"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Saturday, February 21, 2009

Shqipëria përballë luftës - Bilanc dhe përfundime (10).

Couleur du texte .
. Gjendja e Shqipërisë të nesërmen e luftës nuk ishte për t’u patur zili. Vendi njohu shkatërime dhe vrasje, masakra dhe internime. Gjatë pesë vjet pushtimi, rreth 100.000 italjanë dhe 70.000 gjermanë shkelën tokën shqiptare, nga të cilët 26.000 u vranë dhe po aq u zunë rob nga rezistenca vendase. Nga pala shqiptare, megjithë mungesën e statistikave të plota dhe të imta, raportet e UNRRA - (United Nations Relief and Rehabilitation Administration) – të asaj kohe flasin për 30.000 të vdekur për shkak të luftës (2.5% e popullatës), për 13.000 të sakatuar, për 45.000 të burgosur dhe të internuar (4% të popullatës), për 200 fshatra krejtësisht ose pjesërisht të shkatërruara, për 18.000 shtëpi të djegura dhe të rrafshuara krejtësisht (numri i të cilave mund të ishte edhe 60.000) dhe së fundi për 100.000 të pastrehë, në kuadrin e një popullsie të përgjithshme që mezi e kalon milionin (shënimi 1). Shqipëria dilte nga ky konflikt pa porte, pa ura, pa asnjë industri të vlefshme, bile edhe ato pajisje minerale të rralla ishin të shkatëruara. Për më tepër, ajo kish humbur 30% të tufës së saj të kafshëve si edhe 35% të vreshtave dhe të pemëve frutore. Humbjet e përgjithshme u llogaritën në afro një miliard 600 milionë dollarë, ose 1.500 dollarë për frymë.
.
. Megjithatë, në krahasim me periudha të tjera lufte të përmasave rajonale ose botërore, në aktivin e saj mbeteshin disa elementë të rëndësishëm që duhen marrë parasysh. Më e rëndësishmja nga të gjitha ishte padyshim ruajtja e tërësisë territoriale të vendit. Ky element merr një forcë të veçantë po qe se analizojmë planet e ushqyera qoftë nga forcat e Boshtit qoftë edhe nga Aleatët si edhe trajektoren e projekteve të tyre.
.
.
. 1. Ky fund lufte vjen me një përfundim, logjika e të cilit shprehet sikur të bëhej fjalë për një dukuri të pritshme – rikrijimi i shtetit shqiptar brenda kufijve të përcaktuara në vitet 1913 – 1925. Në të vërtetë, ai fsheh në vetvehte një variacion qëndrimesh dhe arbitrazhe konjukturale të fuqive perëndimore cilat njohën një zhvillim të pandërprerë, po të kemi parasysh atë ditë fatkeqe të 7 prillit 1939. Sipas ritmit të ngjarjeve, ato shkojnë nga pëlqimi i heshtur i zhdukjes së strukturës shtetërore për shkak të pushtimit italjan deri tek ajo ide karakteristike europiane e coptimit të vendit në favor të fqinjëve.
. Jo më vonë se sa pranvera e vitit 1941, një nga fuqitë më të vendosura evropiane dhe përbërësja më e aktive e kampit aleat antifashist, Britania e Madhe, ëndërronte gjithmonë të përdorte territoret shqiptare si monedhë shkëmbimi për të shuar urinë e interesave greke apo jugosllave (sh. 2). Por ja që përgjithësimi i konfliktit botëror në kontinentin europian sugjeroi aleanca të tjera, duke ndikuar në këtë mënyrë edhe strategjitë rajonale. Sipas Ueles (sh. 3), në fillim ishte Stalini ai që, gjatë bisedimeve të dhjetorit të vitit 1941 me sekretarin e Forin Ofisit, lord Iden, paskish propozuar një rimodelim të Ballkanit që merrte parasysh rikthimin e Shqipërisë në kufijtë e saj të vjetër dhe rimëkëmbjen e Jugosllavisë. Përballë kundërshtimit të menjëhershëm amerikan, ky plan përfundoi në kosh të plehrave ndërkohë që Britanikët propozonin gjatë vitit 1942 krijimin e një Federate ballkanike, ide e cila u adoptua menjëherë nga qeveritë greke dhe jugosllave. Kësaj rradhe ishte Bashkimi Sovjetik ai që bllokoi një inisiativë të këtij lloji, duke patur frikë krijimin e një kordoni sanitar të ri.
. Në vitin 1943, lufta kish gjetur fytyrën e saj përfundimtare dhe Britanikëve ju desh të zbrisnin në terrenin shqiptar për të orientuar rezistencën dhe për të mobilizuar të gjitha forcat politike të mundshme drejt luftës kundër Wermachtit. Pak nga pak, ata zbuluan realitetin e sendeve dhe në 1944 – me ato vështirësi që ju njihen – ju desh të pranonin fitoren e pamohueshme të UNÇ, të frymëzuar nga PKSH.
. Fundi i pashmangshëm i luftës diktonte një përqasje të re strategjike mes Aleatëve : ndarjen e botës, e vendosur gjatë konferencave të të Mëdhenjve. Në Jalta, sipas Stetinius (sh. 3), Stalini paskish deklaruar përpara Çurçillit që " ..Jugosllavia, Shqipëria dhe vendet e tjera të këtij lloji nuk kanë të drejtë të ulen pranë kësaj tryeze ". E vetmja përgjigje e denjë që mundi të gjejë Çurçilli, pa menduar aspak për interesat e Shqipërisë, ishte :
. " .. Shqiponja duhet t’i lejojë zogjtë e vegjël të këndojnë dhe të mos e vrasë mendjen për arsyet për të cilat ato nxjerrin zërin ".
. Më vonë në Kujtimet e tij, Kryeministri britanik (sh. 5) do të pranojë që kish harruar të shënonte çështjen shqiptare në axhendën e tij, gjatë diskutimeve të nivelit të lartë të Teheranit apo edhe të Jaltës. .
.
. . Sidoqoftë në vjeshtën e vitit 1944, marrja e pushtetit nga ana e Hoxhës nuk varej më as nga harresat e Çurçillit as edhe nga deklaratat bombastike të Stalinit, dhe aq më pak nga llogaritjet e këtyre dy " hanxhinjve " në Moskë, në tetor të vitit 1944 –, ku sipas legjendës u ndanë " zonat e influencës " ruso-britanike në Ballkan. Kështu pra, nuk kam se si të pajtohem me atë shprehjen e Paskal Milos në kontekstin e komenteve dhënë shtypit lidhur me veprën e fundit kolektive të historianëve shqiptarë (Historia e Popullit Shqiptar - vëllimi IV) :
. " .. Arsyeja e tjetër që favorizoi ardhjen në pushtet të komunistëve në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, ishte se vetë Fuqitë e Mëdha dhe veçanërisht Britania e Madhe dhe Bashkimi Sovjetik, bënë ndarjen e sferave të influencës në Ballkan "
. ndërkohë që çështja e marrjes së pushtetit nga komunistët shqiptarë ishtë tashmë çështje e zgjidhur një herë e mirë.
.
. Për herë të parë në historinë e vendit, lufta i kish lejuar Shqiptarët nga njëra anë të vendosnin vetë lidhur me fatin e tyre dhe nga ana tjetër, të ngrinin një strukturë të re politiko-shtetërore mes gërmadhave të mbretërisë dhe rrënojave të konfliktit : një Këshill Antifashist Nacional-Çlirimtar me atributet e një Asambleje ligjëvënëse, një qeveri e Përkohshme dhe Këshillat e Çlirimit Kombëtar në rolin e pushtetit egzekutiv, një Ushtri Nacional-Çlirimtare që siguronte njëherësh mbrojtjen e territorit dhe shtypjen e klasave sociale të deklaruara armike dhe së fundi, një Front Antifashist që mbahej si faktor i forcimit të unitetit popullor rreth pushtetit.
. Edhe sikur të mundeshim të mernim me mend projektin shoqëror që po përgatitej në zyrat e PKSH, kapitulli financiar i nevojshëm për të realizuar këtë projekt mbetej ende i errët. Duke njohur mirë burimet materiale dhe njerëzore të vendit si edhe praktikën tradicionale të rregjimeve të mëparshme, pyetja mund të shtrohej në formën e mëposhtme : kush do të ishte kësaj rradhe ajo fuqi kujdestare që do të mbështeste Shqipërinë ?
.
.
. 2. Elementi tjetër i sintezës i takon dinamikës së brendshme të kësaj lufte, asaj bashkësie zhvillimesh politike, asaj thurje dhe shthurje aleancash që çoi në përcaktimin përfundimtar të fituesit, PKSH dhe udhëheqësit të saj Enver Hoxha.
. Në një vështrim të parë dhe veçanërisht, në lidhje me forcat e brendshme që mundi të mobilizojë, Lufta e Dytë Botërore ngjan në mënyrë të habitshme me Luftën e Parë. Në nivelin e vendit, tema e sejcilit prej konflikteve të përbotshme është gjithmonë e njejtë : ndërkohë që vendi mbetet i paanshëm, vërshimi i trupave të huaja dhe pushtimi i territorit kombëtar shkakton një thyerje të rëndë të klasës politike vendase dhe tërheq të gjitha pasionet e popullsisë rreth një përplasje forcash, objekti kryesor i të cilët është pavarësia e vendit. Sikundër tridhjetë vjet më parë, pejzazhi politik riorganizohet rreth katër poleve antagoniste lokale që paraqesin katër pamje të ndryshme të të ardhmes së vendit :
.
. - Varianti nacionalist - republikan, për të cilin pavarësia i nënshtrohet zgjidhjes së antinomisë egzistuese komb - shtet. Realizimi i këtij projekti shtyn drejt aleancave me ato fuqi që përkrahin idenë e zgjerimit territorial dhe në konflikt të hapur me fqinjët e drejtpërdrejtë – pasi këto të fundit natyrisht janë kundër këtij zgjerimi. Idealiste deri në vetvrasje, kjo rrymë politike është në gjendje të shpërfytyrojë deri edhe natyrën e pushtuesit, bile të pranojë edhe sovranitetin e cunguar ose të kufizuar.
.
. - Varianti radikal - diktatorial imperativi kryesor i të cilit është zgjidhja e ekuacionit forcë - pushtet, ndërkohë që çështja e kufijve kombëtarë mbetet e dorës së dytë. Në këtë kuadër, ideja e pavarësisë i nënshtrohet " çështjes " që mund të jetë ajo e një partie ose e një individi. Realizimi i këtij projekti çon në bashkëpunim me fqinjët – si rastësisht me Jugosllavinë që paraqitet gjithmonë e gatshme – dhe në konflikt me fuqitë që kërkojnë ruajtjen e ekuilibrit të brendshëm tradicional. Realiste deri në çfarosje, kjo lëvizje e sheh zhvillimin kryesisht si vetëzhvillim i asistuar në shërbim të një sovraniteti të plotë, qoftë edhe nëpërmjet sakrificave territoriale.
.
. - Varianti tradicionalist - legalist për të cilin pavarësia buron nga qenia e monarkut dhe shterron me zhdukjen e tij. Përveç atij monarqik, këtij varianti i mungon çdo projekt tjetër dhe është gati të bashkëpunojë ose të hyjë në konflikt me këdo – sipas qëndrimit që ai mban ndaj forcimit të pushtetit suprem, kufijtë e të cilit janë vetëm të natyrës kohore Endërrimtare deri në çmenduri, kjo frymë pothuaj mistike refuzon të pranojë realitetin hapësinor dhe shpreson në një ndërhyrje " hyjnore ", e cila përputhet me përfytyrimin që ajo ka për vendin dhe rolin e mbretit.
.
. - Varianti individualist - fisnor për të cilin pavarësia e vendit mbetet një koncept abstrakt, pasi në të vërtetë për të pavarësia e vërtetë është ajo e fisit, sigurimi i të cilës historikisht nuk është varur pothuaj kurrë prej të parës. I jashtëkohshëm, të vetmit kufij të këtij projekti janë ato hapësinorë sipas antitezës : mik - armik. Indiferent deri në cinizëm, pak rëndësi për të ka fakti se cili është miku ose armiku – i afërt, i largët, i vendit ose i huaj.
.
. Krahasimi me periudhën e shkuar bëhet edhe më bindës po qe se shtojmë trupat e huaja të pushtimit, qeverinë " kombëtare " të ngritur në këmbë dhe të mbështetur nga të huajt si edhe pafuqinë e kësaj të fundit për të kontrolluar qoftë territorin qoftë edhe zhvillimin e ngjarjeve.
.
. Megjithëse analogjia krijon kushtet për të admiruar pjellorinë e mendimit politik shqiptar si edhe aftësitë e tij për të krijuar një mozaik të tillë pikpamjesh në momentet e krizave të thella, asaj i mungon forca e imagjinatës sikundër edhe forca e arsyes pasi një çerek shekulli më pas, nga një luftë në tjetrën, skena politike e gadishullit ka pësuar shëndrrime të thella. Nacionalizmi ballkanik, kjo ideologji dominuese e hershme që ka mundur të mobilizojë breza të tërë patriotësh, luftëtarësh dhe politikanësh, lëshon terren dhe fillon të rrudhet nën presionin e një ideologjie të re, internacionalizmit proletar.
. Kështu, nëqoftëse episodi tragjik i Luftës së Parë botërore mbetet vepër e shteteve - të gadishullit dhe atyre evropiane, zhvillohet në hapësirën ndërshtetërore dhe mbyllet me triumfin e nacionalizmit, epizodi po aq tragjik i Luftës së Dytë do të luhet nga popujt, zhvillohet brenda vendit dhe dëshmon për fitoren e komunizmit. Ajo çka është e veçantë dhe e papërsëritshme përmblidhet në atë që lufta e përbotëshme me shprehjen e saj konkrete, pushtimin fashist dhe nazist, furnizon njëherësh dekorin, skenarin dhe bën përzgjedhjen e aktorëve kryesorë.
.
. Cënimi i pavarësisë dhe vënia në pikpyetje e sovranitetit kombëtar prek thellësisht masat e gjera popullore dhe shërben si prolog i rezistencës së natyrshme, thyerja dhe e strukturave shtetërore e raporteve të vjetra shoqërore i hap rrugën çështjes së pushtetit të ardhshëm ndërkohë që mes tufës së kandidatëve te mundshëm dallohen pikërisht ata që janë të aftë të paraqesin një projekt shtetëror dhe shoqëror novator.
.
. Në këtë pikë, Shqipëria në luftë nuk bën asnjë përjashtim dhe ndjek tendencën e përgjithshme të rajonit : vetëm bartësit e një ideologjie – në rastin tonë PKSH dhe BK - mundën t’i qëndronin kohës dhe të pretendonin për pushtetin e ardhshëm. Për të tjerët, mesha ishte kënduar me kohë : ose të zgjidhnin aleatin e tyre mes dy konkurrentëve të mësipërm ose të zhdukeshin nga skena. Sipas të gjitha gjasave, arratisja e Mbretit dhe paaftësia e kampit monarqik për të dalë përpara opinionit me një program të qartë dhe të orientuar drejt të ardhmes lajmëronte eklipsin e fuqisë tradicionale gegë që mbante pushtetin që prej shpalljes së pavarësisë së vendit.
.
. Deri në momentin e kapitullimit të Italisë fashiste, forcat kundërshtare lokale, zemra dhe truri i të cilave ishte përqëndruar tashmë në jug të vendit, mbeten në dinamikën e mobilizimit të forcave dhe të përcaktimit të zonave të tyre të ndikimit. Megjithë fërkimet e rastit, të lidhura me strategjinë e përdorur, marrëdhëniet mes tyre karakterizohen nga kërkimi i elementëve të përbashkët dhe vendosja e kanaleve të kontaktit në kuadrin e rezistencës kundër pushtuesit. Ky proces kulmon me takimin e Mukjes, që dëshmon para së gjithash për njohjen reciproke dhe për një përpjekje kompromisi lidhur me të ardhmen, pikërisht në momentin kur forcat aleate zbarkojnë në Siqeli dhe kur tashmë dihet fati i rregjimit fashist të Musolinit. Pavarësisht shkaktarëve të prishjes së kësaj marrëveshjeje dhe arsyeve të përmendura, asnjë prej protagonistëve nuk mund të injoronte faktin që fundi i luftës ende nuk dihej dhe që atmosfera ballkanike sugjeronte një ndërhyrje shumë të afërt të forcave gjermane që gjendeshin dy hapa më tej, në territorin e fqinjëve.
.
. Në verën e vitit 1943, Rajhu i IIItë megjithë forcën e vet të konsiderueshme ushtarake të shpërndarë në të gjithë territorin evropian, e kish humbur iniciativën fillestare dhe kish hyrë në një fazë tërheqjeje strategjike. Për më tepër, ai kish dështuar në përpjekjet e tij për të nënshtruar dy fuqitë periferike të kontinentit – Britaninë e Madhe dhe Bashkimin Sovjetik, të cilët kishin marrë avantazhin e sulmit në frontin e Lindjes dhe në pellgun e Mesdheut. Çfarë qëndrimi duhej mbajtur ndaj gjermanëve, të cilët megjithëse nuk çfaqnin ndonjë entuziazëm të madh për të hyrë në Shqipëri, ishin të detyruar të ndërhynin dhe të likuidonin nga njëra anë trashëgiminë ushtarake italjane dhe nga ana tjetër të pengonin një zbarkim të mundshëm të Anglo-Amerikanëve ?
. Për kampin e rezistencës të dominuar nga PKSH, përgjigja ishte evidente : nuk kish asnjë arsye që të dyshohej në vazhdimin e luftës së armatosur pa kompromis kundër pushtuesit, të filluar prej kohësh. Edhe pse LANÇ bashkë me frymëzuesen e vet PKSH e kishin të qartë që s’mund të mposhtnin ushtarakisht Wermachtin, vetëm fakti që ata ndërmernin sakrificën për t’a luftuar këtë të fundit imponohej si zgjedhja e vetme strategjike që çonte drejt fitores dhe më tej drejt pushteti. Gjykimi i kësaj ndërmarrjeje justifikohet në mos nga arsyeja racionale të paktën nga ndjenjat e brendshme, pasi perspektiva e qorollepsjes të Gjermanisë kish filluar të merrte formë qysh përpara se kjo e fundit të pushtonte Shqipërinë, në vjeshtën e vitit 1943. Mjaft që taktika e luftës partizane të mund të shmangte asgjësimin e lëvizjes. Çka mbetej problem ishte qëndrimi që duhej mbajtur ndaj konkurrentëve të tyre ballistë, predispozita e të cilëve për t’ju larguar përplasjes me forcat gjermane dukej nga larg.
. Veçse në këtë pikë, komunistët përfituan nga " ndihma " e papritur e armiqve të tyre gjermanë, të cilët duke u vetëshpallur si " çliruesit " e Shqipërisë dhe si mbrojtësit e pavarësisë së saj brenda kufijve etnikë mundën të bënin për vehte një grup krerësh dhe simpatizantësh të Ballit, në mënyrë të veçantë klasën politike kosovare, duke i besuar këtyre të fundit krijimin e një qeverie " kombëtare ".
. Me fjalë të tjera, megjithë hezitimet dhe luhatjet e natyrës taktike, një pjesë e Ballit Kombëtar bashkëpunoi me autoritetet ushtarake gjermane si në fushën e qeverisjes ashtu edhe në atë ushtarake, pjesa tjetër priste me durim tërheqjen e parashikueshme të këtyre të fundit, ndërkohë që e gjithë organizata nacionaliste me të madh e me të vogël i lutej Zotit që trupat e Vermahtit të asgjësonin forcat komuniste kundërshtare. Bile edhe atëhere kur mjetet në dispozicion të Zotit të madh (shiu, bora, akulli ose vapa dhe thatësira) u treguan të pamjaftueshme, ata e ndjenë për detyrë t’i ndihmonin në terren trupat çlirimtare gjermane për të përmbushur një nga premtimet e shpallura që në ditën e parë të ardhjes – shfarosjen e komunistëve.
.
. Arsyet që shtynë gjermanët për të kërkuar bashkëpunimin me Ballin janë jo vetëm të kuptueshme por edhe krejt të justifikueshme nën dritën e objektivave parësore të ushtarakëve të Rajhut të IIItë : të bllokonin sa më pak trupa në këtë vend, interesi strategjik i të cilit kufizohej nga mbajtja hapur e rrugëve të tërheqjes nga Greqia dhe Maqedonia si dhe nga disa pasuri minerale të dyshimta. Megjithatë, politika e portës së hapur dhe e sofrës së shtruar nuk mund të shërbejë si apologji e fatalitetit që godet Ballin as edhe si argument për të shpjeguar fitoren e komunizmit, sikundër bën historiani Fischer :
.
. " .. faktori më i rëndësishëm – i jashtëm ose i brendshëm – që çoi në fitoren e komunizmit, ishte politika e ndjekur nga gjermanët. Ndonëse gjermanët përfituan së tepërmi nga politika e tyre përça e sundo, po kështu bënë edhe partizanët. Sa herë që gjermanët arrinin të tërhiqnin pas vetes edhe një grup, ata hiqnin një pengesë tjetër në rrugën e Hoxhës drejt pushtetit. Në vjeshtën e 1943, komunistët ishin një grup i fortë pretendues për marrjen e pushtetit, por jo grupi që mund të shtypte të gjithë të tjerët – përfshi këtu edhe Ballin kombëtar, zogistët dhe bajraktarët e pavarur të Shqipërisë së Mesme, të Veriut. Si edhe ata të Kosovës. Duke i tërhequr pas vehtes të gjithë keta grupe, gjermanët shkatërruan krejt besueshmërinë e tyre politike dhe efektshmërinë luftarake që ata mund të kishin patur deri atëhere. Me afrimin e mëtejshëm të këtyre grupeve ndaj gjermanëve, si dhe me nacionalizmin e popullit shqiptar që po vinte dhe rritej, të gjitha këto grupe u shmangën nga e drejta e luftës për pushtet në periudhën e pasluftës (sh.6) ".
.
. Në qoftë se si bazë arsyetimi qëndron fakti që gjermanët hynë në Shqipëri thjesht për arsye strategjike, është krejt e natyrshme që ndeshja mes LANÇ dhe BK të konsiderohet si fenomeni më i rëndësishëm i këtij fund lufte pasi është kjo ndeshje që do të përcaktojë fytyrën e ardhshme të vendit, për të cilën gjermanët janë krejt indiferentë. Sipas kësaj optike, faktori më i rëndësishëmi jashtëm ose i brendshëm – që çoi në fitoren e komunizmit, ishte politika e ndjekur nga Balli Kombëtar. Në qoftë se programi i afishuar nga autoritetet ushtarake gjermane ju hapte horizontin pikpamjeve dhe projekteve nacionaliste që frymëzonin dhe ushqenin politikën e Ballit Kombëtar, i takonte krerëve të kësaj organizate të ndanin kashtën nga kokrrat dhe të mos lejonin që bindjet e tyre të shëndrroheshin në zinxhir me të cilin të tjerët t’i tërhiqnin nga hunda ose si litar për t’i lidhur duart dhe këmbët përpara se t’i përdornin si mish për top, pa u shqetësuar për fundin e tyre të ardhshëm :
.
. - Cili ishte misioni " çlirimtar " i gjermanëve të cilët vendosën të hynin në Shqipëri vetëm pas kapitullimit të Italisë fashiste ? Cilat forca apo shtete rrezikonin egzistencën e Shqipërisë Etnike, të ngritur me përkujdesin e fashizmit musolinian, për të justifikuar ndërhyrjen e trupave gjermane në mbrojtje të saj në vitin 1943 ? Si shpjegohet që gjermanët, këta mbrojtës kaq të zellshëm nuk kishin pranuar kurrë bashkimin e Çamërisë ose të zonës së Mitrovicës me vendin amë ?
.
. - Si shpjegohet që urrejtja e natyrshme kundër pushtuesit aq instiktive dhe vluese në shpirtin e shqiptarit, e cila - nëqoftëse i besojmë thënies së ballistëve - ish çfaqur me forcë të paparë ndonjëherë në shpirtin e çdo patrioti të ndershëm që nga dita e parë e pushtimit fashist, nuk mundi të ngjitet deri në kokat e krerëve – këtyre Baballarëve të Kombit - dhe t’i detyronte të kundërshtonin politikën e dorës së zgjatur të gjermanëve, ose të paktën deri tek sytë e tyre për t’ju treguar greminën që hapej në fundin e luftës ? Edhe në qoftë se interesi imediat bëhej më i fuqishëm se sa arsyeja e brendshme dhe errësonte pamjen, përse atëhere nuk i besuan veshëve të tyre, ose më mirë të themi, thirrjeve të britanikëve që i nxisnin drejt rezistencës së armatosur dhe i këshillonin të braktisnin gjermanët ?
.
. - Përse duhej besuar legjenda e " Shqipërisë së pavarur ", kjo shpikje kaq e goditur, e krijuar enkas për një million e gjysëm shqiptarë të papërfillshëm në nivelin kontinental ndërkohë që, prej Kroacisë deri në Francë, po këta gjermanë kishin ngritur një varg rregjimesh " mike ", detyra e vetme e të cilave ishte lehtësimi i jetës së ushtrisë së Vermahtit si edhe sigurimi i furnizimeve të domosdoshme për kryerjen e luftës ?
.
. - Së fundi, cila do të ishte gjendja e Shqipërisë në fund të luftës nëqoftëse Balli Kombëtar do të kish zgjedhur një variant strategjik të ndryshëm nga ai i bashkëpunimit : atë të luftës së armatosur dhe të vendosur kundër gjermanëve, gjithmonë duke mbetur jashtë lëvizjes nacional-çlirimtare dhe në konkurrencë të hapur me të ? Shembujt evropianë të një lëvizjeje republikane ose demokrate – deri edhe demokristiane – që ka kundërshtuar me armë pushtimin nazist, gjithmonë duke mbetur i pavarur nga lëvizja komuniste, nuk mungojnë. Mjafton të bëhet një paralele me situatën greke për të kuptuar se, edhe pa mundur të evitoheshin komplikimet e brendshme, çështja e pushtetit do të mbetej e hapur dhe përse jo, nën arbitrazhin e aleatëve perëndimorë.
.
. Pavarësisht komenteve të pasluftës, sipas të gjitha gjasave, çështja e organizimit të rezistencës së armatosur kundër ushtrisë gjermane nuk është shtruar asnjëherë përpara krerëve të Ballit kombëtar, të cilët jo vetëm këmbëngulnin në karakterin kalimtar dhe të përkohshëm të saj por edhe shpresonin të shfrytëzonin mundësitë e krijuara për t’i shkaktuar një disfatë të plotë kundërshtarëve të tyre komunistë. Kjo gjë motivoi edhe pjesëmarrjen e një varg eksponentësh ballistë ose të afërt me Organizatën - me në krye Mitrovicën - në përbërje të strukturave shtetërore të qeverisë " kombëtare " pro gjermane, po kjo gjë shtyu edhe Enver Hoxhën dhe partinë e tij të vinin Ballin Kombëtar në një plan me pushtuesin dhe t’ju shpallnin luftë të armatosur.
. Përfundimisht, duke perifrazuar një analizë mjaft të qëlluar (sh. 7) - paçka që ajo i takon një tjetër vendi, një tjetër epoke dhe angazhon të tjerë aktorë - mund të pohojmë me plot gojën :
.
. Në qoftë se Lëvizja Antifashiste Nacional-Çlirimtare e udhëhequr dhe e frymëzuar nga PKSH mundi të fitojë luftën dhe të marrë pushtetin, kjo erdhi në rradhë të parë si pasojë e mediokritetit, e pasigurisë, e varfërisë të imagjinatës dhe e mungesës së kurajos të atyre që hiqeshin si mbrojtësit e " demokracisë " dhe të idealit republikan në Shqipëri ; dhe vetëm në rradhë të dytë, falë dinamizmit dhe fuqisë së PKSH, të aftësisë taktike të udhëheqësve të saj, të disiplinës, të vetëmohimit dhe të shpirtit luftarak të antarëve të saj – aq më tepër që masa dërrmuese e këtyre të fundit luftonte kundër okupatorit dhe jo për marrjen e pushtetit.
.
. Ja përse duket e dykuptimtë, e ndërsjelltë dhe veçanërisht tendencioze, shprehja tjetër e Paskal Milos kur deklaron se :
.
. " .. Faktorët që përcaktuan fitoren e komunizmit në Shqipëri janë të brendshëm, sepse ishte Partia Komuniste ajo që luajti rolin kryesor në organizimin e rezistencës dhe të luftës Antifashiste Nacional-Çlirimtare në Shqipëri ".
.
.
. 3. Gjithmonë duke mbetur në kuadrin e bilancit përfundimtar, le të ngremë një pyetje tjetër : a ka patur apo jo luftë civile në Shqipëri gjatë periudhës 1941 – 1944 ? Përgjatë gjysëm shekulli të pushtetit komunist, autoritetet shqiptare kanë dhënë gjithmonë një përgjigje mohuese, duke patur frikë nga një " çvleftësim " i luftës nacional – çlirimtare si dhe nga një " ndotje " të burimeve legjitime të pushtetit të tyre. Përsa i përket ballistëve, përgjigja e tyre është aq e prerë sa edhe e ngutur, nga momenti që sipas tyre – nëpërmjet gojës së Abaz Ermenjit - " grupe njerëzish t'organizuar nisnë të vrasin me plan e me taktikë të tjerë grupe njerëzish t'organizuar ".
.
. Për të orientuar sadopak përgjigjen, mjafton të citohen përkufizimet e " luftës civile " :
. - në variantin e saj klasik, lufta civile paraqitet si një kryengritje e armatosur, e ndërmarrë nga një pjesë e trupit social (një pjesë e madhe e popullsisë) kundër qeverisë (legjitime) të vendit (sh. 8),
. - ndërkohë që në një variant më të afërt me ditët e sotme, lufta civile egziston kur në një Shtet, një pjesë e popullatës kundërshton t’i bindet qeverisë dhe merr armët haptazi, qoftë për të vënë një qeveri tjetër në vend të të parës, qoftë edhe për të krijuar një Shtet tjetër duke ndarë nga territori kombëtar një pjesë të këtij territori (sh. 9).
.
. Duke ju kthyer pyetjes së mëparshme dhe duke nënvizuar kushtet specifike të vendit, së pari duhet kufizuar periudha kohore kur kjo pyetje bëhet " legjitime ", pra gjatë periudhës shtator 1943 – nëntor 1944, atëhere kur dy Frontet – ai Nacional-Çlirimtar dhe tjetri Kombëtar përplasen me armë dhe gjakosen. Në vazhdim, nuk mund të mos vemë në dukje elementët e mëposhtëm, që mbështesin tezën e luftës civile : një qeveri kombëtare në fuqi – e ligjëruar nga Asambleja Kushtetuese ; një pjesë e popullatës që kundërshton t’i bindet kësaj qeverie – e rreshtuar pas një partie politike dhe që lufton qeverinë " e saj " me anë të forcës së armëve.
. Paralelisht, nuk mund të injorojmë elementët fondamentale që kundërshtojnë këtë tezë : krijimi dhe vendosja në fuqi e një qeverie të tillë ad hoc ndodh në shtator 1943, pra në zjarrin e luftës së Dytë, duke ju bindur llogjikës dhe nevojave të Rajhut të IIItë dhe natyrisht, edhe interesave të çastit të politikanëve lokalë ; motivi i parë " i kryengritësve " të cilët nuk krijojnë as një trup social as edhe një masë homogjene, është të shporrin pushtimin fashist – në vazhdim nazist – dhe me këtë rast, të kundërshtojnë të gjithë ata që mbështesin këtë të fundit. Ajo çka mbetet dhe që s’mund të mohohet kurrsesi është dhuna, vrasjet mes shqiptarëve, asgjësimi fizik i justifikuar me termat " tradhëtarë të Atdheut " apo " bashkëpuntorë (të gjermanit apo të serbit) ", viktimat që jo gjithmonë i përkasin fushës së betejës. Sejcila palë bën llogaritë e saj dhe natyrisht, i hedh fajin tjetrës, - dhe harron kusuret e veta, paçka se dukuria e masakrave të civilëve të pafajshëm ose " pak të fajshëm " nuk është aspak shqiptare, bile as edhe ballkanike por e cilitdo vend që me hir apo pahir mori pjesë në këtë konflikt të pêrbotshëm.
.
. Nuk ka asnjë dyshim që ushtria gjermane ka treguar një " imagjinatë, një zgjuarsi dhe një forcë të veçantë " - sipas shprehjes fatlume të Fischer - pasi ajo diti të shfrytëzojë për qëllimet e veta ndjenjat nacionaliste të shqiptarëve – posaçërisht ato të kosovarëve – të lidhur siç ishin ndaj konceptit të Shqipërisë etnike. Duke vepruar në këtë mënyrë, ata mundën të fabrikojnë një mit i cili vazhdon të jetojë deri në ditët e sotme, sipas të cilit, ky fund lufte s’qe gjë tjetër veçse një kasaphanë e thjeshtë mes shqiptarësh komunistë dhe nacionalistë – nga e cila lind edhe ideja e një lufte civile – ndërkohë që Wermachti kish ardhur dhe rrinte në vend thjesht si " vizitor " për të mos thënë si " mik çlirimtar ".
.
. Në cilin moment preciz lufta e çlirimit kombëtar i le vendin luftës civile ? Askush dhe aq më pak protagonistët e kësaj lufte të ngërthyer janë në gjendje t’i përgjigjen me saktësi kësaj pyetjeje të fundit sikundër mbetet po aq e vështirë të thuhet se në cilin moment interesat kombëtare zëvendësohen nga interesat politike që justifikojnë bashkëpunimin e fajshëm të klasës politike vendase me pushtuesin gjerman. Megjithatë, edhe vetëm përpjekja për të ngritur pyetje të tilla meriton një vështrim të veçantë dhe të kujdesshëm përballë harresës të qëllimshme – aq më tepër përballë përçmimit të historianit grek Stavrou, që s’ngurron aspak të përshkruajë një tabllo sintetike dhe të paharruar të Shqipërisë gjatë luftës, atë të një :
.
. " .. orgjie nacionaliste e organizuar e cila ju ka lënë mbresa të pashlyera viktimave të saj të panumurta në Greqi, në Kosovë dhe në Shqipëri vetë … të një vepre magjistrale, e kryer nga njësitë e rregullta dhe të parregullta, të ngarkuara me detyrën e ndyrë të pastrimit etnik mbi Serbët e Kosovës dhe mbi Grekët e Shqipërisë së Jugut (sh. 10) ".
.
. Duke përmbushur një mision fisnik, historiani niset për të gjuajtur mitet, të krijuara nga kolegët e tij shqiptarë gjatë periudhës komuniste, sigurisht, të shtyrë, të frymëzuar bile dhe të paguar nga rregjimi i Hoxhës, pasi :
.
. " .. kërkesat dhe mitet e farkëtuara nga historiografia e epokës hoxhiane përbëjnë edhe bazën e analizave perëndimore dhe shpjegojnë se : (a) Shqipëria nuk egzistonte më si shtet i pavarur që prej vitit 1939, dhe si pasojë ajo s’ka mundur të luajë asnjë rol në skemat e Romës – dhe të sajat – kundrejt gadishullit Ballkanik ; (b) që nga ditët e para të vendosjes së ushtrisë fashiste italjane, shumica e njerëzve në Shqipëri i rezistuan pushtimit ; (c) vetëm qeveria kuislinge e Tiranës, e ndihmuar nga bashkëpuntorët e saj, mori pjesë në mënyrë kriminele në aksionet brutale kundër shteteve fqinje ; (d) komunistët filluan rezistencën e tyre menjëherë pas pushtimit dhe si pasojë, ata s’mund të jenë përgjegjës për gjithçka ndodhi ndërmjet 1939 – 1944 ".
.
. Me fjalë të tjera, me qëllim që të respektohet e vërteta – e vërteta e tij dhe ajo e grekëve të tjerë që e identifikojnë vehten me të – na duhet të pranojmë brenda mundësive se :
. - megjithë pushtimin e pamohueshëm italjan, Shqipëria çuditërisht i mbetur shtet sovran s’ish gjë tjetër veçse një bashkëpuntore e rregjimit fashist të Duçes në agresionin kundër Greqisë ;
. - Shqiptarët u kënaqën dhe u mrekulluan nga mbrritja e ushtrisë së Duçes dhe, jo vetëm nuk i bënë kësaj të fundit asnjë rezistencë, por si një trup i vetëm mbështetën qeverinë kuislinge të Tiranës për të ndërmarrë aksione brutale kundër shteteve fqinje ;
. - së fundi, komunistët s’kanë bërë gjë tjetër veç një rezistencë sa për dukje, dhe vetëm gjatë ditëve të fundit të luftës. Si pasojë, ata janë plotësisht përgjegjës për gjithçka ka ndodhur ndërmjet 1939 dhe 1944.
.
. Duke denoncuar në këtë mënyrë " vakuumin historik " që karakterizonte Ballkanin, si pasojë e të cilit " mitologjia dhe historia fitojnë të njejtat përmasa ", Stavrou pretendon të zhbirojë paradoksin e Luftës së fundit, i cili kqyr " komunistët brutalë të djeshëm (sigurisht ata Shqiptarë) si viktima, ndërkohë që ata, të cilët kanë humbur me miliona njerëz, luftëtarë për demokracinë – Serbët dhe Grekët – trajtohen si armiq ". E thënë ndryshe, është në nderin e historianit të mjekojë amnezinë historike dhe të vendosë në vend sensin e vërtetë të ngjarjeve – dhe me këtë rast t’u rikujtojë shqiptarëve të kaluarën e tyre të turpshme kuisling, paçka se kjo terapi mbështetet mbi një mashtrim historik – atë të harresës – që e çliron studiuesin fqinjë nga kujtimi po aq i turpshëm i atyre kuislingëve grekë - ata Çollakoglutë, Logotetopullosët dhe të tjerë Ralis – pa harruar gjithashtu një kohortë simpatizantësh të nazizmit që u integruan menjëherë në gjirin e qeverive të para demokratike greke të pasluftës.
.
. Nga ana tjetër e kufirit, historianët shqiptarë të pasluftës do të ngrenë në qiell karakterin heroik dhe bashkues të konfliktit, duke vënë në dukje faktin që " falë gjakut të 28.000 martirëve ", Shqipëria u çlirua vetë, pa patur nevojë që " çizmja e ushtarit të kuq " të shkelë truallin shqiptar.
. Ata gjithmonë kanë dashur ta përshkruajnë Luftën Nacional-Çlirimtare si një proces të pandalshëm dhe të pandashëm, si një baticë popullore " pastruese " që mundi të ngrejë PKSH mbi piedestalin e pavdekshmërisë. Duke vepruar kështu, ata ndërtuan një mit të ri krijues i cili përcaktonte gjenezën e botës së re në atë vit të lumë 1944, vitin e kryqëzimit të fashizmit dhe të shërbëtorëve të tij mbi kryqin e turpit. U desh mbi një gjysëm shekulli që të tjerë në vendin e tyre të rikujtojnë ato fakte që ndihmuan dhe lehtësuan këtë fitore : organizimi jugosllav, ndihma ushtarake britanike (sh. 11), pjesëmarrja në luftë e Koalicionit antifashist anglo-amerikano-sovjetik ose që të venë në dukje anët e saj të lëna në harresë : aspektet e errëta të " luftës civile ", shqyerjen mes Veriut monarkist dhe klanik dhe Jugut komunist dhe republikan apo edhe diferencimin mes shqiptarëve dhe kosovarëve.
.
.
. ---------------------------------------------------
.
.
. (1) Megjithë humbjet e konsiderueshme të shkaktuara nga Lufta e Dytë botërore, Shqipëria kish shpëtuar më mirë se sa fqinjë e saj : sipas Singleton, Jugosllavia kish humbur 1.750.000 persona mes të vrarëve dhe të zhdukurve (ose 11% të popullatës) ndërkohë që sipas Stavrianos, Greqia numuronte 500.000 viktima (ose 7% të popullatës së saj). Shih : Fred SINGLETON – Twentieth-Century Yugoslavia, Columbia University Press, N.Y, 1976 ; si edhe : L. S. STAVRIANOS– The Balkans since 1453, N.Y. Rinehart, 1958.
.
. (2) Në prag të sulmit gjerman kundër Jugosllavisë dhe Greqisë, qeveritë e këtyre vendeve bënë deklarata krejt të ngjashme lidhur me synimet e tyre për të vënë Shqipërinë nën mbrojtjen e tyre të përbashkët. Në qershor të vitit 1941, Kryeministri grek në mërgim Cuderos shkoi edhe më tej në deklaratat e tij duke kërkuar një ndreqje kufijsh në lidhje me Epirin menjëherë pas lufte ndërkohë që në tetor, përfaqsuesit britanikë pranonin se " do të ishte e papërshtatshme për të vendosur në lidhje me rimëkëmbjen e një Shqipërie të pavarur ". Mbi këtë subjekt, Shih : Reginald HIBBERT – Ibidem.
.
. (3) WELLES cituar në : François FEJTO Histoire des démocraties populaires, Tome I L’ère de Staline. Ed. du Seuil, coll. " Point-Histoire " 1992.
.
. (4) STETINIUS cituar në : François FEJTO – ibidem.
.
. (5) Winston S CHURCHILL – Mémoires sur la Deuxième Guerre mondiale. Ed. Plon, Paris 1952.
.
. (6) Bernd Jurgen FISCHER – Ibidem
.
. (7) Shih : François FEJTO – Ibidem.
.
. (8) Shih : Victor-Yves GHEBALI – Les guerres civiles de la post-bipolarité : Nouveaux acteurs et nouveaux objectifs, në : Relations Internationales N° 105, printemps 2001.
.
. (9) Shih : Robert KOLB – Le droit international public et le concept de la guerre civile depuis 1945, në : Relations Internationales N° 105, printemps 2001.
.
. (10) Shih : Nicolaos A. STAVROU – Pages of Albanian History, Mediterranean Quarterly. Spring 2001.
.
. (11) Në librin e tij " Rreziku anglo-amerikan në Shqipëri " e botuar më 1975, Hoxha do të shkruajë se kjo ndihmë s’ish gjë tjetër veç " një pikë uji në oqeanin e nevojave të luftës antifashiste ", përpara se sa të përmendë parashutimet angleze që përmbanin çizme ose shumë të vogla ose shumë të mëdha, benevrekë të stërgjëra – troç sende të papërdorshme, municione të kalibrave të papërshtatshëm, çokollata si dhe vogëlsira të tjera të këtij lloji. Natyrisht që mendimi i Anglezëve është krejt tjetër. Duke pranuar faktin që ndihma materiale ishte e pamjaftueshme dhe që nuk ishte ajo që vendosi mbi rezultatin e luftës nacional-çlirimtare, ata nuk harojnë të nënvizojnë ato dhjetra parashutime mujore – disa qindra tonë me armë, municion dhe uniforma – si edhe ato dhjetra mijra lira stërlina-ar të shpërndara mes protagonistëve. Shih mbi këtë subjekt : Reginald HIBBERT– Fitorja e Hidhur, Lufta nacional çlirimtare e Shqipërisë, Shtëpia Botuese e Lidhjes së Shkrimtarëve, Tiranë 1993.

La suite.. - Vazhdimi...

Thursday, February 19, 2009

Shqipëria përballë luftës - Fataliteti i nacionalizmit shqiptar (8).

.
. Lëvizja e rezistencës së armatosur kundër pushtuesit fashist në Kosovë njohu fillime shumë të vështira, në mes të indiferencës së përgjithshme të popullatës vendase shqipfolëse. Të parët që mundën të organizoheshin ishin banorët me origjinë serbe dhe malazeze që mund të zgjidhnin mes dy lëvizjeve konkurrente : ajo çetnike dhe tjetra komuniste. Kjo e fundit vuajti për një kohë të gjatë nga dobësia e saj numerike dhe veçanërisht nga imazhi i saj sllav. Të mbytur mes elementit serb, ata pak komunistë shqiptarë vendas apo dhe të ardhur nga Shqipëria fqinje, morën një kohë të gjatë për t’u organizuar dhe për të dalë nga errësira e ilegalitetit (shënimi 1). Njësitë e para partizane u çfaqën gjithashtu mjaft vonë, andej nga mesi për të mos thënë nga fundi i vitit 1942 dhe, përveç disa operacioneve të izoluara kundër trupave të pushtimit, jehona e aksioneve të tyre qe fare i dobët dhe pa asnjë pasojë mbi në rrjedhën e luftës.
.
. Në të vërtetë, që nga momenti i shpalljes së bashkimit të Kosovës me Shqipërinë në prill të vitit 1941, skena politike e krahinës u zotërua plotësisht nga paria lokale që përbënte motorin e organizatave si puna e " Komitetit për Mbrojtjen e Kosovës " dhe " Lidhjes Popullore Shqiptare ". Ata asnjëherë nuk i fshehën ndjenjat e tyre proitaljane dhe veçanërisht progjermane. Një pjesë tjetër e parisë, anglofile, përqafoi idetë e Ballit Kombëtar që ushtronte një ndikim jo të vogël në krahinë ndërkohë që një rrymë e fundit nacionaliste dhe legaliste gruponte kastën e ushtarakëve dhe të shefave klanikë. Të gjithë këto përbërës të mozaikut politik kosovar gëzonin një mbështetje popullore të rëndësishme dhe pak nga pak ato u kthyen në një burim shqetësimi për Komandën e Lartë italjane të cilës, përveç administrimit të ndjenjave të etnisë shqiptare, i duhej të përmbante lëvizjet e rezistencës çetnike dhe komuniste.
.
. Kapitullimi i Italisë fashiste krijoi një gjendje shpërthyese në krahinë pasi kjo ngjarje normalisht shënonte fundin e asaj periudhe të lumtur si edhe vënien në pikpyetje të të gjitha arritjeve që lidheshin me ato vite të qënies së Shqipërisë etnike.
. Përsa i përket të ardhmes së Kosovës dhe të sajin, vizioni i klasës politike lokale ishte shumë i kjartë : e bindur për dobësinë e saj përkundrejt fituesit të ardhshëm të luftës që po rrënonte Jugosllavinë, ajo nuk kish asnjë iluzion ndaj ngjyrës politike së të tij. Përvoja e këtyre tridhjetë vjetëve të bashkëjetesës së dhunshme me Serbët dhe të tjerë Kroatë i kish mësuar që duke qenë një pakicë etnike – gjuhësore dhe fetare – Shqiptarët do të mbeteshin gjithmonë qytetarë të zonës së dytë, të detyruar të paguanin me gjakun e tyre ligjin e më të fortit, qoftë ai komunist apo monarkist. Planet e tyre të një shoqërie civile dhe shanset e tyre të lulëzimit – politik, ekonomik, kulturor – ishin të lidhura në mënyrë të pazgjidhshme me këtë projekt të Shqipërisë së Madhe që ju ra nga qielli, paçka se ky i fundit kishte ngjyrat e Italisë së Duçes.
. Duke u vënë nën hijen e autoritetit të pushtimit gjerman ata s’bënin gjë tjetër veçse zgjasnin këtë ëndërr : ligjësimin e bashkimit me Shqipërinë nëpërmjet krijimit të një État de droit të ri, i cili në rastin më të mirë mund t’i rezistonte tërmetit të fundit të luftës dhe vështrimit kritik të Fuqive të Mëdha perëndimore. Me këtë gjendje mendimi dhe shpirti, paria vendase themeloi me brohori Lidhjen e Dytë të Prizrenit, në 16 shtator të vitit 1942. Ashtu si në kohën e Lidhjes së Parë, burrat politikë të krahinës u vunë sërishmi në krye të lëvizjes nacionaliste të mbarë kombit. .
.
. Për t’u bindur lidhur me rolin e politikanëve nacionalistë kosovarë dhe kontributin e tyre në rregjistrin e bashkëpunimit mjafton të ndjekim kronikën e javëve të para të shtatorit 1943, ecejaket e tyre frenetike mes Tiranës dhe Kosovës. Një javë përpara hyrjes së trupave gjermane në vend, më 3 shtator, majori Franc von Sheiger – specialisti më i mirë i Rajhut për çështjet shqiptare – nisej për në Mitrovicë për të takuar parinë vendase me qëllim që ata të pranonin pjesëmarrjen në qeverinë e ardhshme të Tiranës ; më 11 shtator, Xhafer Deva – shefi i administratës lokale – vraponte në Shqipëri për të liruar nga internimi ajkën e Ballit Kombëtar, të burgosur nga italjanët që prej gushtit të vitit 1943 diku pranë Durrësit ; më 13 shtator, të sapoliruarit shefa kosovarë - mes të cilëve gjendeshin Rexhep Mitrovica dhe Bedri Pejani – merrnin pjesë në bisedimet me gjermanët dhe të nesërmen e kësaj dite, më 14 shtator, Bedri Pejani zgjidhej Kryetar i Këshillit Kombëtar të përkohshëm ; më 18 shtator, ata gjendeshin në Prizren për t’u zgjedhur në kryesinë e Lidhjes së Dytë të Prizrenit dhe më në fund, më 26 shtator, Rexhep Mitrovica ndodhej në Tiranë për të zënë kolltukun e deputetit te Kosovës në Asamblenë Kushtetuese. Më 6 nëntor, ai betohej në krye të qeverisë së re të Tiranës.
.
. Duke përfituar nga avantazhet etnike dhe politike, të dhëna me bollëk nga ana e autoriteteve pushtuese, nacionalizmi shqiptar lau hesapet e vjetra me popullatën serbo-malazeze të krahinës. Burimet gjermane flasin për rreth 40.000 serbë të dëbuar, pjesa më e madhe e të cilëve ishin kolonë të rinj, të vendosur në krahinë mes dy luftrave. Teprimet për të mos thënë krimet, autorët e të cilëve i gjeje mes të gjitha shtresave të popullatës deri edhe në rradhët e Lidhjes së Dytë, detyruan një numur të madh intelektualësh, administratorësh dhe të tjerë mjekë të strehoheshin në Serbi, duke zhytur kështu krahinën në një gjendje të vështirë mungese të krahëve dhe mendjeve të kualifikuara.
.
. Megjithëse është një epokë e tërë që i ndan, dy Prizrenët kanë të paktën një gjë të përbashkët : triumfin e pragmatizmit të politikanëve kosovarë. Vetëm se ky pragmatizëm gjithmonë i ka shtyrë këta të fundit që të ndërtojnë të ardhmen duke u mbështetur me kokëfortësi mbi aleancat e detyruara nga e tashmja. Duke mos qenë në gjendje të parashikojnë të nesërmen, ata janë lidhur sistematikisht me të mohuarit e Historisë dhe megjithë kurajon dhe trimërinë e tyre, ju është dashur të bëjnë një luftë mbrojtëse, e destinuar të njohë veçse disfatën.
. Të bashkohesh me gjermanët e Rajhut të Tretë gjatë vjeshtës së vitit 1943 me qëllim që të triumfojë çështja kombëtare - veprimit nuk i mungon aspak kurajua por aventura ka pamjen e një akrobacie të një pehlivani të lartësive. Për të qënë bindës para syve të zotërve të vërtetë hitlerjanë të vendit dhe njëkohësisht besnikë bindjeve të tyre, patriotët etnikë duhej të vepronin në mënyrë të tillë që të bashkonin në një të vetme luftën kundër komunizmit dhe adeptëve të tij me thirrjet për vllazërim mes Shqiptarësh ; të kombinonin njëherësh nënshtrimin ndaj Komandës së Lartë gjermane me shënjat e simpatisë ndaj miqve të tyre anglo-amerikanë.
. Duke u ngjeshur në atë të çarën e errët që çonte drejt pushtetit kuisling dhe duke ftuar gjithë Ballin Kombëtar që të bënte të njejtën gjë, nacionalistët kosovarë u bënë përgjegjësit e proçkës më të rëndë të bërë ndonjëherë nga e tërë organizata nacionaliste. Kështu, e gjithë plejada e nacionalistëve shqiptarë – këta burra të dhënë ndaj një çështjeje në princip të shenjtë – pranoi në mënyrë të ndërgjegjshme dhe stoike përgjegjësinë e të vetëkomprometuarit, vetëm e vetëm për të mirën e Atdheut (shënimi 2) - paçka se kjo gjë quhet vetëvrasje politike apo edhe hapje e rrugës drejt vendosjes së komunizmit në vend.
. Disa muaj më vonë, në janar të vitit 1944, ju erdhi rradha komunistëve kosovarë të afirmoheshin gjatë Konferencës së Bujanit. Ata 49 pjesëmarrës nga të cilët 42 shqiptarë të pastër, nën drejtimin e Fadil dhe Mehmet Hoxhës, aprovuan një deklaratë që nënvizonte identitetin e tyre të përveçëm në gjirin e lëvizjes komuniste të popujve të Jugosllavisë sikundër dhe dëshirën për të zgjidhur fatin e tyre dhe të krahinës pas lufte, sipas principeve të vetëvendosjes.
.
. Në rezolutën e dalë nga Konferenca e Bujanit të 1 janarit 1944, shkruhej si më poshtë : " Kosovë – Metohija është një krahinë ku Shqiptarët përbëjnë pjesën më të madhe të popullatës. Ata dëshirojnë ende, siç kanë dëshiruar gjithmonë, të mund të bashkohen me Shqipërinë. Si pasojë, detyra jonë është të vemë në dukje rrugën që duhet të ndjekë populli shqiptar për të realizuar aspiratat e tij. E vetmja mënyrë për Shqiptarët e Kosovë – Metohisë për t’u bashkuar me Shqipërinë është nëpërmjet luftës së përbashkët me kombet e tjera të Jugosllavisë kundër pushtuesve dhe forcave të tyre, sepse kjo është njëkohësisht edhe mënyra për të fituar lirinë në momentin që të gjitha kombet duke përfshirë edhe Shqiptarët do të jenë të aftë të zgjedhin fatin e tyre , me anë të të drejtës për vetvendosje – duke përfshirë edhe të drejtën për shkëputje ".
.
. Përveç konstatimit krejtësisht të përligjshëm – ai i një Kosove e populluar në pjesën më të madhe të saj nga shqiptarët, rezoluta e komunistëve kosovarë të habit në shumë aspekte të saj lidhur me kontekstin politiko – historik të epokës në të cilën ajo është hartuar.
. Ndërkohë që delli patriotik kosovar kujton detyrën e bashkimit të krahinës me Shqipërinë – duke ju referuar ndoshta vendimeve të Mukjes për të mos thënë të Prizrenit, ndërgjegja e tyre komuniste i shtyn të injorojnë realitetin : bashkimin egzistues, të aprovuar jo vetëm nga Lidhja e Dytë por edhe nga qeveria e Tiranës.
. Është në nderin e komunistëve kosovarë fakti që ata ju vunë punës për të ndriçuar popullin shqiptar të Kosovës, duke i treguar rrugën që ai duhej të ndiqte ; sidoqoftë, të përmendje në janar të vitit 1944 domosdoshmërinë e luftës së armatosur bashkë me popujt e tjerë të Jugosllavisë kundër pushtuesve, kësaj i thonë të pranosh vonesën e madhe të shqiptarëve në lidhje me kombësitë e tjera përsa i përket luftës së armatosur antifashiste.
. Eshtë krejt e qartë se komunistët kosovarë dëshironin që më në fund, gjithë rajoni të dëgjonte zërin e tyre të përveçëm, por ama ky zë është në shfazim të plotë jo vetëm me atë të komunistëve jugosllavë që kishin vendosur të ecnin drejt federalizmit, jo vetëm me atë të komunistëve të " nënës Shqipëri " shqetësimi i parë i të cilëve ishte marrja e pushtetit pour edhe me atë të popullit kosovar që fatin e vet ja kish besuar Lidhjes së Prizrenit.
.
. Pas largimit të forcave gjermane, krahina " e lirë " ndjeu që dara po shtrëngohej gjithandej dhe ajo u përgatit t’i dilte të keqes përballë. Lidhja e Dytë u shkri në 15 nëntor të vitit 1944 dhe bashkë me të mori fund një herë e mirë ajo periudhë zotërimi e klasës politike kosovare në skenën shqiptare. Ndërkohë që udhëheqësit historikë të krahinës përgatitnin bagazhet për të vazhduar aktivitetin e tyre patriotik jashtë atdheut, disa bataljone milicësh dhe vullnetarësh kosovarë zhvillonin një betejë të dëshpëruar kundër divizioneve partizane jugosllave, forcave të motorizuara bullgare, njësive maqedonase dhe tre brigadave sulmuese shqiptare që kishin shkuar të ndihmonin Titon. Mes tetorit dhe nëntorit, të gjitha qytetet e Kosovës ranë në duart e sulmuesve, ndërhyrja e të cilëve shkaktoi një lumë gjaku mes popullatës civile dhe fillimin e një lufte guerrilje antikomuniste që zgjati me vite të tëra.
.
. Pa asnjë dyshim, pushtimi serb i Kosovës më 1912, i vulosur nga Traktatet ndërkombëtare të asaj epoke, ishte një padrejtësi e madhe e bërë ndaj popullit shqiptar. Kjo gjë u ndje jo vetëm si një gjymtim nga njëra anë dhe nga ana tjetër e kufirit por ky akt nuk u pranua asnjëherë nga ndërgjegja kombëtare dhe u hodh poshtë, veçanërisht nga ana e kosovarëve. Duke mos patur mjete të përshtatshme kundërshtimi, atyre ju desh t’i nënshtrohen faktit të kryer, ndërkohë që shprehnin një mori ndjenjash dhe gjestesh që shkonin nga rezistenca aktive në atë pasive, në pritje të rastit për të përmbysur këtë situatë të padurueshme. Më në fund rasti erdhi me pushtimin fashist italjan të Shqipërisë më 1939, të ndjekur nga shembja e Jugosllavisë, vepër e Gjermanisë naziste.
. Në këtë pikë, historia është shumë e qartë : ndërkohë që pushtimi italjan prekte rëndë ndjenjat kombëtare të shqiptarëve të mirëfilltë – atyre të Shqipërisë së Parë – ai forconte dhe kënaqte të njejtën ndjenjë kombëtare të shqiptarëve të rrethit të dytë, kosovarët dhe shqiptarët e Maqedonisë perëndimore, pasi për këta të fundit ardhja e italjanëve donte të thoshte shpëtim dhe bashkim me atdheun e dashur Shqipëri, pra një e keqe e vogël në krahasim me shporrjen e serbëve dhe jugosllavëve të tjerë.
. Ja pra, konjuktura e krijuar me Luftën e Dytë prodhoi efekte radikalisht të kundërta në gjirin e përbërësve kryesorë të etnisë shqiptare :
.
. - rezistencë e përzierë me elementë të luftës civile në Shqipëri – kjo do të jetë forca motore e shoqërisë dhe lejtmotivi i shtetit të ardhshëm komunist,
.
. - marrëdhënie dashamirëse që shkojnë deri në kolaboracionizëm me autoritetet ushtarake të pushtimit në Kosovë dhe së fundi, një pjesëmarrje direkte në pushtetin kuisling në Shqipëri – ky do të jetë freni motor që do të bllokojë shtresa të tëra të shoqërisë kosovare nën rregjimin titist dhe që do të justifikojë një represion të egër të këtij të fundit.
.
. Ky dualizëm veprimesh dhe qëndrimesh, të trashëguara nga konflikti i fundit botëror, do të ushqejë njëkohësisht edhe një thyerje të brendshme thuajse të padukshme – e para gjatë historisë së tyre – mes kosovarësh dhe shqiptarësh. Në qoftë se të parët kanë kritikuar të dytët për zgjedhjen e tyre të " ndërgjegjshme " të kampit komunist duke u bashkuar në këtë mënyrë me armikun e trashëguar, të dytët kanë harruar me shumë zor bëmat e të parëve si ndihmës të gjermanëve gjatë operacioneve ndëshkuese në tokën shqiptare.
.
.
. --------------------------------------
.
.
. (1) Po qe se besojmë Emin Durakun, shqiptar i kulluar dhe një nga antarët e shquar të Komitetit rajonal të Kosovë – Metohisë të PKJ, në fundin e vitit 1942, Komiteti rajonal i partisë përbëhej prej 343 antarësh nga të cilët vetëm 52 ishin me origjinë shqiptare. Nga këta të fundit, 17 vinin drejtpërdrejt nga Shqipëria.
.
. (2) Ky formulim është i Mërgim Korçës, i shprehur në një varg shkrimesh të tij që mund të lexohen në internet, në adresën : http://de.geocites.com/mergimkorca/artikuj/ dhe duhet pohuar se atij nuk i mungon as sinqeriteti as edhe realizmi. Megjithë diferencën e madhe dhe krejt të dukshme në lidhje me gjykime e sotme evropiane ndaj nazizmit dhe rregjimeve që ky i fundit vendosi në një varg vendesh të kontinentit tonë, ky reflektim përmban meritën të hapë një debat i cili synon të ripërcaktojë konturet e kategorive etike dhe morale si për shembull patriotizmi dhe nacionalizmi.

La suite.. - Vazhdimi...

Tuesday, February 17, 2009

Shqipëria përballë luftës - Marrja e pushtetit (7).

.
. Që të nesërmen e mbarimit të luftës, pasi bëri një analizë të parë të disfatës së tij ushtarake dhe të shpartallimit të tij politik, Balli Kombëtar arriti në përfundimin se partia Komuniste dhe lëvizja e saj e rezistencës së armatosur kishin maninë e keqe që më përpara të godisnin Ballin dhe të eliminonin nacionalistët shqiptarë se sa të luftonin kundër gjermanëve. Me siguri që vetë gjermanët mendonin ndryshe pasi ata përdorën të gjithë fuqinë e tyre ushtarake dhe harxhuan shumë energji për të çfarosur rezistencën shqiptare.
.
. Eshtë mjaft interesante të shihet kjo çështje pikërisht nga këndi i vështrimi të trupave gjermane të pushtimit, gjithashtu të interesuara. Në korrik të vitit 1943, në prag të kapitullimit të ushtrisë italjane, ata vlerësonin se forcat e rezistencës shqiptare ishin rreth 20.000 luftëtarë, grupi më i madh dhe më i rëndësishëm i të cilave ishte i udhëhequr nga komunisti Enver Hoxha. Pasi trupat e tyre u vendosën në vend, vlerësimet e gjermanëve natyrisht bëhen më të sakta : raportet flasin për një guerrilje komuniste mjaft aktive në jug të vendit dhe përreth kufirit me Greqinë dhe më tej, ato përmendin njësitë ndihmëse si edhe forcat shqiptare të sigurisë që shoqëronin dhe ndihmonin trupat gjermane gjatë operacioneve ndëshkimore. E " papritura " e madhe e raporteve është fakti se, asnjëherë gjermanët nuk arrijnë të dallojnë forcat e Ballit Kombëtar. Përshtypja e krijuar forcohet edhe më tepër nga fakti që ndërkohë gjermanët arrijnë të bëjnë një diferencim të plotë ndaj forcave konkurrente në vendet fqinjë. Kështu ata vërejnë se në Greqi, krahas ELAS-it komunist vepron EDES-i nacionalist i Zervës si edhe EKKA republikane e kolonelit Psarros ndërkohë që në Jugosllavi, atyre ju duhet të ndeshen me partizanët komunistë të Titos si edhe me çetnikët monarkistë të Mihajlloviçit (shënimi 1).
.
. Njësitë antiguerrilje gjermane, të shoqëruara nga milicia vendase, u angazhuan në luftime të pandërprera kundër Ushtrisë Nacional-Çlirimtare gjatë sezonit të vjeshtës dhe të dimrit 1943 përreth qyteteve të mëdha në Qendër dhe në Jug të vendit. Kjo vinte si pasojë e vështirësive të hasura nga ushtria gjermane për t’u përhapur në vend dhe për të siguruar rrugët e komunikimit me Greqinë e Veriut dhe nëpërmjet saj, me Maqedoninë dhe Serbinë. Kështu, trupat e Divizionit 100të të Lehtë u lëshuan në një varg operacionesh spastrimi në zonën Tiranë – Elbasan – Dibër, duke i detyruar partizanët të tërhiqen drejt maleve. Shumë shpejt, UNÇ humbi zonat e saja të Pezës dhe të Dibrës ndërkohë që Brigada e Dytë Sulmuese sikundër dhe Brigada e Tretë u asgjësuan plotësisht. Kjo s’ishte gjë tjetër veç një shije praparake e asaj ofensive të madhe gjermane të lëshuar në mes të dimrit të vitit 1943 - 1944.
. Në ditët e para të janarit të vitit 1944, katër divizione gjermane që i përkisnin Armatës së XXItë dhe të XXIItë, të ndjekura nga xhandarmëria dhe formacione të tjera shqiptare, në total 45.000 vetë, sulmuan njëkohësisht zonat e Beratit, të Gjirokastrës, të Korçës dhe të Vlorës, në zbatim të planit të operacioneve të njohur me emrat " Roter Mann " et " Edelweiss ".
. Gjatë të njejtës periudhë, Korparmata E gjermane kish nisur operacionin " Panther " në veri të Greqisë për të pastruar zonën përrreth Follorinës, që sipas të gjitha gjasave prekte njëkohësisht edhe zonat kufitare me Shqipërinë që, sipas vlerësimeve të vetë gjermanëve, ishin të infektuara nga partizanët. Një operacion i dytë ndëshkues, i quajur " Horrido ", zhvillohej nga Korparmata e XXIItë Malore gjatë muajve të parë të vitit 1944, gjithmonë në Greqinë veriore. Eshtë e qartë se në strategjinë e saj antiguerrilje, Komanda e Lartë gjermane për Ballkanin nuk kish kohë të merrej me detaje si puna e " kufijve " mes Greqisë dhe Shqipërisë – vende ndërkohë të pushtuara nga ushtria e vet. Ky vizion strategjik i cili konsideronte grekët e ELAS-it dhe shqiptarët e UNÇ si një trup i vetëm kryengritës do të vërtetohet edhe një herë gjatë operacioneve të mëdha të verës 1944. .
.
. . Pothuaj të gjitha formacionet e vogla dhe të mesme partizane që u gjetën në këto zona u tërhoqën me shpejtësi drejt zonave të Gorës dhe të Oparit, në thellësi të jug-lindjes, ku u gjendën të rrethuara së bashku me Brigadën e Irë dhe të IV në lartësitë mbi 2.000 metra të Ostrovicës. U nevojitën sakrifica të panumurta, përleshje deri edhe me armë të bardha siç ishte rasti i Tendës së Qypit në 26 shkurt 1944 me qëllim që partizanët të mund të dilnin nga rrethimi dhe të evitonin asgjësimin e tyre të plotë. Ndërkohë pas luftimeve të ashpra, Brigada e Vtë tërhiqej në lartësitë e Kurveleshit. Njëkohësisht, një terror i verbër godiste qytetet. Në 4 shkurt 1944, trupat SS dhe milicët shqiptarë masakronin tetëdhjet e katër qytetarë të pafajshëm në rrugët e Tiranës.
.
. Në piskun e dimrit, i erdhi rradha Shtabit të Përgjithshëm të UNÇ, Komitetit Qëndror të PKSH dhe Këshillit të Përgjithshëm të FANÇ të binin në rrethimin e gjermanëve në lartësitë me borë të Martaneshit, si pasojë e operacionit " 1828 ". Sipas të gjitha gjasave, fundi i lëvizjes nacional – çlirimtare ishte krejt i afërt. Veç një mrekullie, kokave të Hoxhës dhe të shokëve të tij të ngushtë i kish ardhur rradha të ekspozoheshin në rrugët e Tiranës.
. Por ja që, si për inat të gjermanëve dhe të ballistëve, kësaj rradhe kjo mrekulli ndodhi dhe ajo quhej Mehmet Shehu dhe Brigada e Parë. I njoftuar në minutën e fundit në malet e Mokrës ku kish gjetur strehë, Shehu u lëshua në një ndërmarrje vetvrasëse për t’ju ardhur në ndihmë, në krye të një grushti burrash dhe grash të gatshëm për çdo gjë. Pasi ndoqën rrugë të pamundura, pasi evituan grackat e ngritura në një zonë thellësisht armiqsore të kontrolluar nga forcat e Ballit dhe të Legalitetit, pasi ngjitën maja me mbi 2.000 metra lartësi, tre bataljone të Brigadës së Parë Sulmuese mundën të prekin objektivin e tyre në një kohë rekord. Duke sulmuar befasisht, ata arritën të çanin linjat gjermane dhe krijuan kushtet që Shtabi i Përgjithshëm dhe instancat të tjera të larta të lëvizjes të dilnin nga rrethimi.
. Megjithë këtë moment të lumtur, lëvizja e çlirimit pësoi humbje shumë të mëdha gjatë dimrit të tmershëm 1943 – 1944 : me qindra partizanë të vrarë gjatë luftimeve apo të humbur në dëborë, mijra të tjerë që dezertuan ose ranë rob, i gjithë parku i armëve të rënda i humbur në natyrë, pjesa më e madhe e bazave të saj teritoriale të djegura, të plaçkitura ose thjesht të asgjësuara nga sulmet e përbashkëta gjermano-balliste. Përshtypja e disfatës ishte e plotë : ndërkohë që oficerët britanikë njoftonin qendrën e tyre për fundin e forcave partizane, edhe ballisti më i pasigurt vrapoi për të siguruar gjermanët për ndjenjat e tij më të sinqerta.
.
. Edhe kësaj rradhe llogaritjet klasike dolën të gabuara : formacionet partizane rilindën nga hiri i tyre dhe gjetën një vrull të ri në pranverën e vitit 1944. Nën goditjet e tyre gjithnjë e më të fuqishme, gjermanët u tërhoqën drejt qyteteve dhe një zonë e tërë e lirë u krijua në jug të vendit. LANÇ mendoi se kish mundur të bashkojë të gjitha kushtet për të thirrur në Përmet Kongresin e tij të Parë Antifashist, më 24 maj 1944, gjatë të cilit ai ndrroi edhe emrin në Fronti Antifashist Nacional – Çlirimtar (FANÇ). Kongresi zgjodhi një Këshill Kombëtar prej 121 antarësh, kryetar i të cilit u zgjodh Dr Omer Nishani – një tjetër figurë e mjedisit intelektual shqiptar që vetëm disa vjet më parë flirtonte me fashizmin.
. I veshur njëkohësisht me pushtet ekzekutiv dhe legjislativ, Këshilli zgjodhi një Komitet antifashist prej 13 antarësh me atributet e një Qeverie Provizore. Sikurse edhe Peza, Kongresi i Përmetit ishte një fitore tjetër e madhe e PKSH, të cilën tashmë një hap e ndante nga marrja së pushtetit ndërkohë që Enver Hoxha shpërblehej në mënyrë bujare për përpjekjet dhe talentin e tij. Jo vetëm që atij i dhurohej presidenca e Komitetit Antifashist por njëkohësisht ai merrte gradën gjeneral-kolonel dhe zgjidhej edhe Komandanti i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacional-Çlirimtare.
. Në planin praktik, Kongresi i Përmetit përcaktonte linjat e politikës së ardhshme ; ai vendosi ngritjen e një Shqipërie demokratike dhe popullore, ndaloi kthimit e Mbretit Zog në vend, anulloi të gjitha marrëveshjet dhe traktatet të nënshkruara nga qeveritë e mëparshme dhe vendosi për vazhdimin e lufës së armatosur deri në çlirimin e plotë të vendit. Ai mbaroi punimet nën goditjet e artilerisë gjermane pasi, në 6 qershor 1944, kish filluar operacioni " Gemsbock ", i njohur ndryshe si Operacioni i verës. Tre divizione gjermane, të mbështetura nga njësitë e qeverisë shqiptare dhe nga çetat nacionaliste, një total prej 35.000 gjermanësh dhe 15.000 shqiptarësh, u lëshuan në front të rregullt për të pastruar gjithë jugun e vendit.
.
. Divizioni i Parë Malor sulmoi gjatë një linje që shkonte nga Gramshi në Vasiliko – në periferi të Konicës, duke kaluar nga zona e Korçës, ndërkohë që Divizioni i 298të i Këmbësorisë avanconte mes Gramshit dhe Vlorës. Përfundimisht Grup-Divizioni Stejrer duhej të mbyllte rrethimin sipas linjës Vasiliko – Sarandë. Qëllimi i operacionit të ndërmarrë nga Korparmata e XXIItë Malore, në gjirin e të cilit bënin pjesë këto divizione, ishte asgjësimi i rezistencës të UNÇ shqiptare dhe të ELAS-it grek, forcat kryesore të të cilave vepronin në hapësirën Korçë – Vlorë – Sarandë – Vasilikon. Sipas planeve të Komandës të Përgjithshme gjermane, grupet e sulmit duhej të takoheshin në lartësitë e Çorovodës ku ishte përqëndruar edhe Shtabi i Përgjithshëm i rezistencës. Ndërkohë që një pjesë e forcave partizane mundi të shmangte rënien në rrethim duke u strehuar në veri të zonës të operacionit, pjesa më e madhe e tyre u grumbullua në zonën Përmet – Tepelenë dhe u angazhua në luftime shumë të ashpra në lartësitë e Përmetit, më pas në malësitë e Kuçit, duke pësuar me këtë rast humbje mjaft të rënda.
. Tre javë më vonë, një tjetër operacion i quajtur " Steinadler " lëshohej nga ushtria gjermane në zonën kufitare mes Shqipërisë dhe Greqisë. Kësaj rradhe, përveç trupave të Korparmatës të XXIIème Malore merrnin pjesë edhe forcat e Korparmatës të Selanikut, në një lëvizje strategjike që shkonte nga Korça në Janinë dhe nga Janina në Trikalla. Rezultatet e arritura nga gjermanët qenë po të paqarta sa edhe të mëparshmet : edhe kësaj here, falë terrenit malor dhe lëvizshërisë së lartë, partizanët shmangën rrethimin dhe shpartallimin e tyre të plotë. Paralelisht, luftime të përgjakshme u zhvilluan mes njësive partizane dhe forcave të Ballit, në zonat e Tiranës, të Elbasanit dhe të Durrësit.
. Megjithë humbjet e rënda që ju shkaktuan forcave partizane, operacionet e mëdha të verës nuk arritën objektivat e tyre. Jo vetëm që ato nuk mundën të mbysnin rezistencën komuniste por njëkohësisht shënuan edhe momentin e fillimit të një tërheqjeje strategjike të ushtrisë gjermane e cila tashmë duhej të mbante një linjë të re fronti Shkodër – Shkup – Negotin, në kuadrin e një perspektive të afërt të braktisjes së Ballkanit. Kjo gjë shënoi edhe një disfatë të rëndë ushtarake për Ballin i cili, bashkë me Legalitetin, tashmë bënin pjesë në listën e armiqve numur një të UNÇ. Forcat partizane, të organizuara ndërkohë në Divizione Sulmuese, kishin filluar kapërcimin e Shkumbinit për të hyrë në Qendër dhe në Veri të vendit.
.
. Në qershor të vitit 1944, qeveria e Tiranës dha dorëheqjen. I sëmurë dhe i lodhur, Rexhep Mitrovica s’mund të bënte gjë tjetër veç të vërente dështimin e politikës së tij të paasnjanësisë dhe të bashkimit kombëtar : më shumë se një e treta e territorit të vendit, teatër i luftimeve të përgjakshme, ishte krejtësisht jashtë kontrollit të qeverisë – ndërkohë që një e tretë tjetër s’kish qenë kurrë nën kontrollin e saj ; rendi publik mbahej më këmbë vetëm falë prezencës të garnizoneve gjermane në qytetet kryesore, harmonia dhe marrëveshja kombëtare ishin një ëndër në kokat e politikanëve dhe përfundimisht, kalimi në sulm i UNÇ kish prodhuar një efekt shkatërrues në rradhët e Ballit. Megjithë këshillat dhe porositë e mikut të tij të madh dhe këshilltarit në politikë Midhat Frashëri, Mitrovica s’mundi të realizonte qëllimin e tij për të ngulur në kokat e njerëzve bindjen se komunistët dhe idetë e tyre ishin antidemokratike dhe antinjerëzore. Edhe më keq, gjermanët ishin tashmë krejt të sigurt se përvoja e provuar me Ballin si forcë politike në qeverisje kish prekur kufijtë e saj : nga njëra anë, interesat e tyre strategjike tashmë ishin krejt të ndryshme me ato të ballistëve dhe nga ana tjetër, humbja e influencës së Ballit në rajonet jugore prekte thelbin e pushtetit në vend. I ngopur nga manovrat politike dhe i zhgënjyer nga reagimet e kampit ballist, Mitrovica lëshoi kolltukun e Kryeministrit dhe u kthye në Kosovë për t’ju kushtuar, bashkë me mikun e tij Deva, Lidhjes së tyre të Dytë të Prizrenit që e kishin themeluar që prej 16 shtatorit të vitit 1943.
.
. Duke marrë rishtas rolin e ndërmjetësit, Mehdi Frashëri propozoi zgjerimin e bazës së qeverisë me të vetmen forcë politike që kundërshtonte komunistët, me zogistët. Pas një varg të tërë ngurrimesh, gjermanët arritën të pranonin idenë për t’u bërë thirrje monarkistëve të Kupit, gjë e cila të paktën do ju siguronte rrugën e ikjes së tyre të afërt nga Shqipëria. Me pëlqimin e heroit të Legalitetit, vendi i Kryeministrit ju ofrua Fiqri Dines i cili prezantoi qeverinë e tij në fund të muajit qershor të vitit 1944. Përvoja Dine që zgjati vetëm një muaj doli po aq e dështuar sikundër edhe të tjerat para saj. Shqetësimi kryesor i Kryeministrit të ri ishte furnizimi i miqve të tij monarkistë me armë dhe pajisje ushtarake ndërkohë që përpiqej ethshëm të krijonte lidhje dhe kontakte me Aleatët për t’i bindur për asnjanësinë e qeverisë të tij. Në gusht 1944, Ibrahim Biçaku u rikthye në vendin e dikurshëm si Kryeministër. Siç mund të imagjinohet, ai s’mundi të bënte asgjë ndërkohë që mbajtësi i vërtetë i pushtetit në këtë fazë fundore të luftës ishte gjenerali SS Jozef Fiztum. Legjenda e një Shqipërie të pavarur, asnjanëse dhe mike e Gjermanisë naziste kish marrë fund në mënyrë të papritur.
.
. Nga ana tjetër e barrikadës, gjithmonë në gusht të vitit 1944, një mision ushtarak sovjetik i nisur nga Greqia mbrriti pranë Shtabit të Përgjithshëm të UNÇ. Ai ju bashkangjit misionit britanik dhe amerikan (shënimi 2), të një niveli krejt tjetër qoftë nga numri i personelit të tyre qoftë dhe nga fakti që ata ishin në vend që prej vitit 1943. Më në fund, Stalini vuri re egzistencën e një lufte antifashiste në Shqipëri, në momentin kur Jugosllavia dhe Greqia po përgatiteshin të hynin në vathën komuniste. Përveç vlerave të natyrës simbolike, prezenca e Sovjetikëve pranë UNÇ pati edhe dhuntinë që të acaronte tepër Britanikët të cilët gëzonin një farë ndikimi mbi Hoxhën dhe lëvizjen e tij, qoftë edhe për shkak të atyre qindra tonelatave me materiale të parashutuara që prej vitit 1943 me qëllim pajisjen dhe armatosjen e partizanëve. Nga ana tjetër, megjithë paraqitjen sheshit të gjërave, ata shpresonin gjithnjë në vlerat luftarake të Kupit dhe të legalistëve të tij si forcë rezistence.
.
. Duke dashur të shmangin përplasjen ballore mes komunistëve dhe legalistëve, që sipas gjithë gjasave paraqitej si e panevojshme bile edhe e dëmshme, Britanikët shumëfishuan ndërhyrjet dhe presionet e tyre pranë të dy kampeve. Kjo gjë ishte një përpjekje e kotë pasi nga njëra anë Hoxha zotëronte një vështrim të qartë të forcave dhe njihte përsosmërisht vlerat e luftëtarëve të tij ndërkohë që nga ana tjetër, Kupi nuk kishte asnjë shtytje për të luftuar kundër gjermanëve, megjithë deklaratat e tij zhurmëmëdha.
. Kjo situatë tepër e ndërlikuar në një vend kaq të vogël dhe të pavlerë si Shqipëria i lodhi Britanikët që u detyruan të zvogëlojnë numrin e skemave të tyre dhe të njohin më së fundi rolin e pazëvendësueshëm të FANÇ, në luftën kundër gjermanëve. Megjithë shpirtin e tyre të njohur praktik dhe pragmatizmin karakteristik, Britanikët vuanin nga një farë folklorizmi lidhur me vlerësimin e vendit të shqiptarëve. Ata i përmbaheshin ngultas për të mos thënë verbërisht idesë që forcat e gjalla, bile edhe shpirti krijues dhe luftarak i kombit ndodhej në Veri, një ide e krijuar dhe e ushqyer nga një plejadë udhëtarësh dhe etnologësh të fillimit të shekullit të XXtë.
. Nga ana tjetër, ata nuk donin të përkrahnin dhe të inkurajonin Enver Hoxhën, mosbesimi dhe bindjet e të cilit acaronin keqas perëndimorët. Ky i fundit kish dërguar edhe një delegacion pranë Shtabit të Përgjithshëm të forcave aleate në Bari, duke kërkuar mes të tjerave njohjen zyrtare të Komitetit Antifashist të dalë nga Kongresi i Përmetit si edhe ndalimin e përkrahjes së grupimit monarqik, të përfaqsuar nga Kupi. Përgjigja e Britanikëve ishte tepër e mjergullt dhe misioni shqiptar u largua me duar bosh : perëndimorët nuk mund të braktisnin Kupin në fatin e tij të trishtuar. Kjo gjë përbënte një ngushëllim fare të vogël për Legalistin e madh i cili s’ish më në gjendje të pengonte përparimin e partizanëve bile edhe në tokat e tij të Krujës. Së fundi, një tentativë marrëveshjeje, e ndërmarrë në malet e Kurbinit në shtator të vitit 1944 mes antagonistëve të vjetër të BK dhe të Legalitetit, përfundoi me një dështim të plotë; Edhe në buzë të varrit, politikanët shqiptarë nuk ishin në gjendje të bashkonin forcat e tyre.
.
. Njohja zyrtare e FANÇ nga ana e Aleatëve si forca e vetme efektive e rezistencës vuri të gjitha qarqet nacionaliste në vështirësi të madhe. Të gjithë shefat e Ballit dhe figurat e tjera të shquara të kombit vrapuan pranë misioneve britanike për të treguar urrejtjen e tyre të thellë ndaj gjermanëve, miqve të tyre të djeshëm. Në shenjë të vullnetit të mirë, disa prej tyre si për shembull Ermenji nuk hezituan bile edhe të godisnin njësitë gjermane që ishin duke përgatitur bagazhet e largimit nga vendi. Veçse kësaj rradhe ishte tepër vonë. Enver Hoxha zotëronte të gjithë kartat e lojës dhe kish dhënë paralajmërimin e fundit nacionalistëve të pavarur : ose bashkimin pa kushte me Ushtrinë Nacional-Çlirimtare ose asgjësim të plotë. Sejcili prej të fundmit e Mohikanëve të maleve shqiptare e interpretoi sipas mënyrës dhe mundësisë së tij : Muharrem Bajraktari vrapoi drejt gjermanëve, Gani bej Kryeziu përfundoi rob në duart e Jugosllavëve, Cen Elezi u neutralizua (lexo : u bashkua me komunistët) ndërkohë që ballisti Xhemë Gostivari i Maqedonisë perëndimore u vra nga shokët e tij. Së fundi, Abaz Kupi, i zgjedhuri i Britanikëve, mundi të hidhet në anën tjetër të Adriatikut me mjetet e veta.
. Në 9 tetor të vitit 1944, trupat e zbarkimit britanike zbritën në bregdetin e Sarandës dhe çliruan qytetin, në bashkëpunim me partizanët vendas. Reaksioni i Hoxhës qe i menjëhershëm dhe i prerë : sipas të gjitha gjasave dhe pa më të voglin njoftim, aleatët e tij donin të vendosnin një bazë të parë në tokën shqiptare. Të lidhur këmbë e duar me çështjen Kupi, Britanikët preferuan të hapnin shteg dhe tërhoqën menjëherë trupat.
.
. Tashmë forcat më të zgjedhura të UNÇ ishin grumbulluar rreth Tiranës dhe po përgatiteshin për betejën e çlirimit të kryeqytetit. Që në ditët e para të muajit nëntor, guerriljet qytetëse dhe Divizioni i Parë Sulmues i të pashmangshmit Mehmet Shehu lëshuan sulmin përfundimtar mbi Tiranën e barrikaduar ndërkohë që një tjetër betejë e përgjakshme zhvillohej në lartësitë e Krrabës ku një Divizion gjerman mundohej të hapte rrugën për të hyrë në Tiranë. Pas dy javësh luftimesh në rrugët e kryeqytetit, më 17 nëntor 1944, Tirana u çlirua. Ajo çka mbetej nga ushtria gjermane shkau drejt Veriut. Në hullinë e gjermanëve, braktisën vendin disa qindra persona - përgjegjësit kryesorë të Ballit Kombëtar dhe shefa të tjerë nacionalistë. Qeveria e Përkohshme e krijuar në Berat një muaj më parë me Enver Hoxhën Kryeministër hyri triumfalisht në kryeqytet. Më 29 nëntor, ditën e hyrjes së forcave partizane në Shkodër – qyteti i fundit i vendit ende i paçliruar – Komandanti Suprem jepte urdhër forcave të tij të kalonin kufirin në ndjekje të trupave gjermane në territoret e Malit të Zi dhe të Kosovës.
. Megjithë fitoren e forcave komuniste, situata në vend mbetej e turbullt. Grupe të shpërndara ballistësh në komandën e Abaz Ermenjit vazhdonin të ndesheshin me forcat partizane veçanërisht në zonat veriore ndërkohë që vatra të tëra të pabindura rezistonin në jug, rreth Vlorës apo Skraparit.
.
.
. ----------------------------------
.
.
. 1) Një panoramë e operacioneve antiguerrilje të ushtrisë gjermane në Shqipëri gjatë viteve 1943 – 1944 mund të kqyret në internet, në adresën : http//ftp.ibiblio.org/hyperwar/ETO/East/Balkans/AG-Balkans.html - me titullin : German Antiguerrilla Operations in the Balkans (1941-1944), Center for Military History Publication 104-18.
.
. 2) Në territorin shqiptar vepronte njëkohësisht edhe një mision amerikan, me një numur të vogël antarësh. I ardhur gjatë muajve të parë të vitit 1944, ai drejtohej nga një amerikan me origjinë shqiptare i cili mbante marrëdhënie mjaft të mira me Shtabin e Përgjithshëm të forcave partizane të Enver Hoxhës, ndërkohë që kish lidhur kontakte edhe me përfaqësuesit e Ballit Kombëtar.

La suite.. - Vazhdimi...
 
Përjetësisht të Panjohur