"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Thursday, January 29, 2009

Megalomania e delirit skanDALIzues.

.
. André Breton - Gjithçka bën të besosh se egziston një farë pike e shpirtit ku
. jeta dhe vdekja,realja dhe imagjinarja, e shkuara dhe e ardhmja,
. e përçueshmja dhe e papërçueshmja, e larta dhe e ulta
. ndalen së kqyruri në mënyrë kontradiktore. .
.
. Cili është çelësi për të zbërthyer fenomenin DALI, në mos vetë shprehja e piktorit katalan, asokohe 31 vjeçar ?
. " Aktiviteti paranoiak-kritik përbën në të vërtetë një metodë të vetvetishme të njohjes iracionale të bazuar në bashkëveprimin interpretues të fenomeneve delirante. Të gjendurit e elementëve aktivë dhe sistematikë të vetë paranojës siguron karakterin zhvillues dhe prodhues, të lidhur me aktivitetin paranoja-kritik. Kjo nuk paramendon idenë e të menduarit të drejtuar në mënyrë të vullnetshme, as ndonjë kompromis të çfarëdoshëm intelektual. Aktiviteti kritik ndërhyn vetëm si një fluid çfaqës i imazheve, bashkësi koherente sistematike. Aktiviteti paranoja-kritik është një forcë organizuese dhe prodhuese e rastësisë objektive. Është organizimi sistematiko-interpretues i ndjeshmërisë materiale, eksperimentale, surealiste, të shpërndarë dhe narcisike ".
.
. Për ata që nuk kanë kuptuar gjë prej gjëje, artisti zemërgjerë shton rreshtat e mëposhtëm fort kuptimplote lidhur me këtë metodë të tij krijuese :
. " Gjithë ambicia ime në planin piktural qëndron në materializimin me më imperialistin tërbim të saktësisë, të imazheve të irracionalitetit konkret, të cilat përkohësisht nuk janë as të shpjegueshme as edhe të ndrydhura nga sistemet e intuitës logjike, as edhe nga mekanizmat racionalë ". (La conquête de l'irrationnel. Ed. Surrealistes, 1935.)
.
.
. * * *
.
.
. Vështirë është të krijosh një ide të kjartë lidhur me fenomenin Dali nga shkrimet e vetë artistit. Aq më tepër kur këto shkrime disi të rralla dhe fragmentare nuk përfaqsojnë pjesën e tij më të shkëlqyer. Atëhere duhen kqyrur pikturat, tabllotë e tij të shumta, që pasqyrojnë fazat e njëpasnjëshme të krijimtarisë. Sikundër dhe ajo metoda paranojake-kritike e viteve 30 të shekullit të kaluar, pasqyrim i përsosur i të cilës është tablloja " Metamorfoza e Narcisit " (1937). Ja edhe interpretimi i vetë autorit :
. " Po qe e kqyrim me një farë tërheqjeje dhe me një farë " fiksimi të shpenguar ", figura hipnotikisht e palëvizshme e Narcisit gradualisht fillon dhe zhduket deri sa bëhet krejtësisht e padukshme. Metamorfoza e mitit ndodh pikërisht në këtë moment pasi imazhi i Narcisit shëndrrohet befas në imazhin e një dore që shfaqet nga refleksi i tij. Kjo dorë mban me majat e gishtave një vezë, një farë, ajo rrënja si qepë nga mbin edhe Narcisi – lule… një dorë fosile, minerale që mban lulen tashmë të çelur… ". Më tej në shpjegimin e tij ai fton vështruesin të përqëndrohet në grupin e personazheve " heteroseksualë " që gjenden në planin ndarës të dy imazheve të tabllosë " .. një hindu, një Katalan, një Gjerman, një Rus, një Amerikan, një suedeze dhe një Angleze – pretendentë të të dy sekseve që ndjellin Narcisin por që ai i refuzon në mënyrë sistematike ".
. Paralelisht me pikturën, Dali boton në Paris një poemë homonime dhe deklaron që ajo duhet lexuar njëherësh duke kqyrur tabllonë :
. " kur kjo kokë do të çahet, kur kjo kokë do të kriset, do të jetë lulja, Narcisi i ri, Gala, Narcisi im ".
.
. Frojdi që priti artistin – bashkë me tabllonë e tij - në Londër në 1938, pas këmbënguljes së Zvajgut, i shkruan mikut të tij të shquar vjenez :
. " .. Me gjithë mend, duhet t’ju falemnderoj për vizitorin që më sollët mbrëmë. Pasi, deri dje isha i prirur t’i konsideroja surrealistët që me sa duket më kanë zgjedhur si shenjtor mbrojtës si të çmendur absolutë (le të themi 95% sikundër dhe alkoholi). Por ky spanjolli i ri, me ato syte e tij fanatikë dhe me mjeshtëri artistike të padyshimtë, më frymëzoi një opinion të veçantë.. " .
.
. . Provojmë fatin me një tjetër tabllo : " Endërr e shkaktuar nga fluturimi i një blete rreth një shege, një sekondë përpara zgjimit ", e realizuar në 1944. Lidhur me këtë pikturë, Dali – gjithmonë ai – shpjegon : " ..imagjinoni për herë të parë, zbulimin e Frojdit të ëndrrës tipike të një përrallisjeje të gjatë argumentale, pasojë e menjëhershmërisë së një aksidenti që shkakton zgjimin. Sikundër rënia e një mbajtëse perdesh që bie mbi qafën e të përgjumurit dhe që shkakton njëkohësisht zgjimin e tij dhe një ëndërr të gjatë që përfundon nën thikën e gijotinës, zhurma e bletës shkakton këtu nguljen e thumbit që zgjon Galën – p .s : gruan e Dalisë ".
. Duke harruar për një çast gijotinën, na mbetet të imagjinojmë Galën ende të përgjumur, nga dora e të cilës bie përtokë shega që çahet dhe ndjell bletën… një Gala të transportuar gjatë ëndrrës së saj në një botë mineralo-ujore të shëndritshme dhe pasqyruese me horizonte elefanteske, që ndjen gumëzhitjen kërcënuese dhe parandjen rrezikun, ndërkohë që nënndërgjegja e saj prodhon imazhe të njëpasnjëshme : një peshk barbun - përfaqësues i ujit, i kuq si zemra e shegës që e nxjerr – i cili vjell një tigër – gumëzhitja tashmë vjen si buçitje – që përvijohet në ajër nëpërmjet një tigri të dytë, rreziku i të cilit shëndrrohet në një pushkë që gatitet të çpojë me bajonetë llërën e gruas së fjetur – thumbi kërcënues i bletës së pafajshme. Nuk jam aspak i sigurt se mund t’ju bind me këtë imagjinatë Dalijane, aq më tepër kur edhe vetë mjeshtri katalan shprehet diku : " ka më pak çmenduri në metodën time se sa metodë në çmendurinë time ".
.
. Në një përçap(rt)je të fundit, le të kqyrim tabllonë " Këshilli ekumenik " (1960) dhe njëkohësisht të ndjekim fjalën e autorit :
. " .. për të depërtuar në zemër të realitetit, kam intuitën gjeniale që zotëroj një armë të jashtëzakonshme : misticizmin, ose ndryshe, intuitën e thellë mbi komunikimin e menjëhershëm me gjithçka, vizionin absolut nëpërmjet amëshimit të të vërtetës, nëpërmjet amëshimit qiellor… E imja ekstaza ! ekstaza mes Zotit dhe njeriut. Vdekje akademizmit, formulave burokratike të artit, plagjaturës dekorative, absurditetit debil të artit afrikan… Dhe pikërisht në këtë gjendje të profecisë të dendur munda të kuptoj se mjetet e shprehjes pikturore janë shpikur njëherë e mirë me maksimumin e përsosmërisë që prej Rilindjes dhe që dekadenca e pikturës moderne vjen nga skepticizmi dhe nga mungesa e besimit, pasoja të materializmit mekanik. Unë, Dali, duke rimëkëmbur misticizmin spanjoll, do të provoj me anë të veprës time unitetin e universit duke treguar shpirtërzimin e gjithë subsancës ".
. Pa asnjë dyzim edhe për më skeptikun e lexuesve : misticizmi i Dalisë është po aq i fuqishëm mbi letër sa edhe i dukshëm në telajo.
.
.
. * * *
.
.
. Mjaft i intriguar nga personazhi, ndoshta jo fort i bindur nga filozofia dhe me shqisa aspak të ngopura, vendosa të kqyr artin dalijan me sytë e mij. Aq më tepër kur tempulli i këtij arti gjendet vetëm 25 kilometra larg kufirit franko-spanjoll, në Figuereas, qytetin e lindjes së artistit. Teatri i dikurshëm bashkiak, i rrënuar deri në themele gjatë Luftës së Spanjës, u rindërtua në 1974 sipas dëshirës dhe fantazisë së vetë mjeshtrit dhe u shëndrrua në objektin surrealist nga më të shquarit e globit, një mjedis që grupon shumllojshmërinë e punimeve personale të Dalisë. Përgjatë pesë orësh, i zhytur në turmën shumëgjuhëshe dhe shumëngjyrëshe, admirova skicat, tabllotë, kompozimet, skulpturat, bizhutë, objektet e artit, mobiljet, mjediset, sendet… I gjithë – ose pothuaj i gjithë - universi dalijan ishte aty, në të prekur të dorës, në të kqyrët e syve, përpara objektivit të aparatit fotografik. Venusi me sirtare, Ledat atomike dhe Galateat grimcore, elefantët me këmbët si të merimangave, orët e rrjedhshme si brumi, vezët, insektet, pejzazhet minerale, buka si falus, ekskrementet, ëngjëjt dhe rinicerosi… mbi letër, mbi beze, në bronz, kristal, gur bile edhe në ar.
. Gjithkund shtrihej megalomania (Diferenca mes meje dhe surrealistëve qëndron në faktin se unë jam një surrealist), frymëzimi nga arti italjan (mos u druani nga përsosmëria, nuk do t’a arrini kurrë), misticizmi i thellë (jam praktikant por jo besimtar), narcisizmi nombrilist (Ngjarjet më të rëndësishme që mund t’i ndodhin një piktori bashkëkohor janë dy : 1. Të jetë spanjoll 2. Të quhet Gala Salvador Dali. Që të dyja këto më kanë bërë vaki. Sikundër do të thotë dhe emri im Salvador, jam i predestinuar as më pak as më shumë të shpëtoj pikturën moderne nga kaosi dhe nga dembelizmi), vdekja e gjithëgjendur (tash e tutje do të shijoj me një oreks të veçantë edhe sardelen më të vogël, ndërkohë që mendoj njëkohësisht mbi të gjithë miqtë e mij që kanë vdekur, në preferencë të pushkatuar ose të martirizuar… Nga momenti që vdesin, ata fillojnë te punojnë për Dalinë hyjnor), bile edhe vetë surrealizmi (kur njeriu u mundua të imitojë të ecurën, ai shpiku rrotën që nuk i ngjan aspak këmbës. Dashur pa dashur, ai prodhoi surrealizmin*). Mbi gjithçka shtrihej hieja e Galës, gruas dhe bashkëpuntores së tij deri në varr, alter-egoja e tij, muza e përjetshme, dyzimi i tij egzistencial, frymëzimi i parreshtur, xhandarja e pamëshirshme e krijuesit të shkujdesur (e dua Galën më shumë se nënën time, më shumë se babain, më shumë se Pikason dhe bile më shumë se paret…).
.
. Përfundimisht, Dali : shpirt i tejndjeshëm, i torturuar nga dyzimi egzistencalist ? klloun gjenial, interpret i një epoke të turbullt ? manipulator i pashoq, alkimist i etur për lavdi dhe për ar ? apo thjesht, pararendës i një arti të ri, novator, që amalgamon në një të vetme nënnndërgjegjen e errët me shkencën më të ndritshme ?
. Në pamundësi të zgjedhjes, preferoj më mirë Dalinë rrebel dhe mospërfillës ndaj ligjeve të natyrës dhe të vetë artit, që shkruan në tekstin e tij " Deklarata e pavarësisë të imagjinatës të të drejtave të njeriut ndaj çmendurisë së tij " rreshtat e mëposhtëm :
. " Atëhere kur, në historinë e kulturës njerëzore, një popull provon domosdoshmërinë për të thyer lidhjet intelektuale që e bashkojnë me sistemet logjike të të kaluarës me qëllim krijimin për nevojat e veta të një mitologjie origjinale, mitologji e cila, duke u përputhur përsosshmërisht me esencën dhe me presionin total të realitetit të tij biologjik, njihet nga shpirtrat e elitës së popujve të tjerë, atëhere opinioni publik i shoqërisë pragmatike kërkon për respekt ndaj vehtes që të ekspozohen motivet e thyerjes me formulat tradicionale tashmë të tejkaluara ".
.
.
. * * *
.
.
. I tejngopur nga vargëzimi viziv, i provokuar nga paturpësia krijuese deri edhe i agresuar nga deliri gjenial, vendosa të braktis për disa momente fotografët amatorë japonezë, kqyrësit e panginjur rusë dhe pensionistët e ngeshëm barcelonezë për të pirë një cigare duhan jashtë në ajrin e ftohtë, diku në atë pation paqësore tipike spanjolle të katit të parë, mes qiparisave dhe ullinjve katalanë.
. Vetëm dy banda çerrash fluturakë prishnin heshtjen sovrane të fundditës me cicërimat e tyre gërvishtëse, sejcila në thellësinë e errët të qiparisit të vet, dhe herë-herë kasnecët e shpupurisur zbrisnin në sheshin e mejdanit për t’u grindur rreth thërrimeve të harruara nga turistë të ngopur. Lëmshe puplash të ndriçuara deri në lëkurë nga rrezet oblike të diellit surrealist të janarit që vononte të kaptonte vargun blu të Pireneve, për t’u mbytur në oqeanin e largët. Artistë virtuozë të piruetave ajrore akrobatike dhe të arabeskave të padeshifrueshme mbi pluhurin e oborrit. Befas, një klithmë e mprehtë dhe rrënqethëse u ngrit në ajër dhe u këput në mes, u gdhënd në eter… duke ngjallur një heshtje varri mes trumcakëve të lebetitur. Një fluturim i rëndë, rrafsh me çatitë e kuqërreme, një shpalosje e vetëtimshme flatrash dhe qielli ende i ndritshëm përvijoi trajektoren imperiale të zotit të muzgut, Ishte hutini që largohej me prenë tashmë në kthetra, arbitër suprem i asaj metafizike të çastit që dora dorës quhet jetë ose vdekje, mjeshtër i padiskutueshëm i delirit irracional që shoqëron mbijetesën e llojit dhe që ngjall respektin e heshtur të grigjës me vetë artin sublim dhe efemer të magjepsjes së shpirtrave të nënështruar.
.
. Diku lart në qiell, në mes atij dekori dalijan të kolonave dhe të mureve të muzeut, reja e fundit e larë në ar nga dielli perëndues - bashka e artë - ndukej nga dora e padukshme e Krijuesit për t’i lënë vendin mbrëmjes – Gala - transparente, krejt lakuriq, që afrohej nga larg, shumë larg, diku pas hijes së diellit.

La suite.. - Vazhdimi...

Sunday, January 18, 2009

Na ishte një herë (që mos qoftë) – Kombinati (III)

.
. (Të them të drejtën, paralelizmi që çel këtë shkrim dhe që ndjek shkrimet e ardhshme të kësaj serie nuk është aspak i imi. Ai m’u imponua vetvetiu, nga leximi i një teksti ad-hoc të mikut tim të vjetër Arjan që, ndonëse nën hijen e flamurin e tij të ri gjerman, ka mbetur po aq kombinats me dy krena sa edhe unë. Zaten, jam i krejt i bindur se edhe ai, kur lodhja e natës i mrrol pamjen, dashur-padashur zgjohet në parajsën e dikurshme të fëmijërisë dhe fillon dhe bisedon shqip me fantazmat e njohurve të asokohe. Ja përse dëshiroj që këtë shkrim t’a quaj me emrin e tij të vërtetë : sprovë e shkruar me tre duar).
.
. Në se guxoj përsëritjen, tashmë me kokë të kthjellët – ku, të paktën, pas fluturimit të pasioneve patriotike, kanë mbetur vetëm malli dhe kujtimet, do të thosha se Kombinati i Xixës i ngjan Hannibalit të Mark Twainit. Me të vetmin dallim se Tom Sojerët e shumtë kombinats shulloheshin në oborret e shkollave të lagjes ndërkohë që banda e Hekëlberi Finëve të panumërt bridhte kodrave… se rolin e indianit Xhoe e luanin gjytrymët dhe zezakët Xhim shumë-shumë ishin jevgj... sikundër me dallimin tjetër, se arratisja drejt lirisë, nëpër Misisipi-rruga-e-Dibrës, nuk bëhej më me trap por me autobuzat Ikarus, bile me rimorkjo.
.
.
. * * *
.
.
. " Nuk e di kujt i keni ngjarë dhe ku e kini marë këtë zakon që t’i konsideroni mësuesit sikur të ishin shokët tuaj. Ju mungon respekti më elementar. Ja për shembull, kur unë isha fëmijë, kisha një të tillë adhurim për mësuesit e mij, saqë i mendoja sikur të ishin ëngjëj. Bile as që më shkonte ndër mend se ata shkonin në nevojtore, si njerëzit e zakonshëm ".
.
. Ky që shprehet kështu është Kristofori, mësuesi i historisë i gjimnazit " 50 Vjetori i Pavarësisë ", të cilin ne e thërrisnim shkurt Fori. Dhe sigurisht ky fjalim vinte për faj të nofkës. Por nuk ish veç ai që i kish veshët e mprehtë. Edhe Perëndia, e arratisur diku larg nga bota jonë ateiste, me sa dukej arriti të kuptonte atë shqipen minoritare të Forit dhe i lëshoi nga sipër urimin. Më mirë të themi zyrden, një të prerë të tillë barku sa që i gjori nuk arriti të përfundonte frazën dhe u lëshua si i marrosur drejt halesë së shkollës, të cilën mundohej t’a evitonte si djallin për shkak të pastërtisë së dyshimtë. E kotë të rrëfej vazhdimin… mund të them sidoqoftë se ishte hera e fundit që ai i bëri thirrje Qiellit dhe engjëjve të tij nga Dropulli.
. Fori ishte një " prodhim vendi ", nga ata puro. Jetonte në Kombinat që prej kohrave të lashta, e kish filluar aty karrierën dhe po aty e mbylli dhe si askush tjetër, ai e vuante thellë këtë afëri të përditshme, këte nakatosje mëkatare me nxënësit e tij halabakë. E pra, maniaku i datave, fanatiku i riprodhimit fjalë-për-fjalë, pedanti i provimeve, mblidhej si iriqi kur e gjente vehten në rradhën e dhjathëshitëses Athina, rrethuar nga një dyzenë adoleshentë, bëhej gogël kur i duhej të priste rradhën tek berberhanja e Llaqit dhe e Taqit mes një turme gazmore shpotitësish që shkonin kohën duke dëgjuar ndeshjet e kampionatit në radio dhe që brofnin më këmbë - duke pritur golin - kur Ismet Bellova lêshonte atë shprehjen e tij proverbiale " lëmsh para porte… ". .
.
. Në antipod të Forit qëndronte Cerua, mësuesi i fizikës - edhe ai kombinats dhe " bir kombinatsi ". Por meqë kjo lëndë " fisnike " ishte pushtuar një herë e mirë nga presor Nuriu, atij i kish mbetur të improvizohej mësues astronomie dhe.. elektroteknike. Në dallim me historianin tonë që kish një problem egzistencial, Cerua (që në të vërtetë quhej Niko) kish një qerre të tilla esenciale. Bile m’a merr mendja se problemi i tij themelor përmblidhej në një shprehje të vetme : ai nuk qe bërë për të qenë mësues. Pasi, lëshonte gjithmonë pe : një fije pasigurie në njohuritë që dinte – i ngatërroheshin këmbët që me induksionin manjetik, pa le më tutje me rrymat Fukó; një fije shkujdesje në shprehjet që lëshonte – " Ptolemeu ka qene budalla, sepse ai besonte që dielli rrotullohet rreth tokës " ; një fije halabakllëku në veprimet që bënte – i kishim bërë një vend në lojrat tona të futbollit, aty në oborr të shkollës, ku vinte dhe luante si sulmues - me brekë të zeza dhe me atlete të grisura, nën urdhrat e Garinçës Xhollo ; një fije fajësie në qëndrimet që merrte – pasi nipi i tij Aljosha bënte pjesë në tufën e banditëve përballë… përfundimisht, i mbeti rrotulla në dorë : mësues kujdestar i një mature bisektile, një përçudni që çfaqej një herë në çdo katër vjet, në atë gjimnaz të humbur lagjeje.
. Si për t’i vënë vulën aventurës, Cerua shpalli krijimin e rrethit të radioteknikëve të rinj. Paksa i drojtur, ndoshta nuk besonte shumë në aftësitë e veta. Ku e dinte i mjeri se një klasë e tërë, e etur për aventura, do të përgjigjej " gati " - si trup i vetëm ? Një javë më pas, gjysma e laboratorit ishte pushtuar nga telat, antenat, bobinat ajrore, potenciometrat… për të prodhuar një " radio " monstruoze, sa të heshtur aq edhe indiferente ndaj lutjeve të Ceros. Problemin e zgjidhi Mirua që s’kishte asgjë te përbashkët me zogjtë, megjithëse ishte çuni i Petrites dhe vëllai i Shpendit – dhe që rastësia fatlume e kish sjellë në kampin e Tom Sojerëve. Për të magjinuar Miron e asokohe mjaft të sjellësh ndër mend gjestet e Pitkinit, të dubluara me mimikën e Franko Frankit në fytyrën e shtrembër të Totósë. E pra, mjaftoi që Totó-Pitkinit-Miro t’i zinin sytë diku një radio tranzistor miniaturë. Ndërkohë që Cerua kalibronte si zakonisht potenciometrat e tij, Mirua ndezi atë palo miniradio në xhep. Veç të kqyrje shprehjen e lumtur dhe britmën e gëzuar të mësuesit… që u kthye në belbëzim, pasi me gjithë përpjekjet e tij të çmendura, radioja vazhdonte të transmetonte këngët " e ndaluara " italjane dhe që përfundoi në ulëritje kur kuptoi se nga vinte ajo muzikë e mallkuar.
. Pas kësaj përvoje fatkeqe, Cerua dekretoi se duhej të bënim një udhëtim mësimor në Durrës, për të vizituar uzinën e Televizorëve, ku montoheshin radiot e famshme " Iliria ". Aq më tepër që aty punonte një shoku i tij i vjetër i shkollës, qê përveç këshillave, mund të na jepte edhe ndonjë " material tepër " - rezistenca, kondensatorë si dhe një a dy tranzistorë… Dhe për të parandaluar katastrofat, na mbajti një fjalim të gjatë me temë " si duhet të sillet një maturant në ekskursion " – me një vështrim të gjatë dhe domethënës drejt Miros. Pas një udhëtimi fort të këndshëm me tren dhe një vizite po aq të këndshme në uzinë, pelegrinazhi përfundoi sikundër parashikimi, në katastrofë – gjithmonë me Miron që me insistim, ndërpreu në mes bisedën e Ceros me shokun e tij radioprodhues duke i treguar sheshit grushtin plot rezistenca dhe kondensatorë : " Presor, tashmë mund të ikim pasi, sipas porosisë tënde, ne i kemi mbushur xhepat plot ". Vetëm ujët e ftohtë të detit në atë ditë shkurti mundën të freskonin disi turpin e Ceros, në një larje kolektive dhe gazmore sa më s’bëhej.
.
.
. * * *
.
.
. Sidoqoftë, Fori dhe Cerua ishin dy raste sa tê veçanta aq edhe të papërsëritshme ; përjashtime që plotësonin rregullin absolut se të gjithë mësuesit për të qenë të Kombinatit vinin nga Tirana. Të vetmit që i shpêtonin ligjit ishin mësueset e çerdhes, të kopshtit si edhe disa nga ato të fillores… pa llogaritur natyrisht mësuesit e fiskulturës, të cilët i kishim me tepricë. Sidoqoftë, krenaria jonë kombëtare, ndoshta e vetmja në këtë regjistër. Tek ky fiskulturisti kombinats, ngjizja e dhuntive fizike dhe elementëve intelektualë kishte arritur të tilla kulme dhe kish prekur të tilla tela sa që pa asnjë ngurrim, ai paraqiste një hibrid mahnitës – një qënie unike, zërin më të shquar të eksportit lokal drejt galaksive fqinje.
.
. E pra, si çdo meteorit tjetër, trupat kozmikë tiranas të arsimit linin gjurmën e tyre efemere në qiellin e tymosur nga Teci. Dhe vetëm ata më të ndërgjegjshmit – ose më të vetëkënaqurit - kujtoheshin herë-herë të rrezatonin dijet e tyre të thella mbi grigjën vendase gojëhapur. Për shembull, Adem Gina, dishepulli i Ptolemeut dhe i Pandi Geços, çdo frazë e të cilit përfundonte papritur papandehur – mbetej në ajër, për shkak të një lemze të brendshme gastrike… Dëgjuesve të tij të vëmendshëm që ngecnin në gojën e Ademit ose i duhej të merrnin me mend vazhdimin ose të bênin një pyetje shtesë, përgjigja e të cilës këputej sikundër dhe imagjinohet diku në mes, po aq beftas nga një lemzë e dytë edhe më acide se e para. Troç, mësimi i gjeografisë për gjysmën e klasës ishte një kalvar i pafund, për gjysmën tjetër një argëtim i pamasë.
.
. Çuditë e fizikës i administronte me dorë të hekurt Nuri Xhepa, i cili kish dhuntinë t’i bënte edhe më të mistershme me anë të zërit të tij mëmëritës-pëshpëritës që zbriste në frekuencat më të ulta, bash ato të lakuriqëve të natës. Mjer ai që nuk arrinte t’i deshifronte aty për aty, aq më keq pasi presori kish përfunduar monologun e tij të gjatë në tabelë të zezë, të shoqëruar me disa formula të mjera që lexoheshin vetëm me një palë dylbi… Shumë-shumë, kuriozët që merrnin guximin të kërkonin shpjegime të mëtejshme, arrinin të dallonin mes mërmëritjes vijuese një onomatopé hundore, që përfundonte me një " idiot.. " çuditërisht tingëllues. Pa fjalë, një vlerësim krejt bindës, pasi " fajtori " i gjorë zakonisht shkrehej në një lloj buzëqeshjeje naive, qoftë edhe për t’i bërë disi qejfin xhelatit fizikan, që ndërkohë kërkonte me sy viktimën e rradhës. E kotë të shtoj se mësimi i fizikës ishte një llahatarë. Kaq e vërtetë sa disa vite pas nesh, Ila i Hallove dorëzoi fletën e bardhë në një nga provimet e fundvitit, dhjetë minuta pasi kish filluar, duke i lëshuar Nuriut të syngrysur një nga ato përgjigjet që i ka marë tashmë historia : " Më mirë një fund i tmerrshëm se një tmerr pa fund! ".
.
. Kuzhina e kimisë i ishte besuar Feridun Belit, ndoshta më i vjetri mes trupës së mësuesve, por sidoqoftë i vetmi që guxonte të mbante mustaqe të zeza dhe borsalino kafe. Kush e di, ndoshta kujtime të rinisë së tij të shkujdesur prej pinjolli bejlerësh, nostalgji e laboratoreve fashiste bolonjeze ku sipas legjendës, kishte humbur edhe gishtin e mesit të dorës së djathtë... Për këtë shkak, edhe valavitja e asaj dore mbi epruvetën tymosëse për të sjellë pranë hundës aromën e çmuar, kishte diçka të papërsëritshme ku përzihej komikja me paturpësinë e gjestit. Çka ishte e sigurt, dijet e magjistarit Feridun tejkalonin gjerësisht tretjet acide apo solucionet bazike si edhe përdorimin e lakmusit, pasi një hundë e stërvitur arrinte të dallonte mes të tjerash avujsh, aromat delikate të konjakut " fait maison " dhe të likernave kontrabandë, sigurisht të bëra me alkoholin e eksperimenteve. Kimia, një ëndërr e lume që për fat të keq këputej nga zilja.
. Një arratisje mendore për grupin e vogël të admiruesve të kimisë.. dhe të Feridunit që kishin privilegjin të praktikoheshin në përzierjet e dyshimta të fosforit të kuq me nitratin e kaliumit, në dozazhin e acidit nitrik me glicerinën e në të tjera aventura të rrezikshme. Pikërisht ky shpirt aventure më shtyu në prag të një viti të ri, të mbushja një dorë kapsollash boshe të Poligonit të qitjes me atë përzierje eksplozive të fosforit me nitrat – dhe të lëshoja me llastiqe zogjsh nga ballkoni një predhë tê tillë eksperimentale në sheshin e Shatrivanit, ku ndërkohë gjendej një grup i shokëve të klasës. Shpërthimi i parë alarmoi grupin që krejt natyrshëm ju drejtuan Aleksit, njerit prej tyre aty prezent, i njohur për tendenca të tilla anarshiste. Ndërkohë që Aleksi i shkretë mundohej t’ju shpjegonte se ish për hiçmosgjë në këtë shpërthim, u nis predha e dytë që ngjalli një panik të vërtetë dhe që tërhoqi vëmendjen jo vetëm të shëtitësve të ngeshëm por edhe të një polici aty pranë që filloi të interesohej për origjinën e plasjes aq të dyshimtë. Predha e tretë plasi pikërisht mes këmbëve të policit që nuk e zgjati hiç por vuri përpara grupin fatkeq të bankierëve si dhe të doktorë-profesorëve të ardhshëm drejt Rajonit të policisë, nga ku shpëtuan vetëm për hir të namit të mirë të prindërve, dy-tre orë përpara kalimit në vitin tjetër.
.
. Violina e parë në këtë orkestër virtuozësh të shkencës i takonte padyshim Besim Erindit, që zhonglonte mes ekuacioneve lineare, diferencialeve, integraleve dhe gjeometrisë analitike. Për fat, sa mizore ishte analiza aq e butë ishte fjala, sa e pamëshirëshme ishte gjeometria aq babaxhane ishte shprehja e fytyrës. Një duhanxhi i pandreqshëm me bisht të fikur cigareje në buzë, një mullixhi i vërtetë që bluante shkumës gjithë ditën e ditës, një rrondokop brenda një kostum i zi me mëngë të stërgjata që mbrrinin deri tek majat e gishtave. Një shushuq, shprehja më e dashur e të cilit ishte " pshe? ", e aftë të çmobilizonte edhe më të zellshmin e klasës. Një pervers gazmor që pasi shkruante në drrasën e zezë një nga ato shprehjet integrale nga më të bezdisurat, kërkonte djallëzisht me sy diku nga mesi përpara se të deklaronte " të vijë në drashë të zhezhë Pirro eshmeri ". I mjeri Pirro, esmer si bytha e tiganit, afrohej trimërisht me këmbë të dridhura, duke menduar gjithmonë se Besimi po bënte shaka – aq më tepër kur Besimi, edhe pse i vinte katrën e rradhës, nuk harronte t’i thoshte " çoji të falat e mia Pandorës " !
.
.
. * * *
.
.
. Gjimnazi " 50 Vjetori " përfaqsonte sumumin e shkencës të asaj qyteze puntore, stacionin e fundit – terminus – të një udhe të pafund dymbëdhjetë vjeçare studimesh, ndalesat ndërmjetëse të të cilës quheshin dora-dorës " 8 Nëntori " dhe " Myqrem Peza ". Në dallim me shokët e mij të vegjëlisë që s’kishin nevojë as të hecnin dhe jo më të vraponin – pasi muri i shkollës gjendej ngjitur me pallatin e përbashkët, aq afër sa Kristit i mjaftonte të kapërcente murin për të ngrënë një copë bukë me vaj dhe sheqer gjatë pushimit të vogël - aventura ime e dijes ishte krejt origjinale.
. Klasën e parë e inagurova në një shkollë fillore krejt të përhumbur, diku në Qytetin e Nxënësave. Pasi nëna ishte mësuese në një nga Teknikumet dhe i interesonte të më mbante pranë. Kështu, pata fatin të pagëzohem qytetnxënës, në mes të tufës modeste të fëmijëve selitas.Veçse, fundi i orëve të mia s’përputhej me të sajat dhe më duhej t’a prisja. Pasi kisha kapur dy flutra dhe masakruar tre hardhuca, për të larguar mërzinë, fusja degëza të gjata nga vrima e çelësit në klasën ku ajo jepte mësim. Një lloj mesazhi origjinal për t’i kujtuar se isha pas derës… për lumturinë më të madhe të nxënësve të saj. Në mos, shkoja dhe i bija derës së profesor Vexhi Demirit, një ish-teolog i diplomuar në Kajro që koha e kish shëndrruar në gjeograf, për të vazhduar bredhjen imagjinare mes hartave dhe globeve. Nuk di se ç’bëhet Vexhiu që s’di pse, nëna ime e quante me këmbëngulje " zoti Vexhi ", por sipas moshës së tij të asokohe nuk është vështirë të imagjinohet se ai prehet diku, i qetë. Më duhet t’i mbyll sytë për të sjellë ndërmend fytyrën e tij të verdheme, flokët e thinjura dhe shkopin e gjatë në duart e rrudhura, përhumbjen e tij stoike si dhe buzëqeshjen e qetë që i adresonte një fëmije kurioz shtatëvjeçar – ndoshta i vetmi antidot kundër mërzisë intelektuale, mbytjes së ngadalshme por të sigurt në detin gumëzhitës dhe injorant teknikums. E lodhur nga ky rregjim rraskapitës, vitin tjetër nëna vendosi të më rregjistronte në shkollën " 8 Nëntori ", diku pranë shtëpisë. Pra, u ktheva në vathë… dhe fillova të mbaja kyçin në qafë me një gjalmë, si qindra dhe mijra bashkëmoshatarët e mij.
.
. Po të mos ishte ai Arjani i fillimit të rrëfimit, zor se do t’ju vija emër atyre perëndive profane aq të largëta, por sidoqoftë të plotfuqishme, që lëshonin shiun dhe shpërndanin retë mbi botën e nxënësve të tetëvjeçares. Mes tyre ndriçonte me mijra diej Jorgo Papingji, i " internuar " në Kombinat për shkak të namit të tij fustanndjekës… ndërkohë që bënte sikur jepte mësim fizike, ai vargëzonte tekstet për kompozitorët e festivaleve të këngës. Ose ai i " internuari " tjetër, Hajro Babameto, që si Zeusi, në një çast zemërimi ndaj " rrugaçëve " që nuk bënin detyrat, lëshoi një rrufe - paçka se qielli i asaj dite ishte i kthjellët : " .. do t’ju zhduk fare ô kombinats ! Unë s’kam pyetur hiç për një farë Mehmet Shehu dhe ja mbeta në klasë të mbesën, atë Shqiponjën ". Në kokën time, heretiku moskokëçarës Babameto mori përmasat e Prometheut antik me mëlçi copë nga Shqiponjat mishngrënëse, aq më tepër kur edhe bebet në barkun e nënës e njihnin emrin e heroikut Mehmet. Herë-herë, ky Mehmeti i legjendave begeniste dhe na bënte nga një vizitê, për gëzimin më të madh të popullit që shpërthente në hare, në mes të shtyrave të grave të mallëngjyera dhe të burrave zëngjirrur nga parrullat. Pasi e kishim deputet të lagjes.
.
. Ah ato zgjedhjet, ku njerêzit bêheshin copë kush e kush tê votonte i pari, bile i luteshin kryetarit t’a çelte qendrën përpara orës qê tê ishin tê parêt e Tiranës, në mos të Shqipërisë mbarë. Nuk e di se si bêhej ajo punë, por ama brenda gjysmës së parë të orës, qendrat e votimit tê Kombinatit deklaronin unanimisht pêrfundimin e votimit me 100% pjesëmarrje. Thuaj se njerëzit kishin fjetur brenda në kuti të votimit. Edhe sikur tê mos kishin fjetur në kuti, ku të linte tupani i magjypit tropojs Berisha që e merrte bllokun rresht, derë më derë, duke i rënë veglës së tij djallëzore si i marrë. " I erdhi dita e lume Haxhiut " mërmëriste im atë. Një herë në çdo dy vjet, veç për zgjedhjet, qofshin ato për deputetët apo për antarët e Këshillave, ai vishte tirqet dhe xhamadanin, ngjeshte plisin, rrëmbente tupanin… dhe meronte njerëzinë ende në shtrat. Të nesërmen ai do të përfundonte tek transporti i plehrave, si çdo ditë…
. po a kish burrë nënë t’i thoshte gjë Berishës atë ditë feste? pa u bêre helaq nga turma e kryetarëve Muço tê Frontit qê i vinin pas?
.
. Fundja të votoje për Mehmetin ja vlente barrën pasi edhe Kryeministër burri i botës, kish mbetur popull. Ç’emër tjetër t’i vesh Merhumit të ardhshëm kur ai ndalon Mercedes Benzin në mes të Kombinatit dhe lëshohet me vrap, në ndjekje të bixhozçinjve që dridhnin lekët diku pas këpucarëve? Ai Arjani i fillimit të shkrimit që e ka parë me sy skenën (dhe kur e ka parë ai zere se e kam parë edhe unë) kërkon të më bindë se Mehmeti nuk kish harruar se, dikur, kish qenë Ministër i Brendshëm dhe po në të njejtën mënyrë vraponte pas diversantëve. Gjithësesi, ndryshe nga Arjani, unë mendoj se atë e kish zënë malli të luante me lekë, si dikur në Mallakastrën e lindjes.. Po hajde mbushi mendjen bixhozçinjve që u zhdukën sa çel dhe mbyll sytë, sikur i përpiu dheu.
.
. Zaten, edhe kombinatsit e tjerë ja kishin marë disi dorën Mehmetit dhe dyshonin se, pavarësisht pamjes, shpirtin e kish popullor. Ja për shembull, ai komshiu i Arjanit, Tit Kuqi, gjysëm tezgjahist gjysëm shvejk. Që thoni ju, ky Mehmeti kish vajtur në Tezgjah për t’ju shtënë tmerrin atyre që donin të largoheshin nga ferri. Ku e kish marë vesh? Pse pak spiunë kishte në ferr? E pra, Kryeministri na i pyet tezgjahistët : " Kush prej jush do te largohet nga tezgjahu? " Siç mund të pritej, të gjithë, si një trup i vetëm, filluan te bertisnin " Parti Enver jemi gati kurdoher'! ".
. " Me leje ? " tha Tit Kuqi. " Fol! " i thotë Mehmeti i tejhabitur, bile i zbavitur. " Unë dua te largohem ". " E pse do te largohesh o edepsez? " " Dua te behem pilot, qe ti sherbej atdheut sa m¨r mirë " ja ktheu i qetë Titi. " Dhe sa per edepsez, te lutem mbani gojen shoku Mehmet, se jam punetor i mirë ". " Ti shumë-shumë bëhesh kapterr " ju përgjigj trimi Mehmet me shaka.
.
.
. (vijon)

La suite.. - Vazhdimi...

Saturday, January 17, 2009

Metafizikë e forcës.

. . Shopenhauer " Njeriu është kafshë metafizike".
.
.
. Një frazë si ajo e z. Berisha, drejtuar gazetarëve gjatë konferencës së shtypit që mbylli ceremoninë e fundit të marrëveshjes 3-vjeçare me FMN-në, nuk mund të lerë indiferent askënd. Jo më gazetarët, të cilët sipas dëshmitarëve – e pranuan nëpërmjet heshtjes së tyre – si të peshkut (shënimi im) por cilindo, sado larg apo jashtë të ndodhet këtij profesioni të nderuar.
. Pasi kjo frazë është nga ato që mund të shkruhen pa frikë në fondin e artë të çdo pushteti sikundër dhe në gurin e varrit të çdo gazetari, një pikë e çmuar nektari nga balli i kazanit politik që të bie kokës dhe të shushat mendjen ; thjesht një xhevahir nga ato që vetëm Berisha mban sekretin :
.
. "Problemi juaj si media është ky: Në tërësi njohuritë tuaja për rritjen ekonomike janë zero, për të mos thënë minus, pasi, nëse dikush ju jep stilolaps dhe letër dhe ju thotë që të shkruani treguesit se nga del llogaritja për rritjen ekonomike, ju nuk jeni në gjendje të shkruani as dy prej tyre. Por juve ju interesojnë kundërshtitë ose diversiteti, që është sigurisht një pjesë shumë normale e jetës."
.
. Për gazetarët nuk kam ç’të them, aq më tepër kur edhe elementit më të ndërgjegjshëm mes tyre ju desh një javë e tërë lufte me vetvehten për t’i kthyer përgjigje. Një të tillë përgjigje mund t’a gjykosh vetëm nga titulli : Kur i padrejti ka të drejtë. Ngado që t’a sjellësh dhe ta rrotullosh, ajo përmblidhet vetëm me një frazë : " … në cilësinë e tij si Kryeministër në fuqi, ai është logjikshëm, shumë i padrejtë për shumë gjëra. Por pse në rastin e vlerësimit të gazetarëve të ekonomisë, ky i padrejtë paska të drejtë ! ".
. Nuk po shkoj më larg në gjykimin e autorit, logjika e të cilit vlerëson se mjafton të jesh Kryeministër për të qenë i padrejtë. Paçka se ky autor mbetet sidoqoftë zemërgjerë, duke i njohur vetinë e të qenit i drejtë edhe të padrejtit – natyrisht, në rrethana lehtësuese. Në demokraci, qoftë ajo edhe e markës shqiptare, çdokush mbetet i lirë të japë vlerësimet e veta, në funksion të distancës nga posti i Kryeministrit ose nga zanati i gazetarit. Kështu edhe unë, duke mos qenë as njeri as tjetri…
.
.
. * * *
.
.
. Personalisht, leximi i frazës së Kryeministrit Berisha më shtron dy probleme : së pari, është një Kryeministër që flet me përfaqsuesit e mediave ; së dyti, ky Kryeministër quhet Berisha. Me fjalë të tjera, edhe sikur të pranojmë idenë e shprehur nga gazetari Çipa, se Kreu i qeverisë është thellësisht i bindur dhe i ndërgjegjshëm se para tij gjendet një tufë reporterësh të medias – injorantë në problemet ekonomike, qoftë për të nderuar rangun apo për të respektuar përfaquesen e FMI nën hije, ai duhet të kish përzgjedhur fjalët dhe administruar shprehjet. Pra, një çështje etike kryeministrore që, me sa duket, nuk bën pjesë në sistemin e vlerave të Shefit tonë të egzekutivit. Diku në fshat, do të kishin thënë : di Kryeministri ç’është etika ? në të njejtin ton justifikues kur të përmendin dhinë dhe tagjinë.
.
. Në një kënd tjetër vështrimi, është Berisha që replikon me gazetarët, qofshin ata edhe një bandë injorantësh të papërgjegjshëm në çështjet e ekonomisë. Them Berisha dhe kam parasysh një mjek kardiolog, bile edhe tepër të zot dhe të specializuar sa më s’bëhet në ndërhyrjet kirurgjikale të zemrës, por fatkeqësisht, aspak ekonomist. Sigurisht politikan – mjaft për faktin se ka gati dy dekada që udhëheq partinë e tij demokratike dhe sipas rastit, edhe vetë Shtetin , por ende jo specialist i ekonomisë si fjala bie, z. Ruli apo i ndjeri Pashko, zhonglues të shifrave dhe zbutës të tendencave. Në se dikush do të ndërhyjë për t’a mbrojtur duke më thënë se mjaft të merresh me qeverisje dhe bëhesh ekonomist, do t’i përgjigjem me të njejtin ton : mjaft të merresh me gazetari dhe bëhesh gazetar.
. Hajde pra, le t’i akordojmë më së fundi atij Kryeministri një rrethanë lehtësuese : në mos injorant, profan ; në mos kaqol fare, disi i lëçitur. Prova ? Mjafton të kqyrësh argumentat e tij në mbledhjet e Qeverisë apo në Parlament, kur diskutohen probleme makroekonomike, të perspektivave të zhvillimit, të energjisë....
. Ndoshta rasti më flagrant ishte ai " i axhustimit të shifrës.. " , pikërisht të asaj shifre që ndolli pyetjet e gazetarëve dhe solli ndëshkimin e tyre si injorantë. Tellalli e shet, i zoti nuk e jep. Veçse kësaj rradhe gjendemi në një situatë groteske : një profan i ekonomisë ju mban leksione profesionalizmi injorantëve të gazetarisë ! .
. . . Në këtë pikë të muhabetit, në vend që të qeshim na duhet të qajmë, pasi groteskja fsheh një tjetër realitet : raportin e forcave mes pushtetarit dhe qytetarit, i shprehur jo më në termat e " të drejtës " dhe " lirisë " të të shprehurit sikundër bën z. Çipa, por " të arsyes " dhe " të përgjegjësisë ".
.
. Në pamje të parë duket sikur fajin e ka ajo " e flamosura " gjuhë shqipe e nënës, e cila në rastin tonë fut në të njejtin thes " të drejtën " dhe " arsyen " dhe që e lejon Çipën të përdorë shprehjen mbi " të drejtën e të padrejtit" Kryeministër. E pra në një tjetër gjuhë – në atë frëngjishten e njerkës – ndoshta një nga rruga mund të kish thënë " le droit du Premier ministre injuste " ndërkohë që një gazetar do të kish shkruar " la raison de l’injuste … ". Mjafton ky krahasim, për dikë ndoshta barbar, për të nënvizuar se ajo çka në shqipen e Çipës mbetet gjithmonë " e drejtë ", në frëngjisht, sipas rastit, mund të jetë " droit = e drejta, në kuptimin që i jep asaj Ligji ", " juste, injuste = i drejtë - i urtë, i padrejtë, në kuptimin që i jep atij Morali" sikundër dhe " raison = arsye ". Për fat, edhe të tjera gjuhë, bile edhe shqipja e lëvruar, arrijnë të bëjnë këtë diferencë. Aq më tepër që nuk bëhet fjalë për nuanca por për koncepte, të debatuara nga një tjetër kategori njerëzisht– filozofët, gjithsesi disi të ndryshëm nga politikanët apo nga gazetarët.
.
.
. E drejta e më të fortit apo arsyeja e më të përgjegjshmit ?
.
.
. Imazhi më i fuqishëm që ka mundur të ngjallë shprehja " e drejta e më të fortit " tek shumica e vdekatarëve është ai i ujkut në fabulën e La Fontenit, që akuzon qingjin si turbullues të përroit, përpara se t’a shqyejë. E pra në këtë rast, ujku ynë s’bën gjë tjetër veçse zbaton të drejtën e tij si i fortë që është - me gojë të madhe dhe me dhëmbë të gjatë – dhe ushtron autoritetin e tij mbi të dobtin. Sado fatkeq që të duket, ky imazh i përgjigjet një realiteti ku ujku bën jo vetëm ligjin por edhe e zbaton atë, realitet i vrojtuar – dhe i justifikuar - që në kohët më të lashta bile edhe nga njerëzit me arsye të zhvilluar si Platoni :
.
. " … vetë natyra, sipas meje, na provon se, sipas drejtësisë të vërtetë, ai që vlen më tepër duhet të fitojë mbi atë që vlen më pak, i afti mbi të paaftin. Ajo na ofron shembuj ngado, tek kafshët dhe tek njerëzit, në qytetet dhe në familjet, që ndodh pikërisht kështu – bile që mbajnë edhe vulën e të urtit ; është dominimi i të fuqishmit mbi të pafuqishmin, pranimi i superiorietit të të parit mbi të dytin. Më ç’të drejtë Kserksi solli luftën deri në Greqi… dhe sa raste të tilla mund të sjell si shembuj ? Të gjithe këta njerëz veprojnë, sipas mendimit tim, në emër të natyrës së vërtetë të të drejtës dhe, për Zeusin, sipas ligjeve të vetë natyrës ".
.
. Çka mund t’i ndryshosh kësaj drejtësie ? veçse në qofsh më i fuqishëm se sa vetë i fuqishmi, më i aftë se i afti… Pikërisht kjo ide përshkon mendimin e Hobbes-it, i cili tashmë e zhvesh " ligjin natyror " sokratik nga karakteri i tij " i shenjtë " duke e pagëzuar " e drejta natyrore " :
.
. " .. çdo njeri nga natyra e tij ka të drejtë mbi të gjitha sendet, e thënë ndryshe ai mund të bëjë çka të dojë, ai mund të zotërojë të gjitha gjërat që dëshiron dhe mund të zotërojë, t’i shfrytëzojë dhe të kënaqet me to. Në të vërtetë, në se konsiderohet se të gjitha sendet që ai dëshiron mund të jenë të dobishme për të sipas gjykimit të tij, përderisa i dëshiron,dhe mund të pjesëmarin në procesin e zhvillimit të tij një ditë ose një ditë tjetër, i bie që të jetë legjitime të bëjë gjithçka. Pikërisht për këtë që është thënë me plot arsye : natyra i dhuron të gjitha sendet të gjithë njerëzve, në mënyrë të tillë që e drejta dhe e dobishmja përputhen me njera tjetrën. Por, kjo e drejtë e të gjithë njerëzve ndaj të gjitha sendeve nuk vlen më tepër sikur askush të mos ketë asnjë të drejtë. Pasi një njeri ka fort pak shanse të ushtrojë këtë të drejtë dhe të përfitojë nga ajo, ndërkohë që një tjetër njeri po aq i fortë sa ai, në mos edhe më i fortë, ka të të njejtat të drejta ndaj të njejtave sende ".
.
. Në mos eklektik, të paktën i arsyeshëm, përndryshe lind lufta e njerit ndaj tjetrit, e të gjithëve kundër të gjthëve bellum omnium contra omnes, Hobbes hedh kështu idenë e një " kontrate " mes palëve që vetëm një " arbitër " mund t’i ndajë – Shteti. Pra, ai legjitimon të drejtën juridike, një bashkësi rregullash dhe ligjesh të vendosura dhe të aprovuara në kuadrin e një shoqërie të dhënë. Në këtë mënyrë kjo e drejtë natyrore e njeriut- individ shëndrrohet në " të drejtë pozitive " të grupit, të bashkësisë.
. E megjithatë, kjo mënyrë hobesiane e kqyrurit të realitetit bie ndesh me një tjetër logjikë, atë të Rusoit, i cili e kqyr këtë realitet nën prizmin e një " moraliteti ", pra të etikës :
.
. "Asnjëherë, më i forti nuk është aq i fortë për të qenë gjithmonë padron, në se nuk shëndrron forcën e tij në të drejtë dhe nënshtrimin në detyrë. Ja pra edhe e drejta e më të fortit ; e drejtë e marë ironikisht në formë dhe realisht e vendosur si princip. Por a mundet që t’a kuptojmë ndonjëherë siç duhet këtë fjalë ? Forca është një fuqi fizike dhe nuk arrij dot të shoh çfarë moraliteti mund të shkaktojë si rrjedhim. T’i nënështrohesh forcës është një gjest i ndërmarrë nga nevoja, dhe jo nga vullneti ; shumë shumë është një gjest i kujdesshëm. Në çfarë kuptimi ai mund të shëndrrohet në një detyrë ?
. Le të kqyrim për një moment këtë të ashtuquajtur të drejtë. Them që ajo çka rezulton është një konfuzion i pazgjidhshëm pasi, sapo që është forca që krijon të drejtën, pasoja ndryshon bashkë me shkakun. Çdo forcë tjetër që tejkalon të parën kërkon të drejtën e vet. Nga momenti që mosbindja mbetet e pandëshkuar, ajo shëndrrohet në legjitime ; dhe, me që arsyeja është në krah të më të fortit, nuk ja vlen që të të bëjmë çmos për të qenë më i forti. Por, çka është një e drejtë që vdes kur forca ndalet ? Në se duhet të bindemi për shkak të forcës, nuk ka më nevojë të bindemi për të përmbushur një detyrë dhe në se nuk jemi më të forcuar që të bindemi, nuk jemi as edhe të detyruar. Shihet qartë se fjala - e drejtë - nuk i shton as edhe një grimë vetë forcës ; ajo nuk do të thotë asgjë prej gjëje ".
.
. Me fjalë të tjera, " e drejta natyrore " e Rusoit s’ka të bëjë aspak me ligjin as me shoqërinë e njerëzve ; në se kjo e " drejtë ideale " shënjon gjësend, sendi nuk është forca por ideali shoqëror në përgjithësi, ndërkohë që vetë marrëveshja shëndrrohet në një kontratë të lirë, të pjekur dhe reciproke mes njerëzve që e përbëjnë.
.
. Kritika e dytë ndaj Hobess-it vjen prej Spinozës, i cili si bir i denjë i natyrës që është nuk mund të injorojë se kjo e fundit nuk njeh ligj tjetër veç atij të fizikës dhe domosdoshmërisht, zhvillimi i saj shkon drejt kufirit të fundit. Me fjalë të tjera, edhe sikur të ketë një kontratë në bazë të institucionit politik, kjo marrëveshje nuk mund të sjellë si pasojë braktisjen e ushtrimit të fuqisë natyrore, aq më tepër që është e pamundur që individi të mund të heqë dorë nga ushtrimi i fuqisë së vet. E vetmja zgjidhje sipas Spinozës është kombinimi i fuqive individuale, mbi bazën e interesit të çdokujt. Kështu, ndërkohë që individi ruan dhe ushtron fuqinë e tij, ai mund të zgjedhë në funksion të përfaqësimit që ai bën të interesave të tij, për ta vënë ose jo në shërbim të bashkësisë. E thënë ndryshe, ai duhet të kombinojë fuqinë e tij me fuqinë e tjetrit, ose në të kundërt të ndeshet me tjetrin. Motivet që mund t’a shtyjnë në njerin sens ose në tjetrin janë ose shpresa e një avantazhi që mund të sigurojë ose dezavantazhi të cilit i trembet.
. Shpresa ose frika – ja edhe motivet themelore që përcaktojnë rrezen e veprimit të aksionit sipas Spinozës. Në të kundërt të Hobbes-it që mbështetet mbi frikën, për të mos thënë tmerrin që ngjall Leviathani-Shtet, Spinoza pohon se një Shtet qytetarët e të cilit veprojnë sipas dëshirës – dhe interesit – është më i fuqishëm se ai ku qytetarët veprojnë sipas frikës : fuqia e një shteti nuk matet me anë të terrorit që ai shkakton por me anë të shpresës që ai ngjall.
.
. Ja përse ky filozof nga ajo reja e largët ku i gjendet shpirti na këshillon se Shteti duhet të tolerojë gjithçka që ai nuk mund të ndalojë – ndoshta në rradhë të parë, vetë lirinë e të menduarit. Një shtet i tillë ku e drejta nuk është atribut i askujt – pasi i takon të gjithëve njëherësh, pra jashtënjerëzore – është para së gjithash i ndërgjegjshëm jo më për forcën e institucioneve por për arsyen e qeveritarëve. Edhe sikur të duam, nuk jemi në gjendje t’i shpëtojmë dyzimit bashkëkohor që ve ballëpërballë aspektin juridik të pushtetit hobesian me rolin rritës të fuqisë efektive spinoziane. Sidoqoftë, përvoja është e qartë : nuk mjafton më të mohosh ose të konfiskosh vullnete ose forca por tashmë duhet të kompozosh me to, t’i llogaritësh si fuqi të mundshme, pozitive, të dobishme.
.
.
. * * *
.
.
. Së fundi, mbetet edhe një problem për t’u shkoqitur : ç’lidhje ka mes shkrimit të z. Çipi dhe fabulës së La Fontenit ? Ndoshta është një filozof tjetër, Émile-Auguste Chartier, alias Alain, që zotëron një pjesë të përgjigjes :
.
. " .. forca çfaqet si padrejtësia vetë ; por do të ishte edhe më mirë po të themi e forca është e huaj ndaj të drejtës. Sidoqoftë ujku i fabulës është shëmbulli i pastër i kësaj padrejtësie, pasi ai kërkon që t’a aprovojnë ; këtu çfaqet thelbi i padrejtësisë, e cila qënka një pretendim i shpirtit. Ujku dëshironte që qingji të mos kishte send për t’ju përgjigjur, ose të paktën asgjë që mund të pranohet nga një arbitër, dhe arbitri është vetë ujku. Kësaj rradhe janë fjalët që na paralajmërojnë boll mirë : është e qartë që drejtësia varet nga gjykimi dhe që në këtë rast, suksesi s’ka të bëjë aspak. Të japësh të drejtë do të thotë të gjykosh. Të mbrohesh do të thotë të argumentosh. Të peshosh arsyen dhe jo forcat. Drejtësia e parë qënka pra një zhbirilim i shpirtit dhe një kqyrje e arsyeve. Një paragjykim është padrejtësi në vetvehte ; bile edhe ai që gjendet i favorizuar dhe që për më tepër, beson se ka të drejtë, nuk do të besojë kurrë se e ka patur drejtësinë me vehte përderisa nuk i është akorduar drejtësia edhe atij tjetrit, duke shqyrtuar gjithashtu arsyet e tjetrit me sinqeritet "
.
. Pjesën tjetër na duhet ta kërkojmë në vetë tekstin e Çipës, i cili me një zell prej ermiti vetëfshikullohet deri në gjak për të dëbuar djallin e injorancës që ka zgjedhur strehë në gjirin e profesionit. Dhe që në vazhdim i kërkon qeverisë të " investohet më shumë për një status të gazetarëve dhe për një mirërritje të brezave të rinj të gazetarisë kombëtare… për të garantuar shëndetin e debatit për teoritë e mediapolitikës ". Njëlloj sikur t’i kërkosh ujkut të fabulës të birësojë qingjin… për të garantuar dialogun mbi dobinë e të qenit vegjetarian !
. Në se liria brenda kokës së qytetarit gazetar – e pa ngjizur në fjalë ose e shprehur mbi letër – mbetet e paqënë " si fëmija në mitër ", e drejta e akorduar ndaj qytetarit Kryeministër të nëpërkëmbë një profesion të tërë bëhet e papërmbajtshme " si një kalë pa fre ". Pasi, në pamundësi të mbrojmë principin, të kemi të paktën kurajon për të konstatuar faktin brutal.

La suite.. - Vazhdimi...

Friday, January 16, 2009

Shqipëria përballë luftës - Dyzimi nacionalist (5).

.
. Pa asnjë dyshim, Lëvizja Antifashiste si edhe Fronti ishin krijime madhore të cilat kryen një shërbim historik të paçmueshëm, nxjerrjen e PKSH nga anonimati. Falë tyre, partia e re u ngjit në skenën politike dhe fitoi statusin e bashkëbiseduesit të pashmangshëm për të mos thënë konkurrent i drejtpërdrejtë i të gjitha lëvizjeve të tjera vendase.
.
. Ndërkohë, humbësi i madh ishte rryma legaliste e cila, me largimin e elementëve më të vendosur, mbeti pa shpirt luftarak dhe u reduktua në një forcë territoriale të palëvizshme, gjithmonë në pritje të porosive të një mbreti pelegrin. Ajo s’ngjante gjëkundi me simotrat e saja ballkanike : lëvizja çetnike, besnike e mbretit të Jugosllavëve gjithashtu në mërgim apo edhe EDES-i grek, e përkushtuar ndaj monarkut grek – që të dyja ato përbënin tehun e rezistencës së armatosur në vendet e tyre përkatëse që nga ditët e para të agresionit nazist.
.
. Lëvizja tjetër kombëtare, ajo republikane e cila vepronte virtualisht që nga momentet e para të pushtimit fashist, ishte e interesuar drejtpërdrejt për të mos thënë e kërcënuar nga iniciativa e komunistëve. Pasi kishte hedhur poshtë ftesën e komunistëve për të marrë pjesë në Konferencën e Pezës, ajo parandjeu që boshllëku politik i vendit tashmë ishte mbushur plotësisht. Kështu, në nëntor të vitit 1942, Midhat Frashëri dhe Ali Këlcyra, dy nga figurat më të shquara të nacionalizmit antizogist dhe antikomunist shqiptar, njoftuan hyrjen në lojë të lëvizjes Balli Kombëtar (shënimi 1).
.
. Një farë misteri mbulon datën e krijimit të Frontit Nacional – Ballit kombëtar. Ato pak kujtime që vijnë nga ballistët e vjetër e fiksojnë krijimin e organizatës së tyre në prill të vitit 1939, pra vetëm pak ditë pas pushtimit fashist, ndërkohë që sipas Abaz Ermenjit – njëkohësisht historian dhe shef ushtarak i lëvizjes : " .. Nuk ka rëndësi se në çfarë date Balli Kombëtar u çfaq me këtë emër. Puna është se ai përbëhej prej atdhetarësh që e kishin kundërshtuar pushtimin fashist që më 1939, që kishin dyndur demostratat, dhe që disa prej tyre kishin hequr dy vjet burgim ose internim nëpër ishujt e Italisë ".
.
. Ky front i ri, përgjigje nacionaliste e atij Nacional-Çlirimtar, mblodhi pjesën më të madhe të pronarëve të tokave, intelektualë me pikpamje perëndimore dhe borgjezinë e vogël të qytetit si edhe disa majtistë të vjetër të kalibrit të Zjarristëve. Duke tundur fantazmën e bolshevizmit, Balli Kombëtar në një kohë të parë mundi të fitonte besimin e fshatarësisë, veçanërisht në Jug të vendit. Idetë qëndrore të kesaj organizate përmblidhnin ndjenjat nacionaliste lidhur me një " Shqipëri të Madhe ", qëndrimet antikomuniste si edhe orientimin pro perëndimor të antarëve të saj. Dokumenti bazë i lëvizjes, Dekalogu (shënimi 2) i Midhat Frashërit përfaqësonte kredon e saj politike dhe sociale dhe me kohë ai u shëndrrua në manifest të nacionalizmit shqiptar.
. Megjithëse atij i mungonin përmasat e një programi politik, ai dilte në kundërshtim me format e vjetra shtetërore dhe propozonte futjen e një numri reformash shoqërore, pa llogaritur njëkohësisht aspiratën për të vendosur një demokraci që respektonte vlerat kombëtare dhe të drejtat themelore të njeriut. Por Dekalogu jo vetëm që nuk arrinte të çlironte një vizion të qartë të të ardhmes së Shtetit, veçanërisht të formës së ardhshme kushtetutore, por ai anashkalonte edhe mjetet me të cilat do të realizoheshin ndryshimet shoqërore e parashikuara. Ai kënaqej me një ide të mjegullt të " një Shqipërie të rregullueme ekonomikisht dhe shoqërisht, në mënyrë që të mos ketë shfrytëzues dhe të shfrytëzuem ", ku " ku nuk do të kenë vend dallkaukët, servilët dhe të gjithë ata që pengojnë zhvillimin dhe përparimin ". Dhe ky imazh i kësaj demokracie të re bëhet edhe më shqetësues kur sheh se asaj i bie barra " të dënojë pa mëshirë dhe në mënyrë shembullore antipatriotët, tradhëtarët, të shiturit, ngatërrestarët, spekulluesit, spiunët ". .
. . Pa asnjë tepërim, Balli Kombëtar përfaqësonte një organizatë mbarëkombëtare me autoritet të madh dhe me një rrezatim të qartë në krahinat jugore si edhe në Kosovë, e pajisur me një pikësynim republikan i cili në filigran sillte rishtas pjesën më të madhe të pikpamjeve të Fan Nolit, të shprehura për herë të parë në vitin 1924. Ky grupim politik vinte në skenë, i pajisur me një kapital të madh prestigji të antarëve të tij patriotë dhe nacionalistë që nga të parët kishin kundërshtuar pushtimin italjan, duke u bërë kështu përfaqësues të pakënaqësisë popullore.
. Sidoqoftë, Balli Kombëtar vuajti taksiratet e strukturës së vet politike të deformuar, të përbërë nga një grumbull i konsiderueshëm individualitetesh të shquara në planin politik apo edhe intelektual si edhe nga një bazë shumë të gjerë popullore gati analfabete por patriote, e mbledhur rreth të parëve për arsye të besimit ndaj personit ose për hir të lidhjeve tribale dhe të klientelës. Duke ju bindur veç gjykimeve të tyre personale dhe duke i bërë besim analizës së tyre të situatës, paria e Ballit nuk mundi të ngrihet mbi këtë platformë bashkimi me qëllim që të federonte personalitetet më me zë në gjirin e një partie politike. Me fjalë të tjera, ata nuk qenë të aftë të kthenin idetë e tyre në një forcë nëpërmjet të cilës, vetëm një parti politike mund të prekë pushtetin.
. Të pajisur me një koncept politik gjithësesi naiv, bile edhe foshnjarak, " ideologët " e Ballit kërkonin të ringjallnin atë fryme populiste që buronte nga apostujt e parë të çështjes kombëtare si vëllezërit Frashëri ; për këtë arsye ata nxitën idenë e një konsensusi të gjerë popullor rreth temave të tyre të preferuara – atdhe, komb – në dëm të përpunimit të një strategjie të pushtetit. Ishte forca e fjalës që i zuri vendin forcës së aksionit ushtarak.
.
. Në planin e veprimit politik, konservatorizmi i udhëheqësve të Ballit, siç ishte rasti i Koço Mukës, i Kol Tromarës, i Hasan Dostit ose edhe i Bahri Omarit – kunatit të Enver Hoxhës, ndikoi së tepërmi për të bllokuar vështrimin e tyre rreth problemit më të mprehtë : çfarë qëndrimi duhej mbajtur ndaj pushtuesit italjan ? Duke avancuar argumenta të tilla si puna e frikës ndaj reprezaljeve ndaj popullsisë së pafajshme, përfaqësuesit e Ballit nuk mundën të çlirojnë një politikë të qartë dhe të prerë, krejt e kundërta e politikës së Frontit Nacional-Çlirimtar për të cilin, lufta e armatosur kundër pushtuesit ishte i vetmi motiv dhe i vetmi argument. Si pasojë, një numur i ndjeshëm ballistësh – deri në sferat më të larta të organizatës – mundën të gjejnë një gjuhë të përbashkët me autoritetet civile dhe ushtarake italjane, më vonë me ato gjermane, me të vetmin qëllim që të ruajnë pasuritë dhe privilegjet e tyre. Vetëm pas kapitullimit të Italisë, u morr vesh që gjenerali italjan Dalmaco dhe Ali Këlcyra për Ballin, kishin nënshkruar një marrëveshje sekrete sipas të cilës, çetat balliste angazhoheshin të mos pengonin trupat italjane gjatë operacioneve të tyre ushtarake kundër guerriljeve komuniste në jugun e vendit.
. Në të vërtetë, qëndrimi i Ballit ndaj Italjanëve u karakterizua nga një kundërshti themelore : si mund të pretendohej synimi për të patur një vend të lirë dhe demokratik dhe në të njejtën kohë të kërkohej largimi i pushtuesve, ndërkohë që këta pushtues me trupat e tyre ushtarake në Ballkan siguronin një nga objektivat më të rëndësishme të programit të Ballit – Shqipërinë Etnike – apo siç e përcakton edhe Dekalogu - Shqipëria Shqiptarëvet.
. Balli Kombëtar ishte një strukurë politike e traditës, e drejtuar nga politikanë natyrisht patriotë dhe aktorë të skenës kombëtare bile edhe përpara shpalljes së pavarësisë të vendit, por ama bartës të një farë mentaliteti otoman dhe të zhytur në atmosferën e salloneve ballkanike. Fjala e tyre e parë ishte kompromisi. Ky qëndrim i shefave jo gjithmonë u kuptua dhe u pranua nga baza. Ballistët e thjeshtë ose edhe shefat ushtarakë të terrenit si Hysni Lepenica apo Safet Butka, pa harruar një numur luftëtarësh të vjetër të viteve njëzet, nuk hezituan aspak të rezistonin ndaj ekspeditave ndëshkuese italjane në një periudhë që shkon nga janari deri në gusht të vitit 1943.
.
. Balli Kombëtar bëri njëkohësisht një gabim të rëndë, duke nënvlerësuar forcat e kundërshtarëve të tij politikë. Ai kuptoi tepër vonë – dhe kjo vonesë i kushtoi shumë – që përpara tij gjendej një parti e një tipi të ri, e organizuar mjaft mirë dhe me një strukturë tepër të qëndrueshme, udhëheqësit e të cilës s’kishin të bënin fare me politikanët klasikë. Këta " çunakë " anonimë, të ushqyer me një besim të patundur dhe militant gradualisht u quajtën rrjepacakë, aventurierë, terroristë dhe së fundi kokëfortë, para se sa të merreshin me seriozitet, ndërkohë që në thellësi të tyre krerët e Ballit ushqenin shpresën se kundërshtarët komunistë do të thyenin kokën në ndeshjen me italjanët.
. Të paktën kësaj here, llogaria e bërë mbi rëndësinë numerike të forcave në terren doli e gabuar : ato vazhduan të zhvilloheshin gjithmonë në favor të PKSH gjatë gjithë luftës, duke ju bindur llogjikës së angazhimit politik dhe dinamikës së implikimit praktik në aksionin ushtarak. Sipas një kiazme kurioze, paaftësia e të nderuarve " Baballarë të Kombit " ballistë për t’u shëndrruar në ushtarakë të vërtetë favorizoi, bile edhe stimuloi, metamorfozën e luftëtarëve diletantë të PKSH në politikanë të rrezikshëm.
. Sidoqoftë – dhe pavarësisht çka është thënë e shkruar pas lufte, gjatë muajve të tërë (verë e vitit 1942 – korrik 1943), PKSH dhe BK kanë patur kontakte të shumta dhe shkëmbime mendimesh në nivele të ndryshme. Mjaft të kujtohemi se Enver Hoxha dora vetë, i shpallur person në kërkim nga Autoritetet ushtarake italjane - bile i dënuar edhe me vdekje në mungesë, jetonte që prej kohe si " ilegal " në qendër të Tiranës, në shtëpinë e kunatit dhe mirëbërësit të tij Bahri Omari. Ky i fundit, deputet i vjetër i kohës së Zogut ishte njëkohësisht një nga kokat kryesore të Ballit Kombëtar. Kështu, Hoxha ka patur raste të panumërta të debatonte idetë dhe mendimet e tij me ajkën e kremit të Ballit – duke përfshirë edhe Midhat Frashërin. Përpara se dy lëvizjet shqiptare të shkonin të takoheshin në Mukje, përgjegjsat e tyre politikë u munduan të gjejnë një gjuhë të përbashkët përsa i përket luftës së armatosur kundër italjanëve dhe në disa raste ata mundën të bashkonin forcat.
.
. Afirmimi i PKSH në nivelin lokal dhe veçanërisht sukseset e para ushtarake të Frontit Nacional – Çlirimtar bezdisën dhe shqetësuan së tepërmi kundërshtarët e tyre politikë deri edhe në planin ndërkombëtar pasi, që prej nëntorit të vitit 1942, Departamenti amerikan i Shtetit, nëpërmjet zërit të titullarit të saj Kordel Hëll kish përmendur rezistencën e armatosur të popullit shqiptar, duke i premtuar ndihmën e tij si dhe njohjen e plotë të pavarësisë së vendit. Ministrat e Jashtëm të Britanisë së Madhe dhe të Bashkimit Sovjetik ndoqën shembullin amerikan, duke njohur angazhimin e popullit shqiptar në luftën kundër fashizmit.
.
.
. ------------------------------------------
.
.
. 1) Përveç përgjigjes në termat e organizimit politik, nacionalistët kësaj rradhe ju dhanë komunistëve edhe një mësim të mirë gjuhe pasi fjala front me origjinë latine, mes të tjerash pëputhet me fjalën balli në shqip – ajo pjesë e përparme e kokës njerëzore që shkon nga vendi i mbirjes së flokëve deri tek vetullat. Sigurisht, ata donin të tregonin që përfaqsonin atë pjesë të dukshme dhe të zgjedhur të popullit, përfaqsuese të gjithë kombit shqiptar.
.
. 2) Ja edhe teksti i plotë i Dekalogut : 1. Luftojmë për Flamurin Kuq e zi, për mbrojtjen e të drejtave të popullit shqiptar. 2. Luftojmë për një Shqipëri të Lirë, Etnike, demokratike, me bazë shoqërore moderne. 3. Luftojmë për një Shqipëri ku do të mbretërojë liria e fjalës dhe e mendimit. 4. Luftojmë për një Shqipëri të rregullueme ekonomikisht dhe shoqërisht, në mënyrë që të mos ketë shfrytëzues dhe të shfrytëzuem, d.m.th të mos ketë njerëz që jetojnë në kurriz të të tjerëve; mos të ketë bujq pa tokë të vetën të mjaftueshme, puntorë krahu dhe mendjeje pa banesë dhe jetë të sigurueme, pra një Shqipëri të rregullueme me një sistem ekonomik rrënjësisht të reformuem simbas shpirtit dhe nevojave të popullit shqiptar. 5. Luftojmë për një Shqipëri ku do të zbulohen, do të përkrahen dhe do të rriten vlerat e fshehura në çdo shtresë të popullit, me anë të shkollës shqiptare. 6. Luftojmë për një Shqipëri ku do të çmohen drejtësisht të gjitha vlerat, pa dallim moshe, krahine, besimi apo klase. 7. Luftojmë për të formue një Shqipëri të drejtueme nga njerëz të pa kompromentuem, nga shqiptarë që nuk janë kursyer në çdo kohë e në çdo rrethanë për shpëtimin dhe të mirën e këtij vendi, prej burrash puntorë, të aftë e të ndershëm. 8. Luftojmë për një Shqipëri që të dënojë pa mëshirë dhe në mënyrë shembullore antipatriotët, tradhëtarët, të shiturit, ngatërrestarët, spekulluesit, spiunët; për një Shqipëri ku nuk do të kenë vend dallkaukët, servilët dhe të gjithë ata që pengojnë zhvillimin dhe përparimin e Shqipërisë së Rilindur. 9. Luftojmë për të harmonizue dhe bashkue energjitë e Kombit, për të gatue bashkimin mendor dhe shpirtëror të të gjithë shqiptarëve. 10. Luftojmë për mobilizimin e të gjitha fuqive të gjalla të Kombit, kundra pushtuesit, për realizimin e idealit të lartë kombëtar: Shqipëria Shqiptarëvet!

La suite.. - Vazhdimi...

Thursday, January 15, 2009

Shqipëria përballë luftës - Rezistenca komuniste (4)

.
. Megjithë aspektin e vet të parashikueshëm, rënia e rregjimit të Zogut ishte aq e menjëhershme dhe aq e plotë saqë çdo orvatje për rezistencë aktive gjatë muajve të parë pas pushtimit fashist italjan u mbyt që në vezë. Në fillim veproi efekti i përmasës, i ndjekur nga ai i arsyes : jo vetëm që forcat mbretërore, të reduktuara në më pak se 6.000 ushtarakë të armatosur si mos më keq, nuk ngrinin kandar përpara armatës fashiste por edhe të luftoje dhe të jepje jetën për një çështje të vdekur e të pambuluar nuk bënte pjesë në etikën e ushtrisë apo edhe të Monarkisë.
. Zaten, vetëm sindroma e " vdekjes para kohe " është e mjaftueshme për të shpjeguar rrëmujën që karakterizoi aksionin e forcave mbretërore gjatë pushtimit. Kjo rrëmujë ishte kaq mirë e organizuar sa që, në momentin që bersaljerët e parë shkelnin tokën shqiptare, të gjithë oficerët e lartë të Mbretërisë dhe të tjerë kreshnikë trokisnin në portën jugosllave për të kërkuar azil. Të pavendosurit e mbetur në vend si edhe një pjesë e klasës politike kombëtare vrapuan pas pushtuesit, duke ndjekur shembullin e një Xhaferr Ypi – një nga miqtë më të vjetër dhe më të besuar të Naltmadhënisë së Tij, gjesti i parë i të cilit ishte të përshëndeste Italjanët, ata " çlirimtarë " që mundën të shpëtonin Shqipërinë nga një " skllavëri e rëndë e vendosur nga gjakatari Zog ".
.
. Me largimin e valës së parë të arrestimeve dhe të internimeve, vendi njohu një periudhë stabiliteti, për të mos thënë begatie. Kantieret e mëdha që synonin ngritjen e infrastrukturës rrugore apo detare, objektet e ndryshme administrative si edhe punimet në fushën minerare synonin jo vetëm të mbanin gjallë shpirtin e njerëzve por edhe t’i largonin sadopak nga çdo formë kundërshtimi pasi ato ndihmonin gjerësisht në përmirësimin e nivelit të jetesës. Fluks kapitalesh, ndërmarrjesh, parash të freskëta dhe së fundi, të ngënë e të pirë për gjithë dynjanë : këto ishin argumentat më të mprehta të propagandës fashiste, për të cilën, nënshtrimi i ekonomisë shqiptare ndaj nevojave të perandorisë neo-romake kalonte në mënyrë të pashmangshme nëpërmjet " spagetizimit " të jetës politike dhe shoqërore të kolonisë.
.
. Në mes të kësaj euforie, asnjeri ose pothuaj asnjeri nuk mundi të vërente kthimin gradual të të ikurve të djeshëm, të vendosur ngultas në Jugosllavi apo edhe në Turqi. Ndërkohë, urdhërat e shtabit shëtitës të Mbretit si edhe ari mbretëror kishin mundur të zgjonin rrjetat klanike legaliste. Të detyruar të braktisnin rishtas vendin fqinjë për shkak të pushtimit gjerman dhe të shtyrë nga oficerët anglezë që mbeteshin gjithmonë aktivë, të riatdhesuarit mbrritën në malet e tyre të lindjes dhe menjëherë provuan terrenin.
. Që në muajin prill të vitit 1940, disa elementa britanikë të instaluar në Jugosllavi, që i përkisnin shërbimeve të Zbulimit Ushtarak MI(R) dhe Shërbimeve Sekrete (SIS) – Seksioni D (Destruction), u munduan të organizonin një kryengritje të armatosur kundër italjanëve në Shqipëri. Kontaktet e tyre të para ishin vëllezërit Gani dhe Seid Kryeziu në Kosovë dhe nëpërmjet tyre, ata u lidhën me monarkistin Abaz Kupi në Stamboll si edhe me komunistin Mustafa Gjinishi. Projekti u shty për shkak të fillimit të luftës italo-greke dhe më pas nga zhvillimet politike në Jugosllavi. Vetëm në prag të sulmit nazist mbi Beogradin, në 6 prill 1941, një grup prej 300 personash të komanduar nga Oukli Hill – një këshilltar i vjetër i xhandërmarisë së Mbretit Zog – simuloi një pseudo pushtim të Shqipërisë dhe pësoi me këtë rast një disfatë të plotë, për shkak të reaksionit të menjëhershëm të Italjanëve (shënimi 1).
. Përfundimisht njerëzit e Zogut zgjodhën rrugën e arsyes. Ata u shkrinë në masë duke pritur ditë më të mira. Si pasojë, një pjesë jo e vogël e territorit kombëtar ndërmjet Pogradecit dhe Dibrës, Mirditës dhe Lezhës ose mes Krujës dhe Matit – pa harruar aspak malsitë e Tiranës dhe Librazhdit, rigjeti simpatitë e vjetra monarqike dhe automatizmat luftarakë, duke rivendosur në këtë mënyrë bazat e çdo kundërshtimi të mëtejshëm të natyrës legjitime. .
.
. Fushata katastrofike ushtarake kundër Greqisë në vjeshtën e vitit 1940 i dha fund mitit të pathyeshmërisë të ushtrisë italjane, i përgatitur me aq kujdes nga maqina e propagandës së Duçes. Kjo gjë mjaftoi që pakënaqsia popullore të zgjohej dhe që reflekset e vjetra antiitaljane të saj të dalin në sipërfaqe. Ishte rasti i shumëpritur nga disa nacionalistë me ndikim në popull, oficerë të vjetër të ushtrisë apo të xhandarmërisë mbretërore, si puna e Abaz Kupit në malësitë e Krujës dhe Myslym Pezës në Shqipërinë e Mesme, e fetarit bektashi Mustafa Xhani në Martanesh apo edhe e Haxhi Lleshit në Dibër, të cilët krijuan grupet e tyre të armatosura dhe ranë në ndeshjet e para me ushtrinë italjane.
.
. Në një plan krejt tjetër, bashkimi i Kosovës me Shqipërinë vuri në kontakt komunistët e ardhur nga Shqipëria me kuadrot e partisë Komuniste të Josip Brozit, alias Tito që e njihnin këtë provincë prej kohësh. Në këto fillime të viteve dyzet, një nga udhëheqësit komunistë të Kosmetit (të Kosovo-Metohisë sipas Serbëve), malazezi Miladin Popoviç lidhi fijet e para me grupin e Shkodrës me qëllim riorganizimin e lëvizjes komuniste në Shqipëri (shënimi 2). Arrestimi i rastësishëm i Popoviçit nga Italjanët në Mitrovicë dhe burgosja e tij në një kamp përqëndrimi diku afër Peqinit, në Shqipërinë e Mesme, rrezikuan rëndë projektin. Falë një aksioni të planifikuar të guerriljeve shqiptare, Popoviçi u nxorr nga kampi dhe vetëm kështu ai mundi të rimerrte rolin e tij të ndërmjetësit mes përfaqsuesve të grupeve komuniste shqiptare. Ja përse ai u gjend në atë mbledhjen klandestine të Tiranës, atë 8 nëntor të vitit 1941, që ka hyrë në histori si dita e themelimit të Partisë Komuniste Shqiptare.
. Kjo mbledhje, shkrimet mbi të cilën do të mbushin me mijra faqe dhe do të kërkojnë tonelata të tëra me bojë, bashkoi Enver Hoxhën dhe militantë të tjerë komunistë, gjithsej pesëmbëdhjetë vetë në atë shtëpi përdhese tiranase. Ajo që ka intriguar vazhdimisht ishte fakti se mes pesëmbëdhjetë vetësh, dy ishin jugosllavë – Popoviçi dhe i porsaardhuri Dushan Mugosha që sillte mandatin zyrtar të përfaqsuesit të PKJ. Delegatët përfaqsonin tre grupe komuniste të vendit pasi ai " i Zjarrit " nuk pranoi idenë e bashkimit dhe nuk u thirr të merrte pjesë. Të detyruar nga ky principialitet komunist, udhëheqësit e tij Andrea Zisi et Zai Fundo zgjodhën përfundimisht kampin e nacionalistëve. Kjo gjë ishte më se e mjaftueshme që ata të quheshin rrenegatë dhe si pasojë, të përndiqeshin dhe të eliminoheshin fizikisht gjatë luftës deri tek njeriu i fundit.
.
. Eshtë vendi të thuhet se çështja e pranisë jugosllave në Mbledhjen e themelimit të Tiranës është administruar me shumë kujdes nga ana e udhëheqësve shqiptarë. Përtej disa pëshpëritjeve të rastit dhe kujtimeve të pjesëmarrësve që nuk u botuan kurrë – qoftë edhe për faktin që spastrimet e vazhdueshme në rradhët e PKSH pakësuan ndjeshëm numrin e pjesëmarrësve – ky fakt u kalua në heshtje pothuaj të plotë. Të gjitha botimet e njëpasnjëshme si për shembull shumë zyrtarja Historia e Partisë së Punës së Shqipërisë, Tiranë, 1974, e shmangnin me shumë shkathtësi dhe kujtoheshin vetëm për atë pjesmarrje të rastit të internacionalistit malazez Miladin Popoviç. Por, përballë këmbënguljes jugosllave – duke përfshirë edhe veprën e Dedijerit të botuar në Beograd që prej vitit 1949 si dhe vepra të tjera të mëvonshme, Enver Hoxhës ju desh të dilte prej heshtjes dhe, vetëm në fillim të viteve 1980, ai botoi librin e tij " Titistët ". Me këtë rast ai dha variantin e tij të ngjarjeve, qoftë edhe për të hedhur poshtë tezën e jugosllavëve sipas të cilës PKSH ishte një krijim i tyre. Përtej varianteve të personalizuara të pjesëmarrësve apo të të tjerëve që kanë dashur të hedhin vështrimin mbi këtë çështje, i vetmi fakt që i reziston kohës përmblidhet si më poshtë : gjatë mbledhjes themeluese të PKSH të 8 nëntorit të vitit 1941, mes 15 pjesëmarrësve dy ishin jugosllavë.
.
. Në muajt e parë pas krijimit të saj, Partia Komuniste e Enver Hoxhës (shënimi 3) përfaqësonte një forcë numerike të papërfillshme në planin politik dhe aq më tepër në planin ushtarak. Mjafton të thuhet se ajo kishte gjithsej dyqind antarë, njëmbëdhjetë nga të cilët bënin pjesë në Komitetit të saj Qëndror. Megjithatë, kjo gjë nuk e pengoi aspak PKSH të bëjë një bilanc të saktë të situatës politike të vendit si edhe të perspektivës së saj :
.
. - Fillimisht, ajo vërejti shumë qartë gjendjen e mediokritetit dhe të foshnjërisë politike në të cilën ish katandisur klasa politike shqiptare e asaj periudhe, e porsadalë nga rregjimi i Zogut. Asnjë organizatë politike nuk egzistonte para ardhjes së Italjanëve dhe asnjë tjetër nuk ish krijuar gjatë dy vjet e gjysëm pushtimi. I vetmi përjashtim që vërtetonte rregullin vinte nga Partia Fashiste Shqiptare, e drejtuar nga avokati antizogist dhe fashisti i mirënjohur Tefik Mborja. Krijimi i kësaj kopjeje të zbehtë të Partisë Fashiste Italjane u bë me bujë në 11 prill 1939, vetëm katër ditë më pas pushtimit italjan.
.
. - Në vazhdim, PKSH kuptoi që prirja e saj e parë dhe ndoshta e vetme ishte lufta e armatosur kundër pushtuesit, nëpërmjet një konsensusi të gjerë popullor. A vinte kjo gjë thjesht si një rekomandim i Jugosllavëve apo ishte fjala për një kthim në traditën popullore : mjafton të themi që përdorimi i armëve është pjesë e pandarë e realitetit ballkanik ku njeriu i armatosur ka bërë gjithmonë ligjin – dhe rrallëherë ai ka mundur t’i shpëtojë tundimit.
.
. - Së fundi, ajo pati frymëzimin politik që të mbrrinte në përfundimin se në një vend thellësisht agrar si rasti i Shqipërisë, një Parti Komuniste nuk duhet në asnjë mënyrë të harrojë fshatarësinë që ëndërron të ketë të drejta mbi tokën. Kështu, në programin e saj minimum, megjithëse shqetësimi i parë ishte natyrisht lufta e armatosur dhe çlirimi i vendit, çështja agrare – e parë si një rishpërndarje e drejtë e tokave – qëndron në qendër të çdo reforme të ardhshme demokratike. Sidoqoftë, është mjaft interesante të shënohet se në këtë program mungonin referencat e drejtpërdrejta ndaj marksizmit apo leninizmit (shënimi 4) : a vinte kjo si pasojë e një kujdesi " të urtë " nga ana e PKSH për të mos rënë ndesh me ndjenjat popullore apo thjesht, një njohje sipërfaqsore e teorisë, apo që të dyja njëherësh ? Kqyrja e viteve të luftës dhe e atyre të pasluftës tregon që përvehtësimi i zanatit do të vijë shkallë shkallë, sipas shkallës së afërisë së partisë me pushtetin dhe sipas nivelit së njohjes dhe përvehtësimit të vështirësive të ushtrimit të këtij pushteti.
.
. Duke vepruar me shpejtësi në planin praktik, PKSH shpërndau antarët e saj në të gjithë vendin me detyrën e parë të organizonin luftën e armatosur kundër Italjanëve dhe të hetonin terrenin lidhur me mundësinë e bashkimit të të gjitha rrymave dhe tendencave politike në një front të vetëm. Shumë shpejt, fillimet e para të një guerrilje qytetëse u çfaqën në një seri qendrash e banuara të vendit dhe, falë entuziazmit dhe vetëmohimit të këtyre komunistëve të rinj – në pjesën më të madhe nxënës apo punëtorë, çeshtja e tyre fitoi simpatinë e rinisë dhe të mjaft nacionalistëve lokalë. Antarë të tjerë të partisë ju bashkëngjitën atyre pak grupeve të armatosura që vepronin në disa zona të vendit dhe shkallë-shkallë kjo lëvizje e armatosur e vetvetishme u vu nën kontrollin e tyre. Të mos harrojmë se në planin kombëtar lëvizja e armatosur ishte ende në fillimet e saj : ajo kufizohej në shpërndarjen e trakteve apo ngjitjen e afisheve, në disa atentate të natyrës terroriste ose edhe në disa sulme të rralla ndaj depove të armatimit dhe qendrave të milicisë fashiste. Lëvizjes komuniste i duhej të pësonte edhe goditjet e vazhdueshme të propagandës së dendur të qeverisë lokale që e akuzonte si shkatërrimtare të atdheut, të traditave popullore ose se fundi si agjente të Sllavëve, një seri argumentash këto që gjenin një jehonë të veçantë mes shtresave fshatare.
.
. Pasi kishin dhënë tashmë provat e para të vendosmërisë së tyre për të luftuar pushtuesin, komunistëve ju duhej të ngadhënjenin në një provë tjetër : të tregonin se ishin të aftë që të organizonin një popull të tërë. Pas konsultimeve të gjata dhe të ethshme mes rrymave politike të vendit, me iniciativën e PKSH dhe me pjesëmarrjen e saj të drejtpërdrejtë, në 16 shtator 1942 u mblodh në Pezë, nja 25 kilometra larg Tiranës, forumi i parë popullor antifashist. Konferenca e Pezës vendosi krijimin e Lëvizjes Antifashiste Nacional-Çlirimtare (LANÇ), një strukturë politiko-ushtarake që duhej " të bashkonte të gjithë Shqiptarët, pa dallim feje, krahine apo idesh politike " për të luftuar pushtuesit dhe të ndihmonte në krijimin e një " Shqipërie të lirë, të pandashme dhe demokratike ", forma e të cilës do të përcaktohej pas lufte me anë të zgjedhjeve të lira. Lëvizja ngarkohej gjithashtu me organizimin dhe strukturimin e rezistencës së armatosur, shprehja më e lartë e të cilës do të ishte Ushtria Nacional-Çlirimtare (UNÇ) që gruponte kështu të gjitha formacionet e vogla egzistuese. Konferenca zgjodhi gjithashtu Këshillin e Përgjithshëm Antifashist Nacional – Çlirimtar (KANÇ), pjesa më e madhe e antarëve të të cilit përfaqësonin rrymat nacionaliste ose ishin personalitete të mjedisit nacionalist, të ardhur nga horizonte politike të ndryshme dhe larg komunizmit. Eshtë rasti i Ndoc Çobës apo i Skënder Muços, përfaqësues të elitës qytetare antizogiste ; i Myslym Pezës dhe i Haxhi Lleshit, oficerë të vjetër të mbretit dhe luftëtarë aktivë kundër fashizmit ; i legalistit të bindur Abaz Kupi, i përmendur për pjesëmarrjen e tij në përpjekjen e parë me forcat e pushtimit italjan ; i bektashiut Mustafa Xhani – alias Baba Faja që përfaqsonte elitën fetare, pa harruar së fundi edhe përfaqsuesit minoritarë të PKSH siç ishte rasti i Enver Hoxhës, i Koço Tashkos apo edhe i Mustafa Gjinishit. Megjithatë, në appelin e fundit mungonte një seri emrash të tjerë të shquar të nacionalizmit shqiptar, të cilët kishin refuzuar kërkesën për të marrë pjesë në Konferencë.
.
. Për një parti ilegale si puna e PKSH, Lëvizja Antifashiste Nacional - Çlirimtare përbënte njëherësh vitrinën e saj politike dhe instrumentin embrionar të pushtetit. Në këtë kuptim, pavarësisht emërtimit, ai paraqitet me plot të drejtë si një Front Antifashist, qoftë në planin e bashkimit popullor – me krijimin e KANÇ – qoftë me programin ose platformën e tij – ku ideja e frontit shprehet edhe në tekstin përfundimtar – qoftë së fundi me bazën e tij organizative - krijimin e Këshillave Nacional-Çlirimtare, si organe të bashkimit dhe të mobilizimit të popullit. Në zonat e ashtuquajtura " të lira " këshillat nacional-çlirimtare duhej të merrnin përsipër funksionet e pushtetit ekzekutiv lokal : sigurimin e rendit publik, organizimin e aktivitetit ekonomik dhe bujqësor, furnizimin e Ushtrisë Nacional-Çlirimtare.
.
. Gjatë muajit dhjetor të vitit 1942, Kominterni dërgoi direktivat e tij nëpërmjet kanalit jugosllav të partisë së Titos. Sipas tyre, PKSH duhej të realizonte sa më parë " organizimin dhe zhvillimin e luftës të çlirimit kombëtar të popullit shqiptar kundër pushtuesit fashist ; krijimin e Frontit Nacional – Çlirimtar me të gjitha forcat patriotike, nacionaliste dhe antifashiste, duke evituar parrullat që tejkalojnë kuadrin e çlirimit kombëtar ; përfshirjen në shtabin e luftës partizane, përveç komunistëve, të një numri sa më të madh të patriotëve dhe të nacionalistëve të ndershëm ". Këto direktiva të vonuara vinin si me porosi për të shtuar kënaqësinë e Enverit dhe shokëve të tij të ngushtë. Përveç njohjes së pamohueshme nga ana e Kominternit, që vuloste njëherë e mirë pavarësinë e partisë së tij në lidhje me çdo lëvizje tjetër komuniste, ai zbulonte me këtë rast edhe provën " e patundur " të drejtësisë të linjës së tij të përgjithshme dhe të zgjedhjes së përshtatshme strategjike. Ky kontakt i parë me Kominternin do të ishte njëkohësisht i fundit pasi Internacionalja Komuniste u shpërnda me 15 maj të vitit 1943.
.
. Nga dëshmitarët e asokohe – si edhe përmes dokumentat partiake të të interesuarve – mësojmë se në prill të vitit 1942, Komiteti Qëndror i PKSH dërgoi Mugoshën tek të vetët për të raportuar lidhur me gjendjen në Shqipëri si dhe për të vendosur lidhje me Kominternin nëpërmjet PKJ. Ai u kthye pas disa muajsh mungese, në prag të vitit të ri 1943, dhe solli pikërisht atë letër të Titos të shkruar në shtator ku bëhej fjalë për Frontin Popullor. Ndërkohë, ai shoqërohej nga një jugosllav tjetër Bllago Jovanoviç që ishte sekretari i PKJ për Malin e Zi. Pasi u lexuan udhëzimet e Titos, u morr vesh që përsa i përket Frontit Antifashist Nacional-Çlirimtar, PKSH kish vepruar më shpejt se sa vetë PKJ që kish mundur të mbledhë Këshillin e saj Antifashist Nacional-Çlirimtar (AVNOJ) në Bihaç, më 26 nëntor të vitit 1942 pra, dy muaj e gjysëm më vonë. Një arritje mjaft e shënuar për një parti të sapokrijuar dhe sipas opinionit të sotëm, " satelite e Jugosllavëve " që nga dita e lindjes ! Sipas këtij këndi vështrimi, ose shokët jugosllavë të deleguar pranë PKSH ishin më të zotë se sa vetë Tito në çështjet e organizimit ose, mjedisi antifashist shiptar qe i prirur për rezistencë të armatosur dhe i aftë të organizohej me mjetet e veta.
.
.
. ----------------------------------------
.
.
. 1) Mbi detajet e kësaj çështjeje, shih : Reginald HIBBERT – Fitorja e Hidhur, Lufta nacional çlirimtare e Shqipërisë, Shtëpia Botuese e Lidhjes së Shkrimtarëve, Tiranë 1993.
.
. 2) Sipas një prej dëshmitarëve të kohës, Sadik Premtaj, Grupi i Shkodrës dhe i " të Rinjve " ndërmorrën një iniciativë të përbashkët për të kërkuar ndihmën e Popoviçit pas refuzimit që Grupi i Korçës i dërgoi thirrjes së tyre për bashkim. Ishin po këto grupe komuniste që thirrën Popoviçin në Tiranë më 1941. Shih : Sadik PREMTAJ - Stalinism and Communism in Albania, Cahiers Léon Trotsky, 1997, nr 60 (November), Bibliothèque de Documentation internationale Contemporaine (Nanterre). Nga ana tjetër, Dedijer paraqet një version të ndryshëm të ngjarjeve : kontaktet e para të Popoviçit me komunistët shqiptarë u vendosën gjatë vitit 1940. Pas një vizite pune në vendin fqinjë gjatë këtij viti, ai u kthye në Jugosllavi dhe mori pjesë në Konferencën e Vtë Kombëtare të PK jugosllave (tetor 1940) ku ai raportoi mbi gjendjen në Shqipëri. Kontakte të reja u rivendosën gjatë vitit 1941 dhe, pas arrestimit të Popoviçit, qe Mugosha ai që i zuri vendin në shtator të vitit 1941. Shih : Vladimir DEDIJER - Il Sangue Traditto - Relazioni Jugoslavo-Albanesi 1938-1949, Official records, letters an reminiscences, Editoriale Periodici Italiani, Varese, 1949.
.
. 3) Në këtë rast, termi Partia Komuniste e Enver Hoxhës merr thjesht vlerë përgjithësuese pasi, sipas kujtimeve të pjesëmarrësve, ditën e krijimit të saj PKSH pranoi principin e një drejtimi kolegjial, pa dashur të përcakojë Sekretarin e saj të Përgjithshëm. Ndërkohë, gjithmonë sipas pjesëmarrësve, Enver Hoxha u ftua vetëm në minutat e fundit dhe kandidatura e tij u pranua para së gjithash për cilësitë e tij intelektuale dhe jo për militantizmin në rradhët e Grupi të Korçës.
.
. 4) Siç ishte zakoni, duke filluar nga vitet dyzetë të shekullit të kaluar, ato pak burime që shërbejnë për të përvijuar historinë e Shqipërisë vijnë nga arkivat e Shtetit Komunist të Enver Hoxhës, të pastruara, të përzgjedhura dhe të renditura sipas qejfit. Të tjera të dhëna vinë qoftë nga një numur shumë i ngushtë botimesh të dëshmitarëve të kohës të strehuar në Perëndim qoftë nga botimet e kujtimeve të atyre që mbijetuan rregjimin komunist dhe që u vunë të shkruajnë gati pesëdhjetë vjet më pas.

La suite.. - Vazhdimi...
 
Përjetësisht të Panjohur