"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Friday, March 20, 2009

Metafizikë e komunikimit.

. Kundër-esé mbi marrëdhëniet midis individit dhe kulturës.
.
.
. Çka i mbetet skenës mediatike shqiptare të javëve të fundit nëse i heqim histerinë vrastare ypjane, britmat e çfaqjes filmike marubjane dhe akrobacitë seksuale pangoiane ? Pako gjë do të thotë shumëkush pasi, çuditërisht, turmat pagane të militantëve ende s’kanë dalë nëpër rrugë për të vallzuar nën tingujt e daulleve të shiut – ai i premtimeve elektorale.
. E pra, ashtu si nëpër shalë, u vodh syresh një debat tjetër – ô sa interesant – i lindur pas shkrimit të Artan Fugës « Kanë ardhur ata … analfabetët », i përndjekur nga reagimi i Fatos Lubonjës « Kultura e imazhit dhe mungesa e kulturës » dhe së fundi, i përfolur nga përgjigja e Artur Çanit « Imazhi i kulturës dhe kultura e mllefit ».
.
. Për ata që tashmë e kanë humbur fillin e këtij seriali pasionant, rikujtojmë se « krijuesi » i tij, Fuga, kërkon të argumentojë arsyet (ose mungesën e arsyeve) të konfliktit mes brezave - atij të vjetër dhe të alfabetizuar, rob i rregullave të fjalës së shkruar, dhe atij të ri « analfabet, por aspak në kuptimin e keq, stigmatizues », i formuar nga kontakti i ngushtë me një shprehje të re vizive – të imazhit. Lubonja, krejtësisht skeptik ndaj kësaj mënyre vështrimi të shoqërisë shqiptare të sotme, rrëzon teorinë e « konfliktit të alfabeteve » si të pathemeltë dhe e interpreton përqasjen e sociologut akademik si një « shenjë dorëzimi të mëtejshëm të inteligjencës shqiptare ndaj një sistemi të bazuar mbi kulturën e manipulimit të publikut ». Së fundi – siç mund të pritet – ndërhyn « manipulatori i publikut » Çani që mundohet të thotë diçka origjinale dhe në rradhë të parë të mençur.. por që në thelb, nuk thotë asgjë – po qe se harrojmë për një çast imazhin e narcisizmit të tij të thellë dhe mllefit ndaj opinionistit që e ka vënë në shënjestër.
.
. Por sidoqoftë, nëse dikush mund të justifikohet ai është pikërisht Çani që, sikundër çdo prift tjetër, predikon për famullinë e tij - aq më tepër kur mungesën e përmbajtjes ai e kompenson me inteligjencën e formës. Ç’fjalë tjetër - përveç inteligjencës së ndritur - mund të përdoret kur ai shprehet se « Lubonja me sa duket nuk e ka marrë vesh akoma që në fushën e opinioneve çdo ide mund të jetë e kundërshtueshme nga një tjetër, mund të zëvendësohet nga një tjetër, mund të anulohet nga një tjetër, ose mund të plotësohet nga një tjetër » ? Ndoshta egocentrizmi i verbër – pasi, sipas të njejtit postulat, i bie që askush – bile edhe Fuga dhe aq më pak Çani vetë – nuk zotëron monopolin e të vërtetës në këtë fushë.
. Duke harruar një herë e mirë Çanin dhe komplekset e tij egocentriko-megalomaniake, po i kthehem debatit të vërtetë : kundërvënia e risisë ndaj tradicionales në sferën e informacionit, e ashtuquajtura « përparësi » e imazhit të transmetuar ndaj tekstit të shkruar - e televizionit ndaj librit. Troç, roli i medias të shkruar, të dëgjuar dhe të kqyrur në formimin kulturor të njeriut të sotëm, dukuri kjo bashkëkohore që, nëpërmjet penës së çlirtë dhe shprehjes figurative të akademikut sociolog, tejkalon sferën e një refleksioni mbi vetë dukurinë për t’u shëndrruar në një panagjerik të ndjerë mbi vlerat e emisioneve të llojit « reality show ». .
.
. . Fjalë e shkruar apo Fjalë e folur ?
.
.
. 1. Në fillim ishte Fjala.. ajo fjalë që u bë ind, që u mishërua - thotë diku Ungjilli. Me kohë, bile përpara se të shkruhej vetë Ungjilli, kjo Fjalë-ind, Ligji, u gurëzua – pra, u shkrua mbi gur dhe u shëndrrua në privilegj të Despotit – të mishërimit të Zotit mbi dhe, në kulturë të magjistarit, të skribit apo të priftit. Shprehje vizatimore piktograme, ideograme si edhe shkrime kunjëforme, hieroglifike të Sumerit, të Egjiptit apo të Mikenës – ende të keqdeshifruara - që vdiqën dhe u varrosën bashkë me shpikësit e tyre të ditur ; që reflektojnë më tepër arbitrarin mbretëror se sa frutin e një debati njerëzish mbi « gjënë e përbashkët ».
. E pra, zhdukja e këtyre qytetërimeve si edhe e shkrimeve të tyre nuk ndikoi aspak mbi forcën e fjalës. Intersubjektiviteti mbetet, sikundër shumëfishimi i përsëritjes gojore të një « teksti » siguron pak a shumë jetëgjatësine e informacionit që ai përmban, edhe përpjekja e ndërgjegjshme e kopistit për të shumëfishuar tekstin e shkruar nuk e shpëton këtë të fundit nga tundimi i të shtuarit të elementëve personalë në të.
.
.
. 2. Na duhet të presim Fenikasit dhe nevojën e tyre të shkëmbimit - të marët dhe të dhënit në një kuadër gjeografik që përmbledh Mesdheun lindor bile edhe më tej – për të patur një shkrim alfabetik mbi bazën e tingullit, të prekshëm dhe në rradhë të parë, të përdorshëm nga të gjithë. Një alfabet që lejon të shkruarit si çfaqje jo thjesht të forcës por të informacionit, jo thjesht të egzistencës së Ligjit por të pjesëmarrjes së tij në ushtrimin e pushtetit – një « gjë e përbashkët » e ndashme nga të gjithë, e drejtuar të gjithëve ; një mendim tashmë i materializuar që i nënështrohet kqyrjes, që i ofrohet fjalës si propozim, që krijon debat… Në këtë mënyrë teksti i shpëton dëshirës arbitrare dhe shfaqet si një marrëveshje, legjitimiteti i të cilës varet nga pëlqimi i të gjithëve. Pikërisht është ky relativizëm që tërheq vëmendjen e sofistëve, të cilët nënvizojnë shumllojshmërinë e interpretimeve dhe që, në fund të fundit, i lejon të thonë gjithçka - nga momenti që pushteti humb monopolin gjithëpërjashtues të Ligjit të shkruar dhe që detyrohet t’i imponojë vetvehtes bindjen ndaj tij.
.
. Xhungla e fjalës së sofistëve ; kakofonia e debatit, shkaktoi lindjen e filozofisë si dashuri ndaj urtësisë, për të mos thënë lartësim i fjalës. Për cilën fjalë flitet : fjala e shkruar - ajo e Protagoras : « çka është e vërtetë, pikërisht ajo që kam shkruar », apo e folur – ajo e Sokratit : « je ti që do ta thuash » ? Dyzimin e ndan Platoni, dishepulli i mjeshtrit antik të ironisë, të maieutikës dhe të dialektikës, i cili nëpërmjet Dialogjeve te gjithënjohura ngre një filozofi të tërë mbi vullnetin e ndërtimit të një fjalimi, atë që e lidh me qënien. Dialog me tjetrin, dialog me vehten – kjo është edhe metoda filozofike platoniane, në bazë të të cilës qëndron përparësia e fjalës së folur ndaj asaj të shkruar. Platon-Sokrati na rikujton parreshtur se « më e rëndësishmja në një fjalim është pikërisht e vërteta që ai përmban dhe jo autori apo vendi apo koha kur ai e ka mbajtur atë » – dhe aq më pak teksti, kjo gjurmë e shkruar, tashmë e braktisur nga ai që e ka krijuar :
.
. Çka ishte e imja shëndrrohet në send të kësaj bote, e braktisur në mëshirën e çdo objekti tjetër pasi e ndarë nga procesi krijues – i vetmi që mund ta mbrojë. Objekti i braktisur, megjithë shumën e përpjekjeve të procesit krijues për ta përmbaruar, humb karakterin e të qenit i qëndrueshëm përderisa ai do të « perceptohet » ndryshmërisht, sipas lexuesit, ndërkohë që vetë ky objekt s’mund të protestojë.
.
.
. 3. Nga momenti që shkrimi i lejon të folurit të shkëputet nga bota rrethuese – nëpërmjet vetisë së tij të diferencojë fjalën nga sendi në një mënyrë të tillë që e para s’ka asnjë ngjashmëri me të dytin – vetë shkrimi shëndrrohet në një problem filozofik. Ndryshe, raportet mes fjalëve dhe sendeve bëhen problematike, shëndrrohen në problem.
.
. Sikundër gramatika, edhe filozofia meren me fjalën dhe e ndajnë atë : e para e kqyr fjalën si fjalë të shkruar dhe e dyta e trajton në raport me botën si emërtim. Vetë mendimi mbi gjuhën mbështillet kështu në dy qerthuj : qerthulli i gramatikës, ku fjala e folur dhe ajo e shkruar përcillen reciprokisht drejt njera tjetrës ; qerthulli i filozofisë, qark gjithashtu i mbyllur mes emërtimeve dhe sendeve ku sejcili grup përcjell tek tjetri. Këto qerthuj komunikojnë dhe përforcojnë njeri tjetrin : filozofia mund ta çvendosë shprehjen ose materialitetin e emërtimit drejt gramatikës ndërkohë që gramatika mund të përcjellë problemin në sensin e filozofisë, pa harruar se çdo emërtim është para së gjithash një fjalë e shkruar dhe si e tillë, fjala mbetet një simbol i dukshëm.
. Si mund të thyhet kjo rrethqarkulli « djallëzore » ? Vetëm nëpërmjet ndërprerjes së bashkëfajësisë mes fjalës dhe shkrimit dhe mes emertimeve dhe sendeve : fjala shkëputet nga shkrimi për t’u lidhur me veshin dhe emërtimi zgjidhet nga sendi për t’u lidhur me dëgjimin. Ajo çka rrjedh është teoria e Ferdinand de Saussure-s mbi fjalën dhe zërin, të lidhura ngushtësisht me një teori të re të shenjave (simboleve). Me fjalë të tjera, sipas mendimit të Saussure-s, këto dy lëvizje shprehin të njejtin gjest që paramendon të mos konsiderojë më gjuhën duke u nisur nga shkrimi – kjo metaforikë optike, gjë e cila nxjerr në plan të parë çështjen e tingullit që tashmë nuk i përket më skemës së qerthujve të mësipërm.
.
. Padyshim, u desh një kohë e gjatë – dhe një përpjekje po aq e mundimshme – për të ndarë fjalën e folur nga ajo e shkruar, gjë e cila në fakt kish filluar me gramatikën e krahasuar. Por Saussure shkon shumë më larg se Bopp-i dhe të tjerë gramatikanë, kur pohon se shkrimi është një mashtrim që na verbon lidhur me natyrën e vërtetë të gjuhës :
.
. Imazhi grafik i fjalëve na godet si një objekt i qëndrueshëm dhe i ngurtë, më i pastër se sa tingulli për të ngjizur unitetin e gjuhës përgjatë kohës. Paçka se kjo lidhje është sipërfaqsore dhe krijon një unitet thjesht fals : është shumë më e thjeshtë dhe më e kapshme se lidhja natyrore, e vetmja e vërtetë, ajo e tingullit. Në pjesën më të madhe të individëve, përshtypjet vizuale janë më të kjarta dhe më të qëndrueshme se sa përshtypjet akustike dhe për këtë arsye, ata preferojnë dhe lidhen me të parat. Imazhi grafik vjen dhe imponohet në dëm të tingullit.
.
. Për fat, Saussure u ndih nga zhvillimi i fonologjisë – fiziologjia e tingullit – gjithë duke qenë bashkëkohës i shpikjes së fonografit – riprodhimi i tingullit të rregjistruar. Kështu, fjala mund të dëgjohet në mungesë të gojës që flet sikundër dhe teksti mund të lexohet në mungesë të atij që e ka shkruar. Tashmë është vetë veshi që flet. Veshi – fonograf. Në këtë mënyrë, qerthulli i parë shpërbëhet thjesht duke fshirë idenë e fjalës dhe duke e zëvendësuar me atë të gjuhës : « Gjuha dhe shkrimi janë dy sisteme shenjash të ndryshme… shenjat e shkrimit janë grafike sikundër ato të gjuhës janë akustike… gjuha mbetet një magazinë imazhesh akustike dhe shkrimi përbën formën e prekshme të këtyre imazheve ».
. Në këtë pikë të debatit ne mund të përshëndetemi me filozofinë e Sassure-s lidhur me gjuhën, me gjuhët. Veçse jo pa rikujtuar faktin se për babain zviceran të semiogjisë - egziston një diferencë thelbësore mes substancës fonike, tingullit të prodhuar, dhe imazhit akustik, tingullit të perceptuar, i cili « s’ka asgjë materiale pasi ai është gjurma psikike e tingullit të parë, përfaqësimi i tij nëpërmjet ndjesisë së shqisave tona ».
.
.
. * * *
.
.
. Edhe në se ne, vdekatarët e tjerë, nuk mundemi të kapim të gjitha nuancat e mendimit të Saussure-s ose të përqafojmë me vështrimin tonë thellësinë e përfytyrimit të tij gjuhësor-filozofik, edhe mekanizmi më i thjeshtë i analizë-sintezës mjafton për të pohuar se, në se diku egziston një konflikt, ai nuk angazhon « alfabetet » por ndoshta « gjuhët ».
.
.
. Gjuhë imazhesh apo paradigmë njohjeje ?
.
.
. 1. Përse gjithë kjo vëmendje ndaj semiotikës së Sassure-s ? Në mos për gjë tjetër, thjesht për të përmendur që tashmë, imazhi fonik vihet në një plan krahasues me imazhin viziv, në kuptimin që sejcili është elementi përbërës i një « gjuhe » të veçantë por të ndërthurur që kushtëzon dhe ndërton përfytyrimin tonë të botës, që orienton paradigmën – paradigmat e njohjes. Kjo mënyrë vështrimi nuk harron të theksojë njëkohësisht edhe diferencën thelbësore mes këtyre « gjuhëve » : natyrën « numerike » të të folurit dhe natyrën « analogjike » të imazhit. E thënë ndryshe, karakterin fragmentar dhe vijëzues në kohë të të parës dhe natyrën hapësinore dhe të vazhduar – kontinuumin grafik ose figurativ, vështirësisht të fragmentueshëm – të të dytës.
. Zaten, kontributi si edhe roli reciprok i formateve si edhe i modaliteteve të përfaqsimit (zanore ose vizive), ose ndryshe, e simbolikave specifike në procesin e krijimit të imazheve mendore si instrumenta të pajtimit dhe të ndërveprimit mes vetvehtes dhe universit, mbetet një fushë debati i hapur dhe i përplasjeve intelektuale mes përfaqsuesve të disiplinave të ndryshme që interesohen nga komunikimi : gjuhësia, sociologjia, mësuesia dhe pedagogjia, psikologjia dhe psikanaliza… pa harruar së fundi ekonominë ose edhe informatikën. Në qendër të këtij debati qëndron mekanizmi i njohjes – noesis – « bashkësia e akteve njohëse të diferencimit, të kuptimit dhe të interferencës », pra përfaqsimet mendore, dhe ndërveprimi i tij me mekanizmin tjetër të deshifrimit të përfaqsimeve materiale dhe të riprodhimit nëpërmjet gjuhëve të imazheve – semiosis.
.
.
. 2. Debat apo jo, mendimi thuaj unanim arrin të sintetizojë idenë e përgjithshme që informacioni i përcjellë nga dy kanalet e privilegjuara të komunikimit pasiv me mjedisin – ai zanor, nëpërmjet veshit, dhe ai viziv, nëpërmjet syrit – perceptohet esencialisht si një shumë imazhesh, « ikonash », dhe arrin të ngjallë dhe të ngjizë imazhe mendore. Njohja pra ngrihet mbi një sërë strukturash konceptuale ; ngrehina hierarqike dhe kategorike të ikonave të brendshme që paraqesin profile dhe relieve të ndryshme. Janë pikërisht këto struktura mendore, të ngritura nëpërmjet një aktiviteti intensiv të natyrës asimiluese, diferencuese dhe krahasuese, që shërbejnë si parafabrikate në krijimin e modeleve të brendshme. Kështu, kujtesa paraqitet si një rrjet i dendur modelesh, të ndërfutura brenda njera tjetrës, të afta të specifikohen në mënyrë reciproke, që lejojnë kodifikimin dhe formalizmin ikonografik si elementë përbërës të një ligjërate – të një gjuhe sintetike në kuptimin më të përgjithshëm të të shprehurit – me anë të të cilës individi komunikon me mjedisin dhe me të ngjashmit e tij. Në një formë shumë të pergjithësuar, aktiviteti njerëzor si kultura, shkenca dhe teknika prodhojnë skema « transsubjektive », të asimiluara dhe të përbrendësuara nga individët, të cilat ndikojnë dhe shëndrrojnë shëmbëlltyrat e brendshme skematike specifike, duke i pasuruar dhe ngjyrosur këto të fundit me karakteristika sociale.
. Në këtë përmbajtje, ligjërata përbën një dispozitiv shprehjeje po aq sa edhe një dispozitiv njohjeje : në origjinë të strukturimit të saj gjenden modelet mendore të përfaqsimit të botës rrethuese, jo thjesht si kopje të botës objektive por si ngrehina intelektuale subjektive – tablo komplekse, relievi i të cilës implikon njëherësh përvojën, magazinimin e elementëve personalë të njohjes si edhe traditat e ndryshme – ajo çka quhet ndryshe kulturë. Çdo ligjëratë e tillë përmban kështu gjurmët e një përpjekjeje individuale dhe kolektive (bile kjo e dyta shfaqet si parësore), rregullimet e njëpasnjëshme të vatrës së interesave, të përzgjedhjes metonimike, të projektimit metaforik, të skematizimit sintaktik… troç, të një mesazhi informues ndërshkëmbyes, të ngritur mbi bazën e kodeve të komunikimit, që lejon rindërtimin e një modeli mendor nga ana « marrësit », pak a shumë në përputhje me atë të « dhënësit ».
.
.
. 3. E parë në këtë prizëm, të gjitha format konkrete të të shprehurit (zanor, i shkruar, audioviziv bile edhe ai multimediatik) zhvillohen brenda të njejtit kuadër të përgjithshëm, nyjëzohen sipas të njejtave parime bazë dhe së fundi, ndërveprojnë sipas të njejtave modaliteteve skemëformuese – pasi mekanizmi i brendshëm gjenerues i tyre mbetet i përbashkët. Ajo çka i dallon është veçantia e mjeteve shprehëse, specifika e vektorit përcjellës të informacionit që kushtëzon pikërisht ato mjete. Ku qëndron pra konflikti mes « vertikalitetit të fjalës së shkruar » « dhe horizontalitetit të televizionit » - ai konflikt mes hunjve dhe shkopinjve, aq i dashur për sociologun Fuga ? Si shpjegohet ndryshe që « teoricienët më të mirë të komunikimit mediatik e bëjnë qartazi dallimin parimor midis mediave të ndryshme, atyre radiotelevizive të mbështetura në rradhë të parë te figura dhe zëri dhe atyre të shkruara, të bazuara te shkronja e shtypur », ndërkohë që tjerë teoricienë po aq të mirë – gjithmonë të lëmisë së komunikimit – por specialistë të semiotikës dhe të gjuhësisë të njohjes (cognitive), këmbëngulin pikërisht mbi mungesën e dallimeve ? A duhet t’i besojmë Fugës kur thotë se « edhe Zhak Derrida [gjen] epërsinë e dialogut që nuk e ka kultura e mbështetur mbi shkrimin » apo duhet t’i vihemi tashmë leximit të shkrimeve të Zhak Derridës ? Gjithmonë duke shpresuar se lexojmë të njejtin Derrida, pasi tek ky i imi, përparësia e fjalës së shkruar ndaj asaj të folur përbën një nga themelet e veprës së tij dekonstruktiviste.
. Pikërisht, ky Derrida i fundit ngulmon mbi përmasat logjike të kësaj përparësie – duke na servirur bile edhe një listë institucionesh që përdorin shkrimin si kodifikues të ligjeve të të gjitha llojeve (nga ai Civil deri tek ai Penal), si mjet rregjistrimi të informacionit mbi një tog rregjistrash (mjeksorë, shkollorë, të gjendjes civile), si mjet përcjellës i një forme tjetër informacioni (strategjia, balistika, diplomacia, bujqësia, industria, fiskaliteti…struktura e të cilavë është lidhur pazgjidhshmërisht me shkrimin) dhe së fundi, si ndërmjetës vlerash (kartmonedhat dhe çeqet e të gjitha formave dhe formateve)… paraja në formë dialogu ? e pra, vetë Derrida ende s’ka arritur të zgjidhë këtë ekuacion të pamundur !
.
. Argumenti i dytë i Derridës në favor të shkrimit është ai i përparësisë teleologjike – i finalitetit të tij : shkrimi pra, plotëson punën e fjalës që sidoqoftë, ka karakter të përkohshëm dhe të kufizuar në kohë ; shkrimi i sjell komunikimit një kontekst, detyrë e pamundur për vetë gjuhën e folur. Shkrimi pra si gjurmë mbetëse, një skicë e domosdoshme për fjalën edhe në rastin kur kjo e fundit përgatitet të lerë gjurmën e saj fonike mbi një mjedis të qëndrueshëm (manjetik ose të ngurtë) ; shkrimi njëkohësisht si jashtëqendërzim i gjuhës së folur, duke mos qenë « imazhi » i saj i barazvlershëm fonik, dhe si brendaqendërzim i saj që në vetvehte përfaqson ndërkohë një lloj « shkrimi ». Bile, Derrida ngulmon me forcë që komunikimi në përgjithësi e implikon shkrimin si finalitet më vehte – si telos – pasi pavarësisht diferencave në formë dhe në simbolikë, ai nënkupton fiksimin e një kategori shenjash të caktuara mbi një material të qëndrueshëm.
. Dhe më tej, megjithë avantazhin e empatisë apo të ndjesisë të drejpërdrejtë afruese si edhe të reciprocitetit që karakterizon dialogun, filozofi francez i « shndërtimit » nuk mund të mos pranojë vlerën epistemike qoftë edhe të njësisë semantike, të paarritshme nga një fjalë e vetme. Për më tepër, shkrimi mund të kqyret dhe të rikqyret, të debatohet, të rivlerësohet, të rikonsiderohet, të korrigjohet, të risaktësohet… në një mënyrë shumë më të thelluar se sa komunikimi gojor. Kjo mënyrë vështrimi çon pashmangësisht në konceptin derridian të « gjurmës » - të asaj shenje përfundimtare dhe të qëndrueshme që implikohet deri edhe në mënyrën tonë të të folurit, të të mbajturit mend dhe të të kuptuarit në formën më të përgjithshme, bile edhe atëhere kur asnjë akt i të shkruarit në kuptimin e vërtetë nuk është angazhuar.
.
. Së fundi, Derrida i gjen shkrimit edhe një përparësi tjetër të karakterit teleologjik : pavarësinë e tij ndaj personit, ndaj shkruesit të tekstit dhe lexuesit të tij. Me fjalë të tjera, aty ku Platoni gjen një dobësi, Derrida zbulon një forcë : shkrimi gjeneron mundësi të tjera nga ato që i lejohen gjuhës së folur. Shkrimi pra mund të kufizojë një kontekst të caktuar duke presupozuar një sfond, i cili nuk bën pjesë në kontekst. Ndryshe, vetë fakti që mund të lexojmë sot poemat e Homerit në një kontekst tjetër, krejtësisht jashtë atij që i lindi, lejon një thellim të mëtejshëm dhe një reflektim mbi vetë kontekstin. Në se citojmë Derridën :
.
. Çdo shenjë, gjuhësore ose jo-gjuhësore, e folur ose e shkruar (në kuptimin e zakonshëm të kundërshtisë), në njesi të vogël ose të madhe, mund të citohet, të vihet mes thonjëzave, dhe në këtë mënyrë të presë lidhjet me një kontekst të dhënë, të ngjizë deri në pafundësi të tjera kontekste, në një mënyrë aspak të ngopur. Kjo gjë nuk do të thotë se shenja vlen jashtë kontekstit por pikërisht e kundërta, që egzistojnë kontekste pa asnjë qendër fiksimi të qëndrueshëm.
.
.
. * * *
.
.
. Mund ta tjerrim edhe më tej këtë fill mendimi - duke braktisur Derridën dhe duke thirrur në mejdan Umberto Eco-n, semiolog burri i botës bile përpara se të njihej shkrimtar. Besa mundim i kotë, pasi mendimet e Eco-s mbi fjalën e shkruar s’bëjnë gjë tjetër veçse përforcojnë bindjet tashmë të krijuara. I vetmi rrezik i shumëfishimit të përqasjeve qëndron tek tejndriçimi i planit të kqyrjes duke errësuar perspektivën e vështrimit. E thënë ndryshe, në se diku egziston një konflikt, ai implikon formën - « gjuhët » si vektorë të informacionit – vetëm në mënyrë të ndërsjelltë, pasi thelbi i tij prek në rradhë të parë përmbajtjen – « kulturën » e përcjellë nëpërmjet tyre.
.
.
. Konflikt kulturash apo rivalitet paradigmash ?
.
.
. 1. Ç’i mbetet tekstit të Fugës në se i heqim leximet e tij « vertikale » dhe « horizontale », kryqet që s’falin por vrasin, Derridat dhe Ecot ; thjesht, argumentat e mundësisë së kufizuar interpretuese të fjalës dhe dialogun e pafund komunikues njeriformues të televizionit ? Fotografia e shoqërisë së sotme shqiptare : mosmarrëveshja mes gjyshërve dhe etërve të alfabetizuar nëpërmjet shkronjës dhe bijve dhe nipave të « analfabetizuar » nëpërmjet imazhit. Pra, konflikti mes brezave, i kqyrur si konflikt kulturash. Diçka që nuk mund të fshihet, qoftë për faktin se nuk është tipik shqiptar, qoftë edhe për tjetrin se nuk është karakteristik i kohës së sotme. Ndryshe, ky konflikt ka egzistuar gjithmonë dhe egziston gjithkund, nga momenti që i riu rend pas risisë dhe i vjetri mbahet fort pas traditës, nga momenti tjetër që risia çfaqet disa këmbë përpara dhe tradita mbush hapësirën përreth. Mjafton ky relativitet për të rikujtuar se etërit e sotëm ishin të rinjtë e dikurshëm, po ata që u « alfabetizuan » nëpërmjet medias së asohohe – radios - po aq sa edhe nëpërmjet shkronjës. Media e diktaturës – do të thotë Fuga ; diktaturë e medias – është një nga përgjigjet që vijnë ndër mend vetëtimthi.
.
. Sado e qëlluar, loja e fjalëve nuk mund të fshehë revolucionin teknologjik, sikundër ky i fundit nuk mund të maskojë realitetin : shumën e mesazheve që stukturon informacionin e përcjellë nga mediat sikundër dhe grupin shoqëror, të cilit i shërbejnë këto mesazhe. Edhe sot, sikundër dje, do të ishte naive të mendohet se mediat e shkruara apo ato audiovizive - kanalet e informacionit – janë thjesht një dhuratë e Zotit mbi dhe, që rropaten thjesht për të arsimuar vogëlushin çamarrok, për të ndriçuar trurin e topitur të mamit amvise apo për të argëtuar kokën e lodhur të babit biznesmen. Edhe në se këto mesazhe treten dhe sublimohen mjeshtërisht mes një lumi të vërtetë imazhesh, fjalësh mono-dialog apo tingujsh – e ashtuquajtura kulturë – merita i takon një bande specialistësh që ndërkohë, kanë matur nivelin e publikut të predestinuar, përpara se të dozojnë përzierjen kulturore sipas shijes së ustait – atij që vringëllin paranë. Çka mbetet e panjohur në këtë mes është pikërisht përcaktimi i shprehjes kulturë, që lakohet në të gjitha rasat dhe zgjedhohet në të gjitha trajtat.
. Çfarëdo sensi që t’i japim shprehjes, kjo e bekuara kulturë si edhe subkulturat specifike strukturohen në përputhje me një kategori vlerash dhe vlerësohen pikërisht në funksion të tyre : të mira ose të këqia, të përshtatshme ose të papërshtatshme, moderne ose të mykura– dhe sipas këtij këndvështrimi, në se ka diçka që krijon kundërshti mes brezave nuk është mungesa e kulturës së njërit dhe tepria e kulturës së tjetrit por, mospërputhja e sistemit të vlerave të të parit me atë të të dytit.
. Është kjo kundërshti themelore, produkt i epokës, që prodhoi ngjarjet e majit 1968 në mbarë Evropën dhe më tej, që shkaktoi përmbysjen e balancës shoqërore dhe përshpejtoi thyerjen e murit të zakoneve që i zinin pamjen rinisë së asokohe. Dhe është rasti të thuhet se këtu merita i takon fjalës së shkruar dhe asaj të folur dhe aspak televizionit të asokohe, ende në belbëzimet e tij teknike.
.
.
. 2. Revolucioni teknologjik në fushën e komunikacionit si edhe industria e komunikacionit kanë përmbysur fund e krye raportet tradicionale mes kulturës dhe individit dhe e kanë detyruar këtë të fundit të zhvillojë një përqasje të re perceptuese. Ai është i detyruar njëherësh të integrojë procesin e simbolizimit (fjalën e folur, shkrimin, imazhin analogjik, imazhin numerik), të deshifrojë kodin social të komunikimit (gjuhën), të përvehtësojë mjedisin material të përhapjes së informacionit (letrën, ekranin), të familjarizohet me dispozitivat e rregjistrimit dhe të përhapjes (dorëshkrim, shtyp, foto, televizion, informatikë) dhe së fundi, të realizojë ndërmjetësimin me korrespondentët (realë, virtualë). Domosdoshmërisht, shumëfishimi i kanaleve, i mjediseve dhe i kontakteve ka çuar paralelisht drejt një masivizimi të pjesëmarrjes dhe një standardizimi të përmbajtjes – drejt një komunikimi « të masës ». Ky fenomen, i cilësuar nga Teodor Adorno si « industrializim i kulturës », përbën edhe bazën aktuale të shoqërisë së informacionit, egzistenca e të cilës parametrohet nga shpenzimet minimale të kompetencave ose të përpjekjeve të komunikimit. Përpos industrializimit, koha e sotme dëshmon me forcë edhe për « tregëtarizimin e kulturës » si edhe për rolin përparësues të televizionit në të. Kështu, përballë rajoneve shumëngjyrëshe dhe shumëformëshe të supermerkatos kulturore, çdo vëzhgues i ndërgjegjshëm pyet vetvehten : kujt i përfiton ky treg ? Industrialistit institucional, artizanit artist, tregëtarit mediatik apo konsumatorit lambda ?
. Metafora e tregut bëhet veçanërisht interesante përballë pretendimit të Fugës lidhur me uzinën « analfabetike » por ama demokratike të televizionit, të aftë të prodhojë « një informacion shumë të ngjeshur, shumë të demokratizuar, shumë profesional ». Edhe pa sipërorin, niveli i profesionalizmit dhe shkalla e trysnisë mediatike mbeten gjithmonë subjektive - varen nga saktësia instrumentave matës – ndërkohë që demokracia e televizionit nuk varet aspak nga numri i shikuesve përballë ekranit apo nga ai i spektatorëve të ftuar në plató, sikundër dhe demokracia e tregut nuk varet nga numri i blerësve që paguajnë në kasë apo nga xhiroja ditore e dyqanit. Edhe në se demokracia është diku çështje numri, ky numër mbetet i dorës së dytë përballë pjesëmarrjes efektive të individit nëpërmjet zgjedhjes, të shprehjes së lirë të mendimit dhe shpresës së tij se kjo pjesëmarrje dhe kjo shprehje sjellin ndryshim. Përndryshe, fjala e akademikut do të mbetet po aq bindëse sa edhe thirrja e shitësit që ndjell konsumatorin të blejë patatet e tij « demokratike », paçka aftësisë së tij tregëtare të dialogut si i barabartë me të barabartët ose magjisë së fytyrës të tij tmerrësisht jetësore përkryershmërisht të papërkryer.
.
.
. 3. Një nga të rrallat mendime që më tërheqin dhe më mbajnë vëmendjen në esenë e Fugës është ai i konfliktit mes « kodit të shkruar të informacionit shkollor » dhe « kodit figurativo-zanor të kulturës jashtëshkollore ». E thënë ndryshe, konflikti mes dogmës autoritare tekstuale që administron informacionin shkollor-akademik dhe doktrinës liberale vizuale-zanore që udhëheq aktivitetin kulturor jashtëshkollor. Dashur – padashur i është vënë gishti një aspekti tjetër të sferës kulturore : rivalitetit të paradigmave (skemave mendore, të cilave ju referohemi – shpesh në mënyrë të pavetëdijshme) të edukimit dhe të komunikimit.
.
. Përgjatë dhjetëvjeçarësh për të mos thënë shekujsh, projekti edukativ me të cilin ishte ngarkuar shkolla strukturohej rreth dy paradigmave paralele dhe konkurrente : ajo formuese (teorike), e bazuar mbi mësimin empirik dhe racional të dijeve, të organizuara në një seri programesh, lëndësh dhe tekstesh mësimore dhe të përcjella nëpërmjet polit moderator – mësuesit, dhe ajo zbatuese (praktike), e mbështetur mbi një varg aktivitetesh prodhuese brenda dhe jashtë shkollore, të pilotuara nga specialistë të teknologjisë. Ndërkohë që mjeshtëria e ndërthurjes së harmonikave të brendshme dhe mprehtësia e mjeteve pedagogjike bënin emrin e mirë (ose të keq) të shkollës, raportet mes tyre përcaktonin edhe profilin e saj si edhe orientimin e nxënësit apo të studentit. Pra, siguronin suksesin (ose dështimin) e projektit. Në prag të mijëvjeçarit të tretë, me çfaqjen dhe përsosjen e teknologjive të reja të informacionit dhe veçanërisht të informatikës, një paradigmë e tretë – e komunikimit - ju bashkua të parave, duke ndryshuar fund e krye konceptet mbi transmetimin e dijes.
. Çka vjen si risi është është braktisja e modelit të telegrafit (e pingpongut relacional) me një transmetues që dërgon një mesazh drejt një marrësi nëpërmjet një kanali, ndërkohë që ky i fundit shëndrrohet në transmetues për të ridërguar një mesazh nëpërmjet po atij kanali. Modeli zëvendësues tashmë ka një karakter sistemik dhe shprehet me anë të metaforës së orkestrës :
.
. komunikimi kqyret si sistem shumëkanalesh, në të cilin aktori social pjesëmerr dashur padashur në çdo moment – me anë të gjesteve, zërit, të vështrimit apo të mungesës së tyre bile edhe të heshtjes. Si përfaqsues i një lloj kulture, ai bëhet pjesëmarrës i komunikimit sikundër muzikanti bën pjesë në një orkestër. Një orkestër e gjerë kulturore pa dirigjent dhe pa tekste muzike. Sejcili luan duke u akorduar lidhur me tjetrin.
.
. Sipas kësaj skeme, individi shfaqet si një rélé pak a shumë autonome, brenda sistemesh të gjera, të ngritur mbi bazën e lidhjeve ndërvarësore, ku vetë informacioni i përcjellë vlerësohet jo vetëm lidhur me përmbajtjen e tij por parësisht, për vetinë e tij për të siguruar këtë lidhje.
. Megjithë këtë tablo frymëzuese, duhet një përpjekje e veçantë për të parë në të « demokracinë » pasi parametri esencial i demokracisë - liria e shprehjes – mbetet funksion i ndërsjelltë i shkallës së kontrollit mbi kanalet e informacionit. Nuk është aspak e rastit që i vetmi mjedis që ende i shpëton censurës të qeverive, kontrollit të elitave korporative, mendimit zyrtar mbizotërues të akademive mbetet padyshim Interneti, dhe kjo falë formatit (numerik), strukturës (rrjetit) dhe decentralizimit (shpërndarjes).
.
.
. * * *
.
.
. Sikundër ato të Zotit, udhët e metafizikës janë të padepërtueshme. Kështu, edhe kur hyjnizon kulturën demokracimbjellëse të imazhit, Fuga nuk arrin të evitojë shkrimin, t’i vidhet diktatit autoritar të tekstit të shkruar. Rezulton pra një ese disi e çuditshme shumëplanëshe, mes refleksionit rrëfyes dhe dialogut teatral, ku mendimi turret në një vrap me pengesa dhe ku rrëfyesi nuk gjen tjetër dëgjues veç vetvehtes – un discours à batôns rompus do të kish thënë sozia ime franceze. Një tekst gati në një gjendje brut, një meta-tekst që shtjellon një meta-logjikë. Ndoshta është faji i vetë subjektit pasi, duke ndjekur sidoqoftë një tjetër rrugë paralele, edhe kjo kundër-ese mbi kulturën dashur-padashur u morr me komunikimin mbi komunikimin – u shkrua nën shenjën e meta-kulturës.
.
. Për të sprapsur pra kundërshtinë, preferoj të shkund përpara syve kryqin e metaforës : ajo e Diogjenit që, me kandile në dorë dhe në mes të ditës me diell, kërkon të vërtetën. Një të vërtetë krejtësisht të padukshme, transparente sikundër dhe ajri që frymëmarrim, me tone të dritës që ushqen vetë shikimin…dhe befas, më vijnë ndër mend fjalët e gjeneral De Golit: « kërkues që kërkojnë gjen sa të duash; ama, kërkues që gjejnë duhet t'i kërkosh ».

2 comments:

olti said...

Faleminderit per keto artikuj interesante.
Lajmeroini te http://laj.me/ keto postime ne menyre qe ti lexoje nje publik me i gjere

Anonymous said...

Great site. A lot of useful information here. I’m sending it to some friends!

 
Përjetësisht të Panjohur