"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Tuesday, December 9, 2008

Na ishte një herë (që mos qoftë) – Kombinati (II).

.
. Nuk e di mirë përsenë, por imagjinata ime e hershme përqaste vetvetiu tekstilistin me macen. Ndoshta sepse edhe njeri edhe tjetri i përkisnin dy botëve sa misterioze aq dhe të paarritshme : askush nuk m’a ushqente idenë se kur të rritesha do të behesha tekstilist ndërkohë që mamaja ime më kish ndaluar macen. Ndoshta, pasi sikundër edhe macja, tekstilisti shihte një botë dyngjyrëshe : e bardhë si coha e pambuktë, gri-e-murrme si batanija e leshtë.
.
. Më vonë, nxënës thuaj adoleshent, kuptova se ajo e bardhë në të kuqërreme bekonte kapitjen e një jete me tre turne të turmave të filaturistëve dhe tezgjahistëve të pambukut. Thjesht, një ngjizje mjeshtërore të disa qindra fijesh majë dhe të disa mijra vajtje-ardhjesh të rrufeshme indi; ajo që në gjuhë vulgare quhej beze. Sidoqoftë, një përleshje e ashpër qeniesh mekanike, emanacion i prekjeve femërore, përkëdhelje e kallove shumëvjeçare, lot i syve të lodhur, frymë e mushkërive të tejmbushura. Syri sadopak i stërvitur dallonte bezen e rëndomtë nga basmja gazmore, puplinën delikate nga garza ajrore.. pa folur më tej për kadifen e fisme, ndërkohë që xha Ropit i mjaftonte prekja për të dalluar përqindjen e pambukut fijegjatë egjiptian, përmbajtjen e pambukut të zakonshëm kinez në mes të masës të rëndomtë të fibrave që vinin nga xhveshja e Rrogozhinës. Rrotulla të stërrënda cope të bardhë brut - miliona metra linearë që prisnin të laheshin, të zbardheshin, të ngjyroseshin, të stampoheshin, të hekuroseshin, të priteshin, të mateshin, të paloseshin të paketoheshin… për të shkuar larg, në fund të botës.
. Ende i vogël, im atë më kish prezantuar me monstrat e mbretërisë së tij të fabrikës së leshit : vaskat e ftohta ku pirunë të llahtarshëm përzienin leshin e lagur në një llokoçitje të qelbur që kundërmonte përç dashi ; agregatet e përbindshme me tamburë gjëmbaçë që shqyenin shtëllungat e verdheme dhe veçonin rrodhet, që prodhonin një vello të hirtë të tejdukshme që diku më tej shëndrrohej në fjongo ; makinën e dredhjes – atë parcelë metalike disametroshe mbi shina ku mbinin disa dhjetra boshte, pas vajtje-ardhjes të të cilës çapiteshin gratë, një mrekulli e gjenisë krijuese prusiane e shekullit të XIX që i kish rezistuar të gjitha luftrave dhe që kish përshkuar kontinentin mbarë para se të ngulej në Kombinat ; tezgjahet drithërues, rrahja e të cilëve të mekte frymën dhe të transportonte trupin në një vibrim nervash… derisa zëri i tim eti më zgjonte dhe më tërhiqte pas për të prekur batanijen legjendare, jatakun e ushtarit, shtrojën e ndërtuesit, folenë e ngohtë të fëmijës. Krenarinë shqiptare që kish pushtuar kantjeret dhe ushtritë e mbarë kontinenteve.
.
. Vetëm vite më pas arrita të shoh njeriun makinazbutës mes cirkut shurdhues të bishave industriale : mjeshtrin drugëdhëndës që skulptonte sovajkën, artizanin shollëpunues që nënështronte rrypat e sertë, iluzionistin mekanik që arrinte të saldonte gizën sferike, magjistarin hidraulik tubakthyes që zbuste ujin dhe avullin, akrobatin telpërdredhës që thurte zemrën e motorave, artistin metalgërryes që krijonte lulet mbi bakër, alkimistin ngjyrosës që zbriste qiellin dhe diellin mbi cohë… fytyra anonime mes lumit njerëzor që vërshonte rrugëve, që luzmonte mencave, që përmbytte autobuzat, që pushtonte lokalet dhe klubet. .
.
. * * *
.
.
. Përtej fasadës bardhë-e-gri të të rriturve, shtrihej bota jonë shumëngjyrëshe, e mbushur me lëndina dhe kodra, me plepa dhe lulishte, me hyrje pallatesh dhe oborre shkollash. Një ushtri fëmijësh me moshë të vetë Kombinatit, me ëndrra të banuara nga arra dhe kopsa, zara dhe pulla, cingla dhe kanoçe, kapaqe paqetash dhe kuti shkrepsesh, gardalina dhe kagzoza. Pasi ajo botë nuk njihte as televizorë as lodra video, as kompjutera bile as libra për të qenë. Të vetmet forume kolektive ishin shkolla dhe rruga, i vetmi grup shoqëror ishin shokët dhe të vetmet frika ishin prindërit dhe mësuesit… pa llogaritur Nel zullapin që kish zënë rrënjë në bangën e fundit të klasës së gjashtë.
.
. Që nga ajo ditë që Dhimoklia më kish parë duke luajtur me arra pas gjelltores, m’u ndalua t’i prekja këto gogla me dorë. Bile e humba edhe të drejtën e vizitës të këtij vendi të shenjtë ku mbretëronte Ceni që më vonë do të bëhej gjarpërzbutës, asokohe mjeshtri i kopacëve të rrumbullosur me pak zift. Gojët e liga thoshin se ai i fuste plumb brenda kopacit të vet që të shkiste sa më mirë. Plumb apo jo, Ceni ishte qenia më e zonja që më kishin zënë sytë për të rrezuar nga larg vilat e arrave, pas të cilave herë-herë fshiheshin njëlekshat apo dylekshat. Dhe m’a merr mendja ishte pikërisht për shkak të atyre lekëve që e humba davanë. Pasi vetë arrat e lojës ishin më gungat dhe më të krimburat që mund të imagjinoje. Sidoqoftë, loja me arra ishte më aristokratikja dhe më fisnikja që mund të imagjinohej në atë kohë – gjithmonë e lidhur me lekët ; njësoj si pokeri i kazinosë përkundrejt lojës së spathive, një shkallëzim i teknik i pakrahasueshëm për shembull, ndaj asaj me paqeta cigaresh, ku e kisha filluar karierën prej lojtari.
.
. Kur mendoj sot grumbujt e plehrave që kam rrëmirë në kërkim të atyre paqetave të çmuara më zenë të dridhurat : pranë hekurave të Kombinatit, pas stacionit të Autobuzave, prapa rrethimit të Kombinatit, bile edhe më larg se Poligoni i Qitjes – aty ku derdheshin plehrat me karrocë, në mes të gjëmbaçëve të gomarit dhe pellgjeve me larva bretkocash. Bile ishim gati të ecnim me këmbë për kilometra të tëra pas dikujt që pinte duhan, me shpresë se një moment ai do të flakte paqetën e tij boshe. Me durim dhe me kohë, sejcili prej nesh kish mbledhur thesarin e paçmuar personal me emra magjikë : Partizani i Gjirokastrës apo i Shkodrës (pasi paqetat nuk ishin krejt identike), Lluks i kuq apo blu, Diamant, Vullneti, Samsun, Drini, Rozafa, Apollonia… i cili sipas rastit, shtohej apo pakësohej sipas mjeshtërisë së vërvitjes së petës për të goditur fixhin. Në ato kohë të lavdishme, ndonëse cigaret e vendit përmbanin duhan të dyshimtë dhe shqyenin gjoksin e duhanxhinve, paqetat bëheshin ende prej kartoni të vërtetë dhe nxitnin koleksionerët e të gjithë moshave – nga gjashtë në dymbëdhjetë vjeç.
. I vetmi problem ishte era. Pasi, edhe sikur të arrije të hiqje erën e plehrave nga trupi, era e duhanit ishte e pamundur të fshihej. Aq më tepër kur, në nxitim e sipër, fshije togun me kapaqe paqetash nën dyshek apo nën jastëk. Me pak mjeshtëri dhe kujdes, kisha arritur të fshihja thesarin diku në apartament – jo si Kristi i Pirros që nga frika e kundërmimit, e kish fshehur diku në lulishte dhe një ditë prej ditësh nuk e gjeti më – dhe gjithkush i hidhte fajin tim eti që nuk vendoste t’a linte atë të mallkuar duhan. Deri sa një ditë hunda e mprehtë e mamasë zbuloi krimin dhe më detyroi të ndërroja zanat dhe të bëhesha koleksionues pullash poste.
.
. Për çudi, pasioni im i ri i pullave gjeti aprovimin e gjallë të babait i cili, duke parë në të një përzgjatje natyrale të mësimit të gjeografisë, arriti të thyente edhe mosbesimin natyror të mamasë. Kështu m’u hap rruga e rendjes pas zarfave, e lypjes ndaj të afëmve… thjesht, e krijimit të një fondi bazë, të nevojshëm për t’u lëshuar në aventurën kapitaliste të filatelisë. Them aventurë kapitaliste, pasi përtej koleksionit qëndronte një kurs i vërtetë vlerash : gjashtë pulla shqiptare për një italjane, për shembull, një italjane për një franceze apo gjermane sikundër duheshin një seri e tërë e Belgjikës për një pullë të Kamerunit apo të Kongos. Pa folur më tej për marrëveshjet e specializuara për të vlerësuar një Mongoli trekëndëshe apo një Nikaragua, po trekëndëshe por ama barazbrinjëshe. Diku në një libër pasionues kisha lexuar që egzistonin edhe pulla australiane rrumbullake por asnjë prej atyre që njohja nuk i kish parë me sy dhe sipas mendimit të përgjithshëm, informacioni fillimisht u quajt hipotezë, përpara se të cilësohej gënjeshtër. E vetmja mënyrë për të peshuar mbi treg ishte të bashkoheshin kapitalet dhe kështu, unë u bëra ortak me Ruben qurrsin. Dhe për të mos i mbetur hatri asnjërit, një javë albumi flinte tek unë dhe javën tjetër tek ai. Pas krijimit të kësaj shoqërie aksionare, i vetmi konkurrent serioz në lagje mbetej Tom koka, me të cilin herë herë luanim me të hedhur, herë here zhvillonim seanca të tëra shkëmbimesh. Si rregull i përgjithshëm, atë çka fitonim në shkëmbime vlerash e humbnim në lojë, derisa mësuam edhe ne të spërdridhnim qoshet e pullave, të lagnim me pak pështymë pjesën e pasme apo t’i të prisnim dorën me shumë marifet. Dhe në momentin kur arritëm përsosjen, Tomit i mbaruan pullat dhe na u desh të kërkonim të tjerë partnerë. Mundim thuaj i kotë, pasi të vetmit që çfaqeshin në derë, i kishin gjysmat e pullave të pispilosura – një term i ditur i epokës që nënkuptonte se qoshet e tyre ishin të shqyera, të dëmtuara apo të krojtura. Sikundër dhe ndërmarrje të tjera të këtij lloji, e jona u fundos pikërisht atëhere kur kish arritur kulmin e saj të lulëzimit. Megjithëse kishim evituar me shumë mundim idenë e korrespondencës me të tjerë filatelistë në botë – ide që Rubeni nuk e di se ku e kish psonisur, apo atë tjetrën e të vajturit në Tiranë, në kërkim të të tjerëve lojtarë. Dhe ishte pikërisht ajo Tirana e mallkuar që u bë sebep, pasi një i njohur i rastit më shtiu në vesh egzistencën e Gasprit të Stabilimentit.
. Ky Gaspri ishte një burrë i vjetër që jetonte në një shtëpi gjysëm të rrënuar, në krah të Kishës katolike, sot e zhdukur sikundër dhe vetë i zoti, por që sipas të thënave zotëronte koleksionin më të mrekullueshëm të pullave që syri i njeriut kish kqyrur ndonjëherë. Dhe ç’është e drejta informatori im nuk gënjente aspak. M’u errën sytë kur pashë ato Sao Tometë me orkide egzotike, ishujt e Kepit të gjelbërt me kafshët e xhunglës, vendet e Golfit Persik me arabeska dhe deve… vetëm se Gaspri i varfër me dolloma mbi kurriz jetonte në kurriz të koleksionit të tij dhe mundohej t’a shiste atij që ja paguante sa më mirë. E pra, mjaftoi që babai im të zbulonte se tashmë i mungonte një kartmonedhë pesëdhjeshe në portofol, që mamaja të pikaste që unë hipja në autobuz pa biletë për t’u zhdukur në Tiranë që t’a përshëndesja për herë të fundit koleksionin tim që me atë rast i mbeti Rubenit.
. I mjeri Gaspër ! Edhe në ëndërr më çfaqej me ato pullat e tij në albumin e madh me faqe si të mermerta, ndërkohë që më kqyrte nëpër mjergull, me ca sy të lotuar dhe të skuqur.
.
.
. * * *
.
.
. Sa i rrëmbyer aq edhe efemer, mjerimi i të voglit i ngjan shiut të verës : ndoshta të lag edhe palcën por avullon me dy-tre rrezet e para të diellit. Dhe kjo rrezja e kësaj rradhe quhej Dodo. Nuk bëra asnjë hap për të gjetur Dodon pasi ishim fqinjë, kurriz më kurriz. Mjafton të dija në ballkon që të shihja Dodon në dritare, bile në vijim pasi ishim bërë shokë të vërtetë – megjithë dy vjetët që na ndanin – montuam edhe një teleferik që shkonte dhe vinte nga ballkoni në dritare, dhe që sipas rastit transportonte mesazhet apo lloj lloj bullonash dhe vidash. Ata që nuk e pëlqenin për shkak të manisë së tij për të bërë eksperimente, e quanin Dodo fizikani. Paçka se kur u rrit Dodua – që në të vërtetë quhej Fatos – u bë kimist.
.
. Dodua kish një mace të bardhë me të zezë, Pisikën. Dodua kishte edhe një shërbëtore, Silën, pasi asokohe mamaja e tij ishte drejtoreshë e Kombinatit. Dodua kishte edhe televizor, nga të parët që më kishin zënë sytë – po të mos llogaritësh atë të Krisanthit, ku kqyrëm me kurreshtje dhe emocion zbritjen e Armstrongut në Hënë. Por shumë më tepër se macja apo televizori, çka më bëri shok me Dodon ishte teleskopi. E pra, falë këtij teleskopi të famshëm munda të kqyr jo vetëm njollat e Hënës që falë Apollo 11 e kish humbur krejt magjinë, por edhe unazat thuaj të padukshme të Saturnit, diçka imagjinare që falë ngulmimit të astronomit Dodo ishte sateliti i Uranit dhe ç’është më e rëndësishmja, të zbuloja edhe librat e Zhyl Vernit. U zhyta në këtë univers të ri me aq pasion sa që, njohuritë e mia të fundit të oqeanit, të xhunglave të Afrikës, të qendrës së Tokës apo të fluturimit me ballon – thjesht, gjithçka që kish lidhje me udhëtimet e jashtëzakonshme verniane, jo vetëm tejkalonin ato të vetë Dodos por duhej të barazoheshin me ato të vetë autorit.
. Ajo çka forconte mbi të gjitha miqësinë time me Dodon ishte shpirti i tij i aventurës. Ai shpirt që na shtyu të kapnim rob me këmishën time një zhapi të stërmadh të gjelbër në të verdhë – sipas shokut tim, ai quhej çapin – diku nga kodrat e Sharrës. Një kafshë të përbindshme, më e madhe se një krah fëmije, që na gërrici deri në gjak, ndërkohë që vraponim për t’a sjellë në shtëpi. Dinosaurus Rex sharrjan përfundoi në kafazin bosh të kanarinës.. vetëm për një natë, aq sa na dha mundësinë të mbanim konferencën e parë lidhur me rregjimin ushqimor të një përbindëshi të tillë. Mëngjezin e nesërm, sipas traditës luftarake sharrjane, ai kish çarë telat dhe ish arratisur nëpër shtëpi duke llahtarisur jo vetëm macen por edhe Silën.
.
. Rrezja e dytë e diellit quhej Korrobaq, shkurt Taqi. Komshiu i Dodos sipas vertikales zbritëse dhe si rrjedhim komshiu im sipas diagonales. Në se Dodua ishte i racës së shkencëtarëve aventurierë, Korrobaqi ishte i llojit aventurier praktik. Aq sa krijova bindjen e vetvetishme që kjo dhunti kish lidhje me Odisenë e Homerit. Pasi Korrobaqi ishte po aq grek dhe po aq dinak sa edhe shpikësi i Kalit të Trojës. Ishte krejt e natyrshme pra, që atij të mos i interesonin teleskopët dhe teleferikët, por ama ai mbetej tmerrësisht i interesuar ndaj çapinjve. Për të parë se si ishte ndërtuar nga brenda një kafshë e tillë. Në mungesë të dinozaurve që mbeteshin sa të rrallë aq edhe egzotikë, ai eksperimentonte mbi breshkat. Kjo mjaftoi të bëheshim shokë me kokë, bile për vite dhe dhjetëvjeçarë të tërë derisa u bëmë burra.
. Breshka, bretkosa, zhapinj, peshq, zogj, pula… të gjitha speciet kaluan në tryezën e eksperimentit, ndërkohë që në periudhat mes dy përvojash kirurgjikale, dyshja merrej me mbledhjen e bimëve mjeksore. Kamomila, lulekuqe, gjethe delli, rrënjë luleshpate... gjithçka që mund të mblidhej, thahej dhe shitej na niste në ekspeditë në një rreze veprimi që kalonte së tepërmi kufijtë natyrorë të Kombinatit. Nga zbulimi në zbulim, na qëllonte që niseshim për lulekuqe dhe që përfundonim me kanotjeret të rënduara nga manat, që shkonim për breshka dhe përfundonim për peshk, duke harruar se prindërit na thërrisnin, se gjithë pallati lëshohej në kërkim, që pas drurit vinte ndëshkimi i të mbyllurit brenda.. deri në ekspeditën e ardhshme.
.
. Rrezja e tretë quhej Tan Qullaci. Në kategorinë e aventurierëve ai zinte një vend krejt të veçantë, atë të organizatorit. Një organizator me shpirt artisti që organizonte gjithçka kolektive dhe të zhurmshme por që ndalte çapet pas vrapit të parë, që priste në vend rezultatet e aksioneve të rrezikshme, pasi në momentin më delikat vinte mamaja e tij duke mbajtur ne njerën dorë shaminë për t’i fshirë djersën dhe në tjetrën bukën me gjalpë. Do s’do dhe megjithë respektin që na ndillte, ajo mama na bënte edhe pak frikë. Aq sa t’a respektonim pa asnjë fjalë. Pasi teta Titi ishte zyshë. Bile motra ime, nxënësja e saj, në klasë e thërriste zysh teta Titi.
. Sa për nofkën, ajo ju ngjit pasi u kthye nga një xhirim filmi dhe dhe s’ju shqit më përderi sa filmi vazhdonte të çfaqej në kinema. Në atë të Kombinatit ku shkonim të djelave me pesë lekë dhe ku prisnim me padurim që Sal kuqsi, drejtori i kampit ditor, t’i jepte urdhër operatorit, Shaban gungës, të fillonte çfaqjen. Ai përbindëshi Salë që trazonte ëndrrat e çdo kombinatsi fëmijë, derisa më në fund, pati edhe ai idenë e keqe të luante një rol të fëlliqur xhandari në " Lulëkuqet mbi mure ". Nga ai moment, Sala humbi gjithë magjinë e tij keqndjellëse, pasi e gjithë kinemaja si një trup i vetëm u ngrit në brohoritje frenetike " Sa-la, Sa-la " ndërkohë që ai jepte shpirt nën plumbat e guerrilasve trima.
.
. E keqja me Qullacin ishte jo vetëm se me atë nuk mund të ziheshe dot – pasi kish një natyrë të butë dhe shumë të dashur, por edhe që në çdo moment i dilnin në mbrojtje komshinjtë e tij trima Gaxho maloku dhe Arjan paci, që të dy të sherrit dhe për më tepër dy-tre vjet më të mëdhenj se ne të tjerët. Shumë shumë, Gaxhua edhe mund të shmangej por ama Arjanit, që me që ra muhabeti ishte aq jevg sa unë kinez, duhej t’i ruheshe. Unë e mora këtë mësim pas një hedhje guri që më hapi ballin mbi sy dhe që më la një shenjë që e kam si kujtim edhe sot e kësaj dite.
.
.
. (vijon)

1 comments:

Anonymous said...

Kombinati mos qofte tani e tutje se athere me nuk ka qene dhe aq keq..po tkemi parasysh qe Shqiperia ishte gati 80% fshat, te pakten kishte hapsira dhe kishte njerzillek!kam nostaligji per ate kohe, e lexova shkrimin me shume kenaqsi..

 
Përjetësisht të Panjohur