimagjinojmë që këta " pararendës " përballë nesh, nuk janë në gjendje të na magjepsin plotësisht, të luajnë rolin e një Deus Malignus. Veçse, kjo bazë mirëkuptimi u përmbys njëherë e mirë përballë dhomave të gazit ". Përpara kësaj dileme, përballë asaj përgjegjësie morale dhe politike ndaj të kaluarës, Habermasi shëndrrohet në zëdhënës të një ndërgjegjeje kolektive, e cila tashmë e ka përvehtësuar dhe bërë të vetën shëndrrimin e idesë dikur mbizotëruese të identitetit kombëtar dhe të sovranitetit të Shtetit-komb në një identitet tejkombëtar, " në emër të pretendimit të ngritur nga të vdekurit ndaj forcës anamnezike të brezave të të gjallëve ".
.
. " … sigurisht që ne nuk jemi në gjendje që të rimëkëmben në të mirë, vuajtjet dhe padrejtësitë e të kaluarës. Por ama, ne zotërojmë atë forcën e dobët të një rikujtimi, të shoqëruar me ndjenjën e mëkatit. Ndërkohë, ndjeshmëria ndaj martirëve të pafajshëm, trashëgiminë e te cilëve ne përjetojmë, prodhon njëkohësisht një distancë reflektuese ndaj traditave tona, një ndjeshmëri përballë dyvlerësive të pamatshme të traditave që kanë gëdhendur identitetin tonë ".
.
. Me fjalë të tjera, i takon të gjallëve të projektojnë të ardhmen mbi bazën e vlerave të tilla si paqja, bashkëjetesa dhe toleranca duke patur parasysh përvojën e dhimbshme të të vdekurve, viktima të të kaluarës të dhunshme dhe tragjike, të flijuar mbi altarin nacionalist të Shtetit-komb. Nën prizmin e vështrimit habermasian, identiteti tejkombëtar përvijohet nga motivet jo-nacionaliste të pjesëmarrjes në një bashkësi politike – nga patriotizmi kushtetues, një lidhje që realizohet përtej kategorive të përkatësisë etnike, gjuhësore ose kulturore. Kjo pjesëmarrje vlerësohet pikërisht nëpërmjet kritereve etike të njohjes dhe të pranimit reciprok mes subjekteve ligjore - qofshin ata individë ose Shtete, sikundër dhe kriteret politike të njohjes së përbashkët të parimeve themelore të demokracisë dhe të Shtetit ligjor.
.
. Kjo ngrehinë e admirueshme intelektuale e patriotizmit kushtetues vihet në vështirësi sapo që ballafaqohet me realitetin konkret. Askush, bile edhe vetë Habermas-i, nuk është në gjendje të shpjegojë se në ç’mënyrë, ky identitet tejkombëtar që duhet të karakterizojë demos-in evropian – amalgamë e dozuar dhe e ekulibruar e identiteteve të përveçme kombëtare – mund të mbijetojë jashtë një kombi evropian të papërfytyrueshëm, thellësisht utopik. Sikundër nuk është gjithashtu në gjendje të na bindë se në çfarë feje, ky proces ndërtimtar evropian mund të pajtojë unitetin politik të Bashkimit me pluralizmin kombëtar, përbotshmërinë (lexo : universalitetin) e kuadrit juridik të bashkësisë me veçoritë e identiteteve kulturore të përbërësve. E thënë ndryshe, cilët janë gurët e atij kandari hipotetik që arrin të gjejë barazpeshën mes rendit juridik të bashkësisë politike dhe rendit kulturor, historik dhe gjeografik të identiteve të përveçme kombëtare ?
.
.
. * * *
.
.
. Çka tjetër – përveç mjeshtërisë ideshtjellëse - përbashkon mendimtarët romantikë shqiptarë Frashëri dhe filozofin tejrealist gjerman Habermas ? Mendoj, përvehtësimi i izmës patriotike – sikundër dikur Arkimedi përdorte levën e tij imagjinare - për të përmbysur rolin e kategorisë kohore (e shkuara, e tashmja dhe e ardhmja) në ngjizjen e imagjinarit kolektiv – kombit. Pikërisht të atij kombi që, sipas Benedikt Andersonit, s’përfaqson gjë tjetër veçse "një bashkësi politike imagjinare dhe e imagjinuar si pazgjithshmërisht e kufizuar dhe sovrane ".
.
. Të parët, Frashërllinjtë tanë, megjithë implikimin e gjithëanshëm në ngrehinën administrativo-kulturore të Perandorisë otomane, mohojnë të tashmen e tyre - bashkëegzistencën si përbërëse pak a shumë anonime në gjirin e bashkësisë juridiko-fetare otomane, dhe në emër të një identiteti të përveçëm kombëtar, i kthehen të vetmit " realitet " të mundshëm – të shkuarës së lavdishme, për të kërkuar elementët përbërës të ndërtimit të të ardhmes. Është pikërisht mbêshtetja sistematike nê të shkuarën që ju furnizon forcën lëvizëse të aksionit emancipues – nacionalizmin – arsyen e egzistencës tashmë të përveçme të Shqiptarëve si komb në koncertin e përbotshëm. Është interesante të nënvizohet se në përçapjen e tyre, kêta Frashërllinj – sikundër dhe bashkërendësit e tyre po aq të ndritur – nuk hezitojnë aspak të fshijnë nga lista e referencave të lavdishme kombëtare pikërisht atë çka bëhet pengesë – përkatësinë fetare. Bile, ata nuk hezitojnë aspak që edhe elementin më aktiv të nacionalizmit të tyre militant – shqiptarizmin – ta vendosin pikërisht në antipod të kësaj përkatësie ; një shekullarizëm që krijon një dinamikë të përveçme, të ndryshme nga dinamika nacionaliste e fqinjëve, ndoshta bindëse por sidoqoftë hezituese - pasi asaj i mungon përmasa mistike.
.
. Në skajin tjetër të shkallës krahasimore, për shkak të përvojës së tij personale të nacional-socializmit hitlerian dhe si pasojë e traumatizmit të pësuar nga njohja me krimet naziste, Habermas-i flak tutje të shkuarën e turpshme dhe i kthehet të vetmit realitet të mundshëm – të sotmes evropiane – për të kërkuar elementët e domosdoshëm të ndërtimit të të ardhmes. Është pikërisht mohimi i të shkuarës që shtyn Habermas-in të shprehë vullnetin e tij të thellë dhe të vendosur të kapërcimit të " principit nacionalist " si forcë tashmë shkatërruese dhe t’ju kërkojë Gjermanëve të adoptojnë të vetmen alternativë të besueshme – ndërtimin e identitetit të tyre politik mbi bazën e parimeve civile të përbotshme, të tillë si toleranca, bashkëpunimi dhe mirëkuptimi " nën dritën e të cilave, traditat kombëtare nuk janë më të përvehtësueshme në gjendjen e tyre aktuale por vetëm nën një perspektivë kritike dhe autokritike ".
. Krahasimi i mësipërm ve në pah faktin se qêndrimi ndaj tê shkuarês përbën edhe një nga linjat ndarëse mes patriotizmit dhe nacionalizmit, ndërkohë që ekuilibri luhatet mes arsyes dhe ndjenjës : përdorimi i referencave të vetme etnike, gjuhësore ose kulturore (bile edhe ato fetare) për të egzaltuar - ose për të parandaluar ekzaltimin tragjik të - një të shkuar(e) të ndritur, një përkatësi(e) kulturore të lavdishme ; krenaria instiktive kryeneçe – ose reflektimi filozofik dyshues – ndaj rrëfimit mitik të origjinës kombëtare.
.
.
. (vijon)

3 comments:

N.Ago said...

Dikush nga anët tona do përgjigjej për pyetjen tënde të fundit: jemi lesh!

Anonymous said...

I’ve recently started a blog, the information you provide on this site has helped me tremendously. Thank you for all of your time & work.

Anonymous said...

love it.

 
Përjetësisht të Panjohur