"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Wednesday, November 26, 2008

Kapitalizmi dhe demokracia.. për ne, naivët.

.
. (mendime pas leximit të " Zgjedhja e vështirë: kapitalizëm apo demokraci? " nga A. Civici.)
.
.
. Në se kurioziteti më shtyu drejt artikullit të Z. Civici tek " Peshku pa Ujë " - me gjithë indiferencën e plotë të lexuesve të tjerë zakonisht fort të vëmendshëm, vetëm renditja e disi e pazakontë e ideve si edhe përfundimet e nxjera më detyruan t’a lexoja deri në fund.
. Ndërkohë intuita më shtyu t’a rregjistroja diku në kompjuter gjurmën e tij për t’ju rikthyer më vonë. Jo thjesht sepse se e kish shkruar një prej ekspertëve më të mirë të financës por në rradhë të parë, sepse e kisha të vështirë të gëlltisja pa përtypur atë logjikën e tij. Aq më tepër kur nuk i përkas klanit të liberalëve të bindur dhe të pakorrigjueshëm.. Pra, deri-diku, ishte e natyrshme që të vihesha në kërkim të të tjerave referenca dhe artikujsh për të zhvilluar një përqasje disi tjetër. Deri sa rashë në shkrimin e z. Ivan Krastev, Drejtorit të Qendrës për Strategjitë Liberale të Sofjes : " Démocratie et capitalisme : séparation des deux jumeaux ". Për fat, e njoh shqipen e nënës time dhe atë të z. Civici, ndërkohë që njëzet vjet jetë në vendin e Frengjve më kanë ndihmuar të lexoj gjuhën e tyre – të paktën aq sa të pikas se kjo historia e ndarjes së binjakëve nuk është thjesht një traditë popullore bullgare. Për kusurin, ja le rradhën lexuesve. Ose t’i vihen frëngjishtes ose të më bëjnë besim.
.
.
. * * *
.
.
. Si fillim – dhe për të ndihmuar të gjithë ata që e kanë kohën të kufizuar, po përqas dy tekstet në fjalë në formën e tyre brut. Pa ditur kush është autori " origjinal ", nuk po mar mundimin të përkthej tekstin (në frëngjisht) të Ivan Krastevit. Pasi, ndoshta egziston edhe varianti i tij anglisht për anglofonët. Por ka mundësi që të jetë liberali bullgar që ka huazuar mendimin politiko-ekonomik shqiptar. Sidoqoftë, do të kisha preferuar që, njeri të kish cituar tjetrin, thjesht për hir të autorësisë. .
.
. …. Selon le sociologue allemand Claus Offe, “ l'économie de marché ne peut démarrer que dans un contexte pré-démocratique ”. Et le politologue polonais renommé et militant de Solidarność, Jadwiga Staniskis, était convaincu que " tant que les fondations économiques d'une authentique société civile font défaut, la mobilisation massive de la population n'est possible que sur des axes nationalistes ou fondamentalistes ".
. En résumé donc, l'Europe centrale paraissait condamnée à choisir entre le socialisme de marché et le capitalisme autoritaire….
.
. L'expérience de l'Europe centrale doit également, dans une certaine mesure, ëtre repensée. Un an après l'adhésion des nouvelles démocraties de la région à l'Union européenne, on a assisté à une montée du populisme et du nationalisme avec tous les remous que cela comporte. Le mécontentement à l'égard de la démocratie augmente et, d'après le sondage mondial Voice of the People 2006, contrairement à toutes les attentes, l'Europe centrale est la région du monde où les gens se montrent les plus sceptiques quant aux mérites de la démocratie.
. Dans toute la région, le public se méfie des politiciens et des partis politiques. La classe politique est perçue comme corrompue et égoïste. La transition qui a été une réussite retentissante pour l'Europe centrale a aussi abouti à une rapide stratification sociale, dont beaucoup souffrent actuellement alors qu'en bénéficient quelques heureux privilégiés.
. Il y a 20 ans, les théoriciens craignaient que les jeunes démocraties ne prennent pas goût au capitalisme. Ce que nous constatons à présent, c'est que la plupart des populations d'Europe centrale font davantage confiance aux forces du marché qu'aux urnes. (Krastev)
.
.
. …. Sipas sociologut gjerman Claus Offe, "ekonomia e tregut nuk mund të zhvillohej në një kontekst jodemokratik", ndërkohë që edhe politologu i njohur polak, J.Staniskis nënvizonte se "sa më të dobëta të jenë themelet e ekonomisë dhe të shoqërisë civile në një vend, mobilizimi i popullsisë në mbështetje të politikës së zhvillimit dhe liderit mund të bëhet vetëm mbi akse nacionaliste ose populiste".
. Pra, të gjitha shanset duket se ishin që Evropa Qendrore, Lindore dhe ajo Juglindore ishin të destinuara të zgjidhnin ndërmjet "socializimit të tregut" (fillimisht i përmendur dhe glorifikuar aq shumë nga regjimet komuniste në këto vende, të cilat tentonin të bënin reforma, por pa prekur thelbin e sistemit) dhe kapitalizmit autoritar që shpesh identifikohej me "kapitalizmin e egër"….
.
. Eksperienca e deritashme e Evropës Qendrore, Lindore dhe asaj Juglindore përfshirë këtu edhe atë Shqiptare, duhet vlerësuar me kujdes. Vetëm 2-3 vjet mbas një anëtarësimi masiv të shumë vendeve të këtyre rajoneve në BE dhe prag-anëtarësimi të disa të tjerave, vihet re një rritje e dozave të populizmit dhe autokracisë në gjithë spektrin e funksionimit demokratik të tyre. Sipas një sondazhi të "Voice of the People", ndryshe nga parashikimet e disa viteve më parë, vendet në tranzicion ose të sapo dalë prej tij, janë vendet ku njerëzit rezultojnë nga më skeptikët në lidhje me meritat e demokracisë.
. Publiku nuk ka besimin e duhur tek klasa politike dhe partitë politike. E ushqyer dhe nga një luftë politike në mjaft raste krejt e pa principtë ndërmjet liderëve dhe partive politike, klasa politike në këto vende konsiderohet si "e korruptuar dhe tërësisht egoiste për të mbrojtur privilegjet dhe interesat e saj të ngushta". Fundi i tranzicionit nuk u kurorëzua me një zhvillim të përgjithshëm e të ekuilibruar ekonomiko-social, por me një diferencim të madh social e territorial.
. Shumë vite më parë, në fillimet e tranzicionit, teoricienët dhe analistët e tij kishin frikë se "demokracitë e reja nuk do ta shijonin shpejt shijen e tregut të lirë dhe kapitalizmit", por ajo që konstatohet rëndom sot, është konkluzioni se të gjitha këto vende "kanë më shumë besim te forcat e tregut se sa te kutitë e votimit dhe klasa politike për të arritur mirëqenien dhe zhvillimin e tyre". (Civici)
.
.
. * * *
.
.
. Përtej çështjes të ngjashmërive binjake, leximi i tekstit të Krastev-Civicit ngre disa probleme fort interesante, më i mprehti ndër të cilët është padyshim ai i ambivalencës mes demokracisë dhe kapitalizmit. Ose i thënë ndryshe i ndërvarësisë reciproke mes një sistemi politik, të përcaktuar sipas formulës së shquar të Abraham Linkolnit " qeverisja e popullit, prej popullit, për popullin " dhe një sistemi ekonomik dhe juridik si kapitalizmi, motori i të cilit është kapitali, prona private dhe kërkimi i fitimit.
.
. Personalisht, e kam të vështirë të ve shenjën e barazvlerës mes dy koncepteve të tilla sociologjike, të cilave nuk ju njihet ende nëna e përbashkët. Bile edhe historikisht, ato jo vetëm nuk kanë lindur njëkohësisht por edhe a priori, nuk kanë nevojë për njeri tjetrin që të egzistojnë. Shumë-shumë mund të pranoj se në epokën e sotme ato paraqiten si bashkëplotësuese… nën optikën e liberalëve. Megjithëse Civici këtë bashkëjetesë e quan " simbiozë të domosdoshme " jam i detyruar t’i rikujtoj se simbioza nuk është aspak atribut i binjakëve dhe në lami të tjera, ajo karakterizon thjesht një modus vivendi, një bashkësi të qëndrueshme dhe reciprokisht përfituese mes dy organizmash – ose sistemesh, te imponuar nga faktorë endogjenë sipas të cilit, edhe trupa aq të ndryshëm sikurse alga dhe këpurdha jetojnë brenda likenit. Sa për cilësorin " e domosdoshëm ", do të ish më mirë t’a ripagëzonim " të detyruar " pasi, krahas mendimit liberal, konstatoj se të tjera rryma mendimi insistojnë në kontradiktën themelore mes tyre. E tillë është për shembull ideja e Noam Chomsky që vëren se liria e qarkullimit të kapitaleve qëndron në marrëdhënie të kundërta me liritë demokratike. Pasi sipas tij, " e drejta e votës " që i akordohet investitorëve që tashmë kanë në dorë të shembin ekonominë nëpërmjet tërheqjes së kapitaleve, ështe ekuivalente me ndalimin e politikave që mund të shkojnë ndesh me interesat e tyre – dhe në këtë pikë ai citon Keynes, negociatorin britanik në Bretton Woods, i cili konsideronte se suksesi më i madh i asaj Konference ishte pikërisht mundësia e dhënë Shteteve për të kufizuar qarkullimin e kapitaleve.
.
. Me fjalë të tjera – dhe kësaj rradhe nuk është më Chomsky që flet, por një sociolog lambda francez – logjika demokratike i përket sferës publike, qoftë për faktin se ajo pjesëmerr në shëndrimin e individit në subjekt politik, qoftë edhe për tjetrin se ajo strukturon shoqërinë në kolektiv politik. Pra, kjo logjikë shprehet si thelbi vetë i egzistencës sociale. Në të kundërt, logjika kapitaliste i përket sferës private pasi ai njeh vetëm interesin privat dhe bazohet mbi konkurrencën. Subjekti kapitalist nuk mund të konceptohet jashtë pronës dhe marrëdhënieve të pronësisë, ndërkohë që e vetmja lidhje sociale mes të tjerë subjektesh realizohet vetëm nëpërmjet tregut dhe administrohet nga ligjet e shkëmbimit, të vlerës dhe të kapitalit. Jam gati të kritikoj frymëzimin neomarksist të ketyre autorëve si edhe të ve në pah thekset altermindialiste të një arsyetimi të tillë. Por, duhet të tregojmë të njejtin sinqeritet intelektual për të pranuar se ai mbetet i vetmi që sjell një përgjigje koherente pyetjeve si ato të Civicit – dhe të të tjerëve shqiptarë, të lindura në fillimet e procesit të tranzicionit : " kush do të përvetësohej më shpejt: demokracia apo ekonomia e tregut dhe kapitalizmi? "... " cili do ecte më shpejt duke tërhequr mbas vetes tjetrën? ". Në këtë mënyrë, edhe përgjigjja që arritëm të marim vetëm mbas 17 vitesh tranzicioni, pra " se në Shqipëri dhe përgjithësisht të gjithë popujt e këtij grupi vendesh e dëshirojnë dhe janë shumë më të kënaqur nga tregu i lirë sesa nga demokracia " ndoshta do t’a kishim nuhatur me kohë, që në ato vitet e para të vendosjes së pushtetit të Partisë Demokratike. Për të vetmen arsye se gjithkush sheh me parësi interesin e tij privat që e shtyn të dashurojë kapitalizmin, përpara se të dhurojë kohën e tij, mjetet e tij intelektuale apo edhe materiale, në dobi të kolektivit politik, bartës i demokracisë.
. Sikundër dhe ne epoka të tjera historike, mes të tillash sisteme vlerash të ndryshme qoftë edhe bashkëplotësuese si ato të sferës publike dhe të sferës private, i vetmi agjent që mendja njerëzore ka mundur të krijojë për të realizuar sintezën e nevojshme apo të detyrueshme është Shteti. Është pikërisht ky arbitër që mundohet të martojë interesat, të sheshojë kontradiktat, të realizojë rishpërndarjen, të balancojë politikat, të përqasë pikpamjet apo të pajtojë antagonistët. Pavarësisht faktit se sa është ai në gjendje të përmbushë kontratën.
.
.
. * * *
.
.
. Roli dhe funksionet e Shtetit gjatë tranzicionit postkomunist përbëjnë bërthamën e problemit të dytë që ngrihet pas leximit të teksteve të mësipërme. Gjithkush, bile edhe një ekonomist si Civici, është në gjendje të konstatojë se ajo " loja e ekuilibrit ndërmjet demokracisë dhe kapitalizmit " është e brishtë dhe duhet një energji e konsiderueshme për t’a realizuar, mjete financiare të rëndësishme, vullnete politike të mëdha, për të mos thënë një konsensus të gjerë si edhe një kontratë sociale mes forcave në lojë. Edhe pa analizuar situatat specifike të të gjithë vendeve ish-socialiste, mjafton të kqyret përvoja 17 vjeçare shqiptare, ende e pakryer, ende e mangët – gjithmonë e vonuar. Përse një rezultat i tillë ? Po qe se besojmë Civicin, ishin " kultura, traditat, cilësia e politikës dhe liderëve të saj, aftësia e shoqërisë civile për të qenë faktor dhe ekspertiza e cilësia e akademikëve të një vendi ato që përcaktuan ecurinë e raporteve ndërmjet ekonomisë së tregut dhe demokracisë në çdo vend ". Siç duket, ky zbulim i rrënjëve të te keqes shërben si alibi e deficitit demokratik, aq më tepër kur adaptimi me ekonominë e tregut dhe me vetë kapitalizmin e ka kaluar provën e zjarrit. Si shpjegohet atëhere ky fenomen karakterizon jo vetëm Shqipërinë por gjithë grupin e vendeve ish-komuniste ?
.
. Gabohem ndoshta rëndë, por sidoqoftë, analiza ime e ngjarjeve ndjek një logjikë tjetër, të ndryshme nga ajo e Krastev-Civicit. Duke ju rikthyer një shkrimi tashmë të vjetër, po shkëpus prej tij një pjesë të tërë për t’a vënë nën shqyrtimin e lexuesit :
.
.
. … Nga momenti që rënia e komunizmit ishte kthyer në një konstatim banal, asnjeri nuk dyshonte më se e vetmja zgjidhje që i ofrohej ansamblit të vendeve ish-komuniste ishte ajo e vendeve të tjera të Evropës, pra kapitalizmi. Në të vërtetë, frazeologjia zyrtare e epokës evitonte me kujdes përdorimin e këtij termi të fundit, qoftë për shkak të një bestytnie të vjetër që rikujtonte pa dyshim atë shprehjen e dashur të Marksit lidhur me " shfrytëzimin e njeriut nga njeriu ", qoftë për arsyen tjetër që dy sistemet nuk ofronin të njëjtat barazvlera, veçanërisht në termat e ideologjisë, të vlerave të pastra morale ose të idealeve sociale. Ndërkohë që pjesa dërrmuese e mendimtarëve – politikanët – preferonin të flisnin kryesisht lidhur me referenca të reja sikundër ishte rasti i tregut dhe i demokracisë, pjesa tjetër – ekspertët ekonomistë – këmbëngulnin lidhur me aftësitë e çuditshme të adaptimit të sistemit kapitalist, që e lejonte të çfaqte mes të tjerash edhe një fytyrë njerëzore.
.
. Menjëherë pas përcaktimit të kësaj diagnoze, u duk në mënyrë të kthjellët që pas një gjysëm shekulli të egzistence të veçuar në gjirin e sistemeve politike antagoniste dhe ndarjeje me perde ose me mure, çdo sekondë që kalonte ishte e tepërt dhe që sa më shpejt të bëhej bashkimi – për të mos thënë shkrirja – aq më mirë do të ishte për të gjitha palët. Në këtë fazë fillestare, sejcila nga këto palë bënte llogaritë e veta dhe numëronte përparësitë : vendet e përëndimit mund të përgëzonin vetvehten për zhdukjen përfundimtare të kërcënimit ushtarak që vinte nga Lindja, nga perspektivat që i krijoheshin ekonomisë civile nëpërmjet shkurtimit të shpenzimeve të kushtuara sistemit të tyre të mbrojtjes, nga përparësitë ekonomike në drejtim të investimeve që kërkonte tregu i vendeve të Lindjes ndërkohë që kampi tjetër, ai i ish-vendeve komuniste, mund të ëndërronte lidhur me mundësitë që do të ofroheshin për të rindërtuar ekonomitë kombëtare, për të ristrukturuar shoqërinë mbi bazën e vlerave të reja dhe së fundi, për të rritur nivelin e jetesës të qytetarëve të tyre. Duke shembur atë mur të frikshëm në fundin e viteve tetëdhjetë të shekullit të kaluar, njerëzit e thjeshtë i kishin dhënë mundësi elitave të tyre të skiconin konturet e një porte që do t’i shpinte në parajsë ndërkohë që si kundërvleftë të hyrjes, atyre ju duhej të braktisnin çdo gjë që ju kujtonte epokën e vjetër.
.
. - Së pari, meqënëse përdorimi i " normës " së tranzicionit e përpunuar nga ana e FMI jepte rezultate të ndryshme, sipas llojit të vendit të Evropës Qëndrore dhe Lindore, kjo gjë sugjeronte që kalimi nga socializmi në kapitalizëm mund të ndjekë rrugë të ndryshme – në vend të një tranzicioni standard, ishte e udhës të flitej për pluralizëm tranzicionesh.
.
. - Së dyti, ky model një-përmasor, i bazuar mbi Konsensusin e Uashingtonit përshtatej fort keq me realitetin e vendeve ish-komuniste në fazën e tranzicionit. ; për të qenë konform qoftë edhe me përvojën e dikurshme të vendeve të Amerikës Latine ose të Evropës jugore, ai duhej imagjinuar si një tranzicion i dyfishtë (ekonomi e tregut dhe demokraci). Por dobësitë e institucioneve dhe shkrirja e Shtetit, aq karakteristike për vendet e interesuara, sugjeronte një përmasë suplementare – atë të shoqërisë civile – duke kaluar kështu në një tranzicion të trefishtë, bile edhe në një të katërfishtë po qe se do të marrim parasysh zgjimin e problemit kombëtar dhe etnik.
.
. Ja pra, vetëm pak vite më vonë, çështja e tranzicionit çfaqet jo vetëm me kohëzgjatje të madhe, por goxha më e shtrenjtë dhe ç’është me e keqja, mjaft më e ndërlikuar se sa dukej : në vend të një porte, kalimi drejt parajsës aq të dëshiruar kish marrë pamjen e një grille ku për të kaluar duhet të jepje prova të progreseve të kryera, sipas normave të vendosura nga zotërit e parajsës. Përse ky tranzicion ishte kaq i zorshëm dhe i lodhshëm për dikë ndërkohë që ecte pothuaj vetë për një tjetër ? Përtej interesit akademik, përgjigja duhet të sjellë elementë të njohjes me qëllim readaptimin e politikave të ndjekura dhe optimizimin e instrumentave të ndërhyrjes pasi, një varg treguesish konfirmonte dyshimin se ky proces mund të çonte drejt situatave vështirësisht të kontrollueshme për të mos thënë kritike. Evropës do t’i duhej të mësohej me mospërputhjen flagrante ndërmjet fjalimit zyrtar të aktorëve politikë lokalë, premtimet e të cilëve janë në proporcion të drejtë me ndihmat financiare, dhe realitetit prezent fort pak të përshtatshëm për zbatimin e vlerave, të normave dhe të praktikave demokratike.
. U desh së fundi që edhe institucionalistët të zbresin në terren për të nënvizuar rëndësinë e veçantë të peshës të të kaluarës dhe me këtë rast, të propozonin përdorimin e konceptit të ndikueshmërisë të udhës, të path-dependency. Tashmë, me marrjen parasysh të veçorisë historike hapet një kapitull i ri : ai i rolit të infrastrukturës politike publike, të Ligjeve dhe të politikave lokale. Ndërkohë që " shkenca e tranzitologjisë " fillon dhe interesohet për Shtetin pas-komunist jo sikur të ishte një karkasë e destinuar të flaket në hedhurinat e Historisë por si një strukturë në kantier, institucionet evropiane ishin të detyruara të ndërronin fund e krye metodën. Sikundër ato " dadot ", ata duhej të kujdeseshin nga afër për " çamarrokët " e pabindur, njëkohësisht duke ju mësuar sjelljet e mira, duke i përgëzuar për arritjet dhe duke i ndëshkuar për gabimet, bile bile duke i shtrënguar që të mos i përsërisin për të dytën herë. Ai kalimi aq përgjëruar tashmë kish katandisur në një vrimë gjilpëre, e zvogëluar me qëllim që të pengonte kalimin e gamiles pasi në të vërtetë, ajo parajsa që mezi shquhej diku larg ishte vetëm për të pasurit.
.
. Në të vërtetë, Shteti pas-komunist kish fare pak gjëra të përbashkëta me modelin e llustrosur të sivëllait të tij perëndimor. As i stabilizuar as edhe i konsoliduar ; i tërhequr drejt një dinamike të paqëndrueshme nga forca politike, nga grupe interesi, bile dhe nga individë të veshur me pushtet ; i pompuar me direktiva që vijnë nga larg dhe që i kërkojnë njëkohësisht, korrektësi financiare, praktika ligjore transparente si dhe qëndrime të arsyeshme në planin lokal, rajonal bile edhe internacional ; në mungesë të vazhdueshme të mjeteve të veta të prekshme për të ndërmarrë aksione ekonomike ose sociale afatgjata ; i detyruar të pranojë moskokëçarjen e funksionarëve, harbutllëkun e burokratëve, kapriçot e udhëheqësve dhe pisllëqet e biznesmenëve të tij, ai segmentohet në një mori qendrash ku merren vendime ndërkohë që sejcila prej tyre për llogari të vet, ushtron autoritetin, aplikon politikat e saj dhe rrezaton ndikimin e saj. I coptuar dhe i shpërbërë në këtë mënyrë, ai shëndrrohet në një gjah i lehtë për partitë politike që ripërtërijnë papushim strukturat e tyre sikundër dhe funksionarët, sipas ritmeve të ambicioneve elektorale dhe të praktikave të tyre partizane. Nga momenti që Evropa kish ndezur fitilin e shpresës, kjo makinë e brishtë të cilës i tundeshin të gjitha vidat dhe rrotullat u vu në lëvizje, duke ndjekur me nuhatje erën e parave. Në rast se do të ngatërronte rrugën dhe nuk do të gjendej në hyrje të atij udhëkalimi të lumtur, ajo rrezikonte të përfundonte në të tjera " parajsa të humbura " ose do të përplasej kundër murit, siç ishte rasti i Republikës së Tretë të Berishës që u thye kundër murit të revoltës popullore.
.
.
. * * *
.
.
. Cilidoqoftë pozicionimi i analistit, përkatësia e tij në një familje politike apo në një rrymë mendimi, objektivi i tij parësor mbetet përçimi i një përqasjeje, hapja e një debati dhe ndeshja e pikpamjeve në të mirë të një auditori, ndoshta ende i pamësuar, ende i paformuar por aspak naiv. Jam gati t’i hyj këtij debati, bile edhe të pranoj disfatën.. por me kusht që të dij me kë ndeshem. Me Krastevin apo me Civicin ?

La suite.. - Vazhdimi...

Sunday, November 23, 2008

Na ishte një herë (që mos qoftë) – Kombinati (I).

.
. Megjithëse nënvetëdija duhet të kish rregjistruar elementët e parë që herët, m’u deshën vite, përpara se vetëdija të pranonte diferencën. Ndoshta, kish arritur ngopjen me ndryshimin e beftë të shprehjes së bashkëbiseduesit kur ai mësonte se isha nga Kombinati. Një tendosje e shpejtë muskujsh të faqes ku dallohej pak llahtari, një fije kuriozitet dhe diçka më tepër se përbuzje, një hije superioriteti.
. Por shpejt arrita të mësohem me këtë shprehje. Bile shqetësohesha kur ajo mungonte të çfaqej dhe për t’u siguruar gjeja mënyrën për të rishtënë në bisedë atë origjinën time. Për të qetësuar shpirtin mendoja se duhej të ishte e njejta shprehje që çfaqej në fytyrën time kur bashkëbiseduesi im i rradhës më mësonte se ishte nga Yzberishi, nga Sharra apo nga Vaqarri. Pa folur më për ata nga Lalmi i Urës së Beshirit. Për shumicën e Tiransave, katunarët e Lalmit vinin nga një botë tjetër, përtej kufirit të asaj njerëzore. Bile thonë se dikur, i pari i Tiranës (Esat Pashë Toptani ?) kish thënë diku : « .. Ura e Beshirit s’është gjë tjetër veçse një shprehje gjeografike ! ». Edhe pse kjo legjendë mbetet e dyshimtë – dhe për më tepër ngjan me mitin e Bismarkut të famshëm, jam i bindur se Pashaj i Tiranës e ka pas inatin me Haxhi Qamilin e Sharrës dhe me të tjerë katundarë të pacipë, adeptë të Babës dhe kundërshtarë të Princit. Pra, jo me Kombinatin, i cili në atë kohë nuk ka egzistuar as edhe në ëndrrat më të çmendura të kokave të mençura qylafgjata tiranse. U desh që një tjetër Hoxhë, kësaj rradhe gjirokastrit, të pushtonte Tiranën për të dekretuar lindjen e Kombinatit, disa vjet përpara lindjes time, diku mes moçaleve të Yzberishit dhe djerrinave të Sharrës.
.
.
. * * *
.
.
. Vite më vonë, tashmë student, një i njohuri im pati guximin dhe e quajti Kombinatin « vrimë e zezë ». Duke ditur se ai flirtonte me fizikën dhe se ish krenar për origjinën e tij patriciane nga rruga e Dibrës, gjykova se mendimi i tij dialektik tashmë punonte në funksion të kontradiktave : materje – antimaterje. Nuk i hyra debatit. Disa orë më vonë më duhej të merrja autobuzin për t’u kthyer në antimaterjen time të dashur. E vetmja mënyrë për të qetësuar shpirtin ishte loja me krahasimet : në se Kombinati ishte një vrimë, ç’duhej thënë për Vorrin e Bamit apo për Laprakën ? I pari ishte fundi i botës të të gjallëve – më tej vinte gropa e varrit, e dyta fundi i botës së qytetëruar – më tej shtrihej honi i Ferrit. Cila ishte rrezja brenda të cilës vepronte kjo krenari patricësh, në se vetëm katër kilometra e gjysëm ndanin Diellin nga Vrima e Zezë, Materjen nga Antimaterja ?Katër kilometra e gjysëm – një pafundësi. Gjysëm ore me autobuz, një orë me këmbë… mbi zgjatimin e paemërt të rrugës së Kavajës që çuditërisht përfundonte aq larg Kavajës, diku pranë 21 Dhjetorit. Më tej shtrihej Uzina Enver dhe Parku, mbretëria e zhulit dhe e vajit të djegur ; përtej Lanës tashmë gjiriz i hapur, vinin Teknikumet - principata e shisheve të birrës dhe e konviktorëve anonimë ; përtej një bregu, përhapej Stabilimenti – dukata e tutkallit dhe e tallashit dhe në fund të vargut Kombinati – terminus Tirana, perandoria e tekstilistëve dhe parajsa e plebenjve halabakë. Po t’a mendosh hollë hollë, ky raport patrician – plebe duhej të ish kaq i universal dhe i mirëpranuar, kaq natyral sa që, kur një kombinats vraponte pas autobuzit tashmë në lëvizje, i bërtiste nga pas shokëve të tij : « Po dal në Tiranë ! ». I njejti ngashërim në zë dhe feksje e syve si ai i fshatarakut francez : « Po shkoj në Paris ! ». .
.
. * * * .
.
. Por shyqyr që edhe një botë e padrejtë si ajo tona njihte, në mos mëshirën, harresën – dhe relativitetin. Pasi ajo Tirana zulmëmadhe dhe hijerëndë kish dalë nga hiçi diku në Lushnje, kur baballarët e Kombit vendosën t’a shpallin kryeqytet diku rreth viteve njëzet. Në të njejtën mënyrë, krijuesit e Botës së Re vendosën të ndërtonin Kombinatin në fillim të viteve pesëdhjetë, vetëm një çerek shekulli më vonë. Veçse tashmë Zoti krijonte me ngut dhe e kish braktisur metodën e vjetër të ngjizjes nga balta dhe fryrjes në hundë për të prodhuar Adamin apo riprodhimin e Evës me anë të brinjës. Ai i gjeti Adamët dhe Evat e rinj socialistë gati, në mes të baltës së Myzeqesë, të Vrinës apo të Maliqit dhe i hodhi mes baltës së Yzberishit. Baltë për mjaltë, më mirë ajo e kuqja e Tiranës se sa e zeza e humbëtirës. E thënë ndryshe, më mirë mekanik dhe tekstiliste se sa çoban dhe bujkeshë – një zhvillim krejt logjik në përputhje me ligjet e reja të Parajsës. Ndërkohë, sipas një logjike tjetër po aq të vjetër sa ajo e racës njerëzore, megjithë mungesën e Mollës dhe të gjarpërit, këta Ademë dhe Hava u shtuan dhe u shumuan – dhe sollën në jetë kombinatsit.
.
. Më bëj baba të të ngjas ! Në se shefat kopjonin përvojën e të tjerëve shefa dhe ndërtonin shoqërinë e re mbi gërmadhat e kalbura të rregjimeve të shkuara, kombinatsit kopjonin Tiranën fqinje për të ndërtuar Kombinatin e tyre mbi hiçin kozmik. Kështu, bulevardi « Dëshmorët e Kombit » me Universitetin dhe Maternitetin në skaje, u përjetësua në atë udhën-zorrë të gjatë « Via Kavajensis » me Mapon në një qosh dhe Zjarrfiksat në tjetrin. Edhe sot e kësaj dite, s’jam në gjendje të them cili mes Mapos dhe Zjarrfiksave i korrespondonte Universitetit dhe anasjelltas.. Duke lënë korrespondencat anash – pasi edhe Tiransi më i shkujdesur mund të bëjë analogjinë – ne kishim Lanën tonë, në shtratin e betontë të të cilës në vend të ujit rendnin minjtë ; sheshin qëndror ku mernin kthesën autobuzat ; statujën e Stalinit me dorë – busullën orientuese ; shatrivanin përballë me ca jargavane jargavjerrës ; kinemanë Tekstilisti, ekipin e futbollit gjithashtu Tekstilisti, statujën e Tekstilistes pa duar - një lloj Venusi i një farë Miloje sovjetik… Pa folur më tej për ato monumente etnografiko-antropologjiko-gastronomike që s’kishin shoqen në botë dhe jo më në Tiranën e largët !
.
. Me çfarë mund të krahasohet për shembull, Pallati i Beqareve ? Ai institucion i shenjtë me tulla të kuqe që strehonte, përveç Mapos ushqimore dhe Ambulancës, të gjitha vajzat pa burrë – kopellat, siç i thërrisnin shkurt – rreth të cilit luzmonte ajka e burrave (të pamartuarit si puna e Stavrit dhe ata të tjerët) të të gjithë zonës ? Po çerdhja javore që mbante dhe ushqente të gjithë bebet fatlume që mamatë e tyre i shihnin një herë në javë (ja përse edhe emri) pasi punonin parreshtur me tre turne ? Po Spitali Distrofik – i vetmi në galaksi – që siç e propozon edhe emri, shëronte distrofikët e tërë dynjasë ? po gjelltorja e Hallove, ku përveç paçes, qofteve të mbytura në lëng të kuq dhe pastiçove mbante brenda Telon dhe Ollgën – çiftin më të shquar gjellbërës që kujtesa kombinaXe ka mundur të memorizojë ? po ai « Corpus Medicus » unik ku militonte doktor Islami dhe doktor Halili, që sikundër kolegëve të tyre kinezë akupuntorë që ju mungonin këpucët, ju mungonin diplomat ? po ai Arqile Boti leshgjatë e qimedrizë, doktori i luleve, barraka e drunjtë e të cilit në kodër mblidhte më shumë pelegrinë se sa ShnaNdou i Mirditës dhe Teqja e Sari Satllikut së bashku ?
. Së fundi – në të vërtetë, i pari dhe më magjiku – ishte vetë Kombinati i Tekstilit. Një univers i papërshkrueshëm dhe misterioz makinash, agregatesh, mekanizmash, motorësh, tamburësh, rrotullash, rrypash dhe levash, një mjedis i stërzhurmshëm tezgjahesh, filaturash, krehësash, fillbashkuesash, dredhësash që gëlltiste çdo ditë me dhjetra tonelata pambuku, leshi, fijesh sintetike dhe mëndafshi ; një bark i panginjur ku rraseshin rrjedhat e pandërprera të grave, vajzave, nënave dhe motrave, burrave, djemve, vëllezërve dhe baballarëve. Një përbindësh plëncushqyes dhe kockathyes, veshshurdhues dhe syverbues – tempulli i punës së përbashkët.
.
. Fundja, këto shtatë mrekulli të Kombinatit ishin argëtime të të rriturve. Për ne të tjerët ende çiliminj mbeteshin të tjera mrekulli : çifti i tubave mbi Lanë, bythëmbështetsja më ideale dhe më e nxehtë dimërore që kish shpikur mendja e njeriut, me kusht që askush të mos pshurrte përsipër, si edhe natyra bujare e gjithëgjendur. Një dhuratë e qiellit, që asnjë zog patrician tiranas nuk mund t’a imagjinonte as edhe në ëndërr. Cili nga këta të fundit kish shkuar në bandë për të mbledhur kumblla shahine në bahçet e Sharrës, të vidhte misra në fushat e Vaqarrit, të gjuante peshk me dorë në lumin e Erzenit, të lahej lakuriq në rezervuaret e Damjanit, të mblidhte vezë pulash në ferrat e Prushit, të kapte breshka apo gjarpërinj në kodrat e Arbanës, të vidhte fiq apo hurma në shtëpitë e Bulticës, të rrëshqiste mbi kushineta në të tatëpjetat e Varrezave.. të shullohej në llucën e Lalmit, të nxihej në hirin e Tecit, të kridhej në vaskat e Misto Mames, të çirrej në shkurret e Kasharit, të përlyhej me manat e Pezës , të baltosej me karbitin e Qelqit, të rrëmonte plehrat e Yzberishit… Në jetë të jetës pra, në se Tirana mbetej një rezervat intelektual sa i lakmuar aq dhe i largët, e kërcënuar nga periferia e zymtë dhe anonime, për fat Kombinati ishte një parcelë proletarësh ndoshta banale, por e rrethqarkuar nga Gjithësia e pafund.
.
.
. * * *
.
.
. Gjithsesi, përtej pagëzimit pagan në kazanin shumëngjyrësh të Natyrës, një rini sa ajo e jona nuk mund t’i shpëtonte dialektikës së luftës së klasave. Edhe sikur të donim t’i bënim bisht, ngriheshin ata sekretarët lebër të Partisë, kryetarët tepelenas të Frontit, shefat kolonjarë të Kuadrit, fqinjët gjirokastritë kuriozë, pensionistët skraparllinj të ngeshëm, mësuesit minoritarë të zellshëm - pa harruar sigurimsat gjithëkombëtarë si Kol maloku, apo Sulo jarga. Kështu kohë pas kohe zhdukej nga qarkullimi ndonjë bixhozçi si Fati, ndonjë hajdut si Bixhuku, ndonjë rrëmujëbërës si Makja, ndonjë gjuhëgjatë si Xhuxhi, ndonjë përdhunues si Berja, ndonjë propagandist si Leksi, ndonjë poet si Zyhdiu, ndonjë parazit si Mandumi. Herë herë, kamioni mblidhte familje të tëra fatkeqe, kushërinj të afërt apo të largët të një armiku të porsazbuluar të klasës, opinioni kryqëzonte ndonjë bullgare si Liljana apo ndonjë ruse si Anja. Por ç’është më e keqja, edhe në shpirtin e kombinatsit më kandid dhe më kaqol, ishte krijuar bindja se kjo luftë e klasave duhej zhvilluar fillimisht brenda nesh. Jo vetëm pasi këtë mendim e kish zbuluar Enveri – ç’êshtê e drejta, disa dhjetëvjeçarë më pas se babai i tij shpirtëror Stalini, statuja e të cilit na bênte hije. por në rradhë të parë se çdo godinë e Kombinatit t’a pëshpëriste në vesh nga mëngjesi në darkë.
.
. Në mes të sheshit, mbi rrugë, një grusht pallatesh dykatëshe me pamje « aristokratike », pra të suvatuar dhe të lyer, dhe disa qindra metra me tutje, në rrëzë të kodrave, disa vargje kazermash, barraka përdhese pupuliti që dikur shërbenin si fjetore për puntorët ndërtues. Mes të parave dhe të dytave një valë e dytë ndërtesash sa të ngutura aq edhe të shëmtuara të filluara me tullë të kuqe dhe të përfunduara me blloqe betoni, kopje të dështuara lokale të luksit stalinian, që strehonin nga dy familje për hyrje – komshinjtë brenda. Por sidoqoftë, edhe këto të fundit mbeteshin kryevepra arkitektonike në krahasim me të mëpastajmet, prodhim i fantazisë së mjeshtrave gollobordas dhe zbatuesve amatorë të punës vullnetare. Të shtrembra, të zymta, të ngushta, të errta, të ulta – thjesht, apartamente klasike të epokës komuniste, ato ndikuan në tiranizimin e pejzazhit, në shpërfytyrimin e qëndrueshëm shpirtëror të kombinatsit standard.
. Ja përse armiku gjendej pranë « Qendrës së Kombinatit », në ato dy-tre pallatet sovjetike me numrat elementarë 1, 2 ndoshta edhe 3. Aty qe strehuar « borgjezia » - drejtorët, inxhinierët, shefat që gëzonin privilegjet më të çmuara që mendja njerëzore mund të imagjinonte, të denja për kapitalistët më të urryer : ujë të ngrohtë në robinet, ngrohje qëndrore dhe dy dhoma e një guzhinê për çdo familje. Paçka se në të njejtat apartamente, ngjitur me Drejtorin e Madh të Kombinatit banonte vagonshtyrësi dhe gjarpërzbutësi Ceni i Bejazes, se një kat më poshtë se inxhinierit Tasho jetonte minatori Arif, burri i bulmetshitëses Athina, se anash diplomatit Isuf ish strehuar tekstilistja Mine nëna e Makeve rrëmujaxhinj dhe e Mandumëve parazitë, se një mur ndante Kryedispeçerin Vangjo nga marangozi-sigurims Dedë, i ati i sigurimsit-marangoz Kol.
.
. « Borgjezi e leshit » e kish quajtur Nanaja, gjyshja pakëmbë e katit të parë që shkonte kohën tek pragu i hyrjes me skajin e litarit në dorë, në skajin tjetër të të cilit hiqej zvarrë Qeqja, nipi i saj zevzek. Famëmadhja Nana, gjithashtu gjyshja e Alqit dhe autorja e shprehjes epike : « … kur të bëhet muti lakror do të bëhet Alqi doktor ». « Borgjezi pe leshi .. dhe pe pambuku » kish shtuar më pas Rako kasapi, në të ri tregëtar « pe vërteti », përpara se të lëshonte herezinë e tij të rradhës « Ja dhe Farija si një shkarpë e zezë. Dje s’kish bukë të ngopte barkun, sot është Drejtoreshë e Kombinatit. Apo Bimi, i vëllaj, dje puntor tekstilist, sot Drejtor drejtorie në Ministrinë e Jashtme. Kjo është borgjezia ? Borgjez i sojit është Tashoja që është rritur me katër shërbëtore, që i ati Pando kish gjysmën e dyqankave të Pazarit të Korçës».
.
. E urreja Drakulën xha Rako. Ashtu si një fëmijë mund të urrejë plakun. Jo thjesht sepse gëlltiste tëmthin apo përtypte shpretkën e gjallë, ende të ngrohtë dhe të përgjakur, të qingjave që ai therrte në lëndinën përpara pallatit ; jo sepse ai quante borgjez tim atë. E urreva që atë ditë kur Xixa i klasës së dytë apo të tretë hëngri drurin më monumental të jetë së tij. Nga ata e Tashos që nuk i kish prekur kurrë me dorë fëmijët. Pasi rrëmoi sirtaret dhe gjeti një grusht florinj nga të kohës së gjyshit të tij, i biri vrapoi të luante me shokët me lek Duçe. Sa u mahnitën kalamanjtë nga shkëlqimi i monedhave, aq shpejt i harruan pasi Rakoja vigjilent u sul t’i mblidhte, duke i dhënë sejcilit nga një dhjetë leksh të epokës. Hajde të vrapoje më tej për t’i gjetur ata të uruar florinj… E urreva edhe vite më vonë pasi deri sa u bë burrë, Xixës i mbeti mbinofka « ai i florinjve ».
.
.
. (vijon)

La suite.. - Vazhdimi...

Tuesday, November 18, 2008

Tashmë një vit në blogosferë.

.
. Pa asnjë prapamendim, më duhet të pranoj se mes të tjerë " mbretërish pagëzues ", lindja e blogut " Përjetësisht të Panjohur " u asistua dhe u shpërblye nga magjistari " Peshku pa Ujë ". Para një viti, në shtator të 2007, sapo kisha përfunduar redaktimin e një libri homonom prej disa qindra faqesh dhe rastësisht, rashë në gjurmët e një një shkrimi të F. Lubonjës, lidhur me rishkrimin e historisë, të botuar në blogun e tij " Përpjekja ". Leximi i tij më shtiu në mendime dhe më detyroi të ulem për t’ju përgjigjur me një koment të gjatë. Disa ditë me vonë, gjithmonë rastësisht, e hasa përgjigjen time të botuar tek " Peshku pa Ujë ", si alternativë ndaj burimit lubonjar – e pikasur nga vështrimi i mprehtë i AlisaT. Mbaj mend se, i tërhequr nga debatet e kijuara, u hodha edhe unë në vorbullën e peshqve, duke zgjedhur pseudonimin XiXa – një remineshencë e lumtur e vegjëlisë kombinaXe.
.
. " De fil en aguille " - në shqip do t’a përktheja jo pa humor – nga peri në spango – u trash ideja e krijimit të një faqeje personale. Një trill i momentit që u shëndrrua në një projekt përpirës. Thjesht një blog, një rremë që do të çonte ujë në mullirin e atij farë libri rraskapitës, një përrockë - të paktën diçka si ata dhjetra të tjerët që ushqenin lumin… një mjedis rrjedhës ku do të mund të lëshoja ato barkat e mia virtuale, duke ditur se ato do të përfundojnë në fund të detit të Madh, aty ku mbyten të gjitha anijet madhështore dhe të lavdishme, qoftë edhe prej letre të shkruar.
.
. Nëse internetin e njihja që nga fillimet e tij të lavdishme të fundviteve 80’ të shekullit të kaluar, nëse e kisha eksploruar dhe plaçkitur pa skrupull në kërkim të atyre mijra artikujve dhe burimeve që më kishin shërbyer për shkrimin e librit, zbulimi i blogut mbetej një aventurë e vërtetë që duhej përjetuar rishtas. Dua të harroj tashmë kokëçarjen e krijuar nga ato kornizat e ngurta të wordpress, nga ato modelet e shpifura të blogger, nga ato ngjyrat e shpëlara të unblog. Troç, kalvarin e vërtetë që zgjati dy javë të tëra dhe që prodhoi maketin e parë të " Përjetësisht.. ", përjetësia e të cilit zgjati vetëm dy ditë, pasi humbi pa gjurmë mes oqeanit të paanë WWW, për shkak të një gabimi në rregjistrim. Edhe një herë tjetër nga e para… Dhe si herë të tjera, arrita në përfundimin aq logjik se përvoja s’është gjë tjetër veçse një lot i turbullt sa i çmuar aq edhe i rrallë, i përfituar nga distilimi i mushtit të një qerreje gabimesh dhe marrëzish, të fermentuara me tharmin e inatit. .
.
.
. . Jo kartolinë, ndoshta letër…
.
. Për fat të keq, në momentet e para të egzistencës, edhe pse se nuk më mungonin as motivi, as këmbëngulja as edhe shkrimet, nuk kisha një vizion të kjartë të blogosferës sikundër dhe një ide se sa do të ishte numri i të interesuarve. Por, nëse ky i fundit mund të matet bile edhe mund të stimulohet me një varg marifetesh nga të internetit, vëmendja e lexuesve mund të mbahej vetëm falë interesit që zgjojnë shkrimet… si edhe gjetjes së një formati interesant që fton kalimtarin kurioz të kthehet rishtas. Në se mund të guxoj një krahasim të blogut virtual të Cergës së Gjerë me një " gazetë " reale mbi banakun e një kiosku, shpesh janë titujt, ngjyrat, fotot që kapin vështrimin dhe detyrojnë dorën të rrëmbejë botimin, përpara se mendja të gjykojë përmbajtjen – dhe të detyrojë po atë dorë t’a palosë përpara se t’a shtjerë në xhep, ose t’a flakë paçavuren.
.
. Që në fillim braktisa idenë e shkrimit të kartolinave – të atyre fotove origjinale ose të peshkuara në të tjera faqe, që shoqërohen me dy-tre rreshta komentesh të zgjuara. Më mbetej pra varianti i letrës : monolog përpara pasqyrës – ese, korrespondencë me tjetrin e padukshëm – rrëfim, dialog me vehten tjetër – debat. Një punë boll e ndërlikuar dhe që në rradhë të parë kërkon shumë më tepër kohë për të mbledhur farat, për t’i bluar dhe për të gatuar bukën me miellin kësisoj të përfituar – pa qenë aspak i sigurt se kjo lloj buke do të përtypet, do të gëlltitet dhe do të tretet më shpejt. Kësaj i thonë t’i hapësh punë vehtes dhe të vesh në punë të tjerët. Me shpresë që ata të të ngjajnë, në mos të të kuptojnë.. Ndaj formës, prozë, poezi dhe së fundi teatër, blogu mbetet gjithmonë i hapur dhe krijues, një mjedis eksperimentesh dhe sprovash të vazhdueshme, mjaft që leximi të nxitë të tjera lexime, që mendimi të ndjekë të tjera rrugë… Paçka asaj ndjenjës (unë po e quaj nevojë për reflektim, qoftë edhe drojë se kam frikë t’a quaj mospërfillje) që ende nuk i shtyn lexuesit të lenë komente.
. Sa për përmbajtjen e shkrimeve në të, ajo gjithmonë është luhatur – dhe do të vazhdojë të luhatet - mes gjeohistorisë dhe histogjeografisë, politikës gjithashtu gjeo- ose histo- si edhe kulturës. Troç, rreth-e-qark ose mespërmes temave të kaluara ose të sotme që përmendin, kujtojnë ose flasin për Shqipërinë dhe Shqiptarët – duke ftuar t’i zbulojnë këta të fundit ata që ende nuk i njohin ; t’i kqyrin ndryshe ata që i keqnjohin dhe së fundi, t’i rizbulojnë ata që mendojnë se i njohin.
.
. Por, përtej formës dhe përmbajtjes, shkrimet kanë të përbashkët kujdesin ndaj gjuhës, përzgjedhjen e fjalës dhe merakun ndaj të shprehurit. Mundin e krijimit qoftë edhe të një linje të thjeshtë muzikore, mes asaj melodie aq të veçantë dhe të papërsëritshme të gjuhës shqipe që si çdo melodi tjetër tendon të shkrihet nëpër pyje dhe nëpër male – si fërshëllima e një shëtitësi të ngeshëm, po qe se nuk do të marim kohën e nevojshme t’a përjetësojmë mbi diçka më të qëndrueshme se sa ajri.
.
.
. * * *
.
.
. Sa ja ka arritur qëllimit blogu ? Nuk besoj se " vlera " të tilla si numri i vizitorëve apo numri i artikujve të botuar shërbejnë si kritere vlerësimi. Sikundër nuk besoj tek sondazhet e llojit Technorati.. Ja le pra fjalën lexuesit dhe i falem gjykimit të tij të mëtejshëm. Sidoqoftë, edhe pa këtë gjykim, e ndjej vehten të çliruar dhe të qetë përballë miqve dhe armiqve, përballë dashamirëve dhe dashakeqëve. Pasi edhe sikur të kem dështuar sprovën e të qenit krijues, kam fituar përpjekjen tjetër : atë të shëndrrimit nga një konsumator pasiv në një pjesëmarrës aktiv. Sikundër ai votuesi që beson se hedhja e një cope letre në një kuti të ngjyrosur zotëron forcën e shëndrrimit të botës… Sikundër ai besimtari që shpreson se lutja e tij përpara një altari forcon vullnetin e qasjes të të mirës dhe smbrapsjes të të keqes.

La suite.. - Vazhdimi...

Friday, November 14, 2008

Fundi i idilit shqiptaro-otoman.

.
. Shekulli i XIX paraqitet si kapërcyell në marrëdhëniet shqiptaro-otomane. Përplasja madhore skënderbejane e messhekullit të XV, u ndoq nga tre shekuj (XIV-XVIII), rezistence, nënështrimi dhe integrimi gjatë të cilëve vendi pësoi shëndrrime të thella socio-ekonomike. Islamizimi i popullsisë, i përshpejtuar gjatë shekullit të XVII, ishte paraprirë nga një "revolucion" në fushën e qeverisjes, pasi drejtimi i jetës së vendit kish rënë në duart e një aristokracie të re indigjene, natyrisht të islamizuar përpara kohe. Megjithëse në rrafshin ballkanik, kjo dukuri nuk përbën as një rast të vetëm as edhe një lëvizje në drejtim të kundërt me tendencën e përgjithshme, ajo çka dallon rastin shqiptar është intensiteti i ndërfutjes si dhe shkalla e plotësimit të këtyre dy dukurive. Pa folur ende për një shkrirje kulturore ose një sinkretizëm identitetesh, bëhet fjalë për një proces integrimi socio-shpirtëror i cili ze vend dhe ndikon thellësisht vazhdimin e historisë së përbashkët.
.
. Por sidoqoftë, duke përdorur një shprehje fort teknike, ndërthurja e harmonikave historike kish prodhuar një rezonancë shkatërruese. Ritmet e zhvillimit të shoqërisë tradicionale shqiptare nuk përputheshin me përpjekjet modernizuese të Perandorisë ndërkohë që interesat e periferisë ballkanike shkonin ndesh me atë të qendrës stambollite. Në se kaosi politiko-ushtarako-administrativo-shoqëror ku ish zhytur Perandoria otomane kish nxitur në hapësirën shqiptare kristalizimin e vullneteve autonomiste të tipit Pashallëqe, ai kish prodhuar një dinamikë mëvehtësuese të natyrës nacionaliste në hapësirën rrethuese ballkanike. Me fjalë të tjera, trajektorja e përbashkët kish bigëzuar duke krijuar një varg gjendjesh të reja lokale, vatra paqëndrueshmërie dhe tensionesh për vitet apo dhjetëvjeçarët e ardhshëm.
. Dashur-padashur, përpjekje si kjo e mëposhtmja që tentojnë të shpjegojnë shkaqet e prishjes së idilit mes Otomanëve dhe Shqiptarëve, shtylla e fuqishme të Perandorisë përgjatë shekujsh dhe rezervuari i pashterrur ushtarësh, gjeneralësh apo Vezirësh, sugjerojnë se domosdoshmërisht, përgjigja ngërthen një larmi këndvështrimesh dhe situatash, karakteristike të vetë ansamblit gjeopolitik, që tejkalojnë së tepërmi kuadrin lokal.
. Për më tepër, kqyrja e vëmendshme e këtij momenti unik në historinë e sotme të vendit çon në përfundimin se ideja e autonomisë politiko-kulturore apo ajo e pavarësisë, të formuluara nga elitat shqiptare gjatë periudhës pasardhëse të "Rilindjes Kombëtare", frymëzohen në rradhë të parë nga kriza e marrëdhënieve shqiptaro-otomane dhe në vazhdim, nga ndryshimi i raportit të forcave në skenën ballkanike. Në se fundi i idilit me Portën e Lartë krijon fermenton pakënaqësinë e krerëve dhe nxit turbullirat popullore, rritja e " oreksit territorial " të fqinjëve grabitqarë të krishterë ushqen shqetësimin lidhur me humbjen e trojeve. Në këto kushte, adoptimi i nacionalizmit si ideologji udhëheqëse e projektit kombëtar jo vetëm është një proces i vonët, për të mos thënë i vonuar, por edhe integrimi i këtij koncepti në sjelljen e elitave prodhon strategji dhe taktika të natyrës mbrojtëse dhe jo sulmuese.
. .
. * * *
.
.
. Po bëhej tashmë mbi një shekull që Perandoria otomane kish humbur çdo iniciativë të veprimit në Evropë dhe strategjia e vetme në rend të ditës ishte përmbajtja e sulmeve e armiqve veriorë si edhe shtypja e çdo lëvizjeje kundërshtimi ose të natyrës separatiste të ardhur nga brenda. Shtëpia e Osmanit kish humbur gjithë shkëlqimin dhe madhështinë e epokës së dikurshme dhe shtyllat e saj, të krisura tej e mbanë, mezi mbaheshin më këmbë:
. - Sulltani, ky personazh qëndror i Perandorisë që përfaqsonte forcën e dinastisë, përmblidhte në vetvehte të gjitha të këqiat e sistemit : gaziu fitimtar i kohërave të Muratit të IItë, i Mehmetit të IItë ose i Sulejmanit të IItë ishte zhdukur prej kohësh dhe i kish lënë vendin qenieve përtace të llojit Ahmed i IItë, Mustafa i IItë ose Ahmed i IIItë që e kalonin kohën mes kënaqësive të gjuetisë, të haremit dhe të kopështit perandorak.
. - Ushtria, ky instrument i shkëlqyer dhe ngadhënjyes i pushtimeve ishte shëndrruar në një trup paformë që shkëlqente nga paaftësia e saj ushtarake dhe nga ngurtësia e saj, e shëndrruar në legjendë. Armike ndaj çdo lloj reforme, ajo varej tashme nga dëshira e mirë e spahinjve, të lidhur së tepërmi me administrimin e pronave të tyre bujqësore, ndërkohë që trupa pletorike e jeniçerëve e kish mendjen më tepër në marrjen e rrogës dhe në intrigat e pallatit se sa në pjesëmarrjen në fushatat ushtarake. Kohërat e lavdishme të arritjeve të shkëlqyera si rrethimi i Vjenës ose fitorja nën muret e Lvovit i përkisnin të kaluarës ndërkohë që hieja e Habsburgëve të Austrisë ose e Carëve të Rusisë, dikur të mundur dhe të poshtëruar, tashmë peshonte mbi Ballkanin.
. - Së fundi principet e Islamit, të mbrojtura me xhelozi nga kasta e ulemave, ishin shëndrruar në frenin kryesor të zhvillimit ekonomik dhe politik të Perandorisë. Nën pretekstin e mospërputhjes me konceptimin mysliman, përparimet teknike dhe shkencore perëndimore ishin hedhur poshtë në mënyrë sistematike gjë e cila kish thelluar greminën mes ekonomisë otomane ende në stadin artizanal dhe ekonomisë evropiane në fillimet e saja kapitaliste. Prodhimtari e ulët, kosto e lartë prodhimi, bilanc tregëtar katastrofik dhe më në fund një konjukturë e vështirë financiare ; të gjithë elementët e një krize të rëndë ekonomike ishin grumbulluar dhe përcaktonin një ndërhyrje të pashmangshme evropiane mbi tregun gjigand të perandorisë të cilit ndërkohë i mungonte kontrolli tradicional mbi rrugët e saj tokësore tregëtare me Lindjen e Largme dhe me Indinë.
.
. Ende më keq, tronditjet e thella të natyrës politike, ekonomike dhe teknologjike të shekujve të XVIIItë dhe të XIXtë kishin shëndrruar faqen e kontinentit evropian dhe kishin ndikuar në lindjen e fuqive të reja edhe më agresive dhe të interesuara tej mase nga rajonet otomane. Anglezët dhe francezët fillimisht si tregëtarë të zot dhe më tej si ushtarakë të shkëlqyer u çfaqën në brigjet lindore të Mesdheut dhe të Lindjes së Afërme. Porta e Lartë duhej t’i nënshtrohej realitetit : jo vetëm që ajo nuk zotëronte më ato mjetet e saja të dikurshme për t’u imponuar dhe për të bërë ligjin si dikur mbi vendet e krishtera por ajo tashmë duhej t’i nënshtrohej vullnetit dhe kërkesave të tyre që shpesh e më shpesh shpreheshin në pretendime territoriale.
.
. Çdo shpirti të ndritur dhe sadopak racional, kjo tabllo e errët e Perandorisë që rendtte drejt falimentimit mund t’i frymëzonte veçse ndërmarrjen e reformave. Ky ishte edhe mendimi i një vargu personalitetesh të shquara të Perandorisë : sulltanë, vezirë ose të tjerë pashallarë që herë pas here, ju përveshën kësaj pune aq sa ajo u shëndrrua në një përbërëse të përhershme e jetës politike otomane – të paktën, që prej fundit të shekullit të XVItë. Por, jo vetëm që kjo ndërmarrje gjithmonë ka qenë e rrezikshme për të mos thënë vdekjeprurëse për një numër të madh artizanësh të kësisoji, por njëkohësisht ajo ka prodhuar rezultate mediokre. Në mënyrë të pandryshueshme, politika e reformave të quajtura " tradicionale " synonte riorganizimin dhe ringritjen më këmbë të ushtrisë perandorake nëpërmjet forcimit të masave fiskale dhe përforcimit të thesarit të shtetit ndërkohë që ajo binte ndesh me frontin e bashkuar të të gjithë konservatorëve – trupa e jeniçerëve, kasta e ulemave, shtresa e spahinjve – që të gjithë me ndikim të madh dhe tepër të fuqishëm për t’u neglizhuar.
.
. U desh një seri e tërë disfatash kundër Rusëve dhe një traktat katastrofik i llojit të Kyçyk Kajnarxhes në vitin 1774 me qëllim që të imponohej një lloj tjetër reforme : shkrirja e plotë e e institucioneve ushtarake, politike dhe ekonomike. Nën Abdylhamidin e Irë, teknikët e parë të huaj, në pjesën më të madhe të tyre francezë, morrën në dorë modernizimin e ushtrisë otomane që u pajis me njësi të reja artilerie ose të marinës si edhe me një Akademi ushtarake. Pasardhësi i tij Selimi i IIItë shkoi edhe më larg : në vitin 1791, ai shpalli një sistem të ri të shërbimit ushtarak nizam-i xhedid në Anadoll dhe menjëherë, atij ju desh t’i vinte një fren kësaj makine për shkak të pakënaqsisë të ajanëve të provincave si dhe të zhurmës të jeniçerëve. Një dhjetëvjeçar më vonë, gjithmonë i njejti Selim u mundua të shtrinte këtë reformë në Rumeli por kësaj here jeniçerët e zemëruar e përmbysën prej vërteti kazanin e tyre legjendar : në vitin 1807, ata pushtuan pallatin dhe vranë Sulltanin. Kjo ngjarje u shëndrrua në një mësim të mirë për nipin e të ndjerit, Mahmudin e IItë që trashëgoi fronin : duheshin shtyrë sa më larg këto lloj reformash, përderisa armiqtë e tyre ishin ende gjallë. Megjithatë edhe durimi perandorak kishte kufijtë e tij veçanërisht kur bëhej fjalë për tërësinë territoriale të Perandorisë të rrezikuar nga kryengritja e Grekëve. Pasi ftoi pashanë e Egjiptit – Ibrahimin, të birin e Mehmet Alisë - për ndihmë në tokat greke, ai shpalli shkrirjen e trupës të jeniçerëve në gjirin e ushtrisë së re.
. Këta të fundit nuk hezituan aspak për të ngritur edhe një herë krye sipas zakonit të tyre të shquar dhe të respektuar deriatëhere dhe, në 14 qershor të vitit 1826, u derdhën në rrugët e kryeqytetit. Por kësaj here kryengritja e tyre u shtyp pa mëshirë dhe njësitë e reja të artilerisë ju dhanë dërrmën e fundit : mbi 6.000 të vrarë, 18.000 të syrgjynosur në fund të dheut bile edhe emri i tyre u ndalua të përmendej përgjithmonë. Në vazhdim të kësaj ngjarjeje të përgjakshme, shtresa e spahinjve u shkri një herë e mirë dhe urdhëri fetar i Bektashinjve u shpërnda dhe u ndalua me ligj. Me një goditje prej mjeshtri Sulltani kish prerë nyjen e famshme që shtrëngonte Perandorinë në grykë. Rruga e reformave tashmë ishte hapur njëherë e përgjithmonë (shënimi 1).
.
. Asnjëherë, mendimi i ngulët i sulltanëve për të ndërmarrë reforma nuk kish gjetur vend në shijen e ajanëve shqiptarë, fuqia ushtarake e të cilëve ju sillte një farë shkalle pavarësie ndaj pushtetit qëndror pa harruar ndoshta më të rëndësishmen, të ardhurat e majme. Forca e tyre qëndronte në rrjetin e aleancave mes bajraktarëve veriorë dhe bylykbashëve të zonave gjysëm malore të jugut - një shtresë shoqërore krejt e veçantë e rekrutuesve profesionelë - xhambazë njerëzish dhe njëkohësisht udhëheqës ushtarakë, për të mos thënë thjesht sipërmarrës që ju gjenin punë njerëzve të rregjur me artin e luftës. Kjo kategori e fuqishme sociale që gjendej diku mes aristokracisë ushtarake dhe shtresave popullore ishte një prodhim origjinal i epokës së turbullt që kalonte perandoria otomane : që prej momentit kur sistemi timarial kish humbur forcën e vet jetësore dhe veçanërisht aftësinë e tij për t’i ofruar ushtrisë kontigjentet e nevojshme ushtarake, Shtetit ju desh të paguante shuma kolosale për të rekrutuar trupa " mercenare ", preokupimi kryesor i të cilave ishte pagesa e rregullt e rrogës. Kështu, ata u ndjenë thellësisht të prekur me rastin e rikthimit në rendin e ditës të nizam-i xhedidit, dhe bashkuan zërat e tyre me ato të bejlerëve dhe të pashallarëve të tjerë. Mërmëritja e tyre e thellë u kthye në buçitje që u dëgjua deri në Divan i cili, s’gjeti rrugë tjetër veçse të ngadalësonte aplikimin e reformave, të paktën në viset shqiptare.
.
. Gjendja e vajtueshme e situatës si dhe degradimi i thellë i sistemit u çfaq me një forcë të veçantë gjatë operacioneve në Greqi ku, sigurisht udhëheqësit shqiptarë u thirrën të merrnin pjesë me gjithë potencialin e tyre njerëzor. Megjithë thirrjen e lëshuar " në emër të Islamit dhe të Sulltanit ", numri i atyre që u përgjigj prezent që në ditët e para ishte mjaft i pakët (shënimi 2). Të tjerët, kryesisht ajanët toskë, duke marrë me mend gjendjen e keqe të financave otomane, e kushtëzuan pjesëmarrjen e tyre me parapagime marramendëse si dhe me çmime të larta ndaj rreziqeve të mundshme. Në të vërtetë, ata ishin tepër pak të motivuar për të marrë pjesë në operacione ushtarake kundër fqinjëve dhe partnerëve të tyre të vjetër grekë, që në shumicën e rasteve bile ishin me origjinë shqiptare sikundër ata vetë. Sidoqoftë, të detyruar të sillnin ndihmën e tyre, ata u prezantuan në teatrin e operacioneve që zhvilloheshin nga Peloponezi dhe deri në More, duke kaluar nëpër Athinë. Krejtësisht të çinteresuar dhe pasivë, për të mos thënë dëshpërues në aksionet e tyre, ata u treguan në të kundërt tepër aktivë në atë stratagjemën e tyre të përbashkët që synonte diskreditimin e Mehmed Reshid pashës, komandantit të përgjithshëm otoman të asaj epoke. Qëllimi i tyre ishte krejt i qartë : duke vënë në rrezik aksionin e Mehmed Reshid pashës, ata synonin të rekuperonin sanxhaqet e Janinës dhe të Delvinës, të besuara këtij të fundit pas vrasjes së Ali Tepelenës. Diku prapa " problemit grek " po profiloheshin konturet e krizës së ardhshme shqiptare.
.
. Ndërkohë, Perandoria kalonte momente shumë të veshtira pasi, përveç problemit grek që po përjetësohej pa zgjidhje, ajo kish pësuar një humbje tepër të rëndë të flotës së saj në Navarin (20 tetor të vitit 1827) dhe i duhej të përballonte ortekun rus që kish kaluar Danubin në prill të vitit 1828 dhe kërcënonte kryeqytetin e vjetër të Adrianopojës. I tronditur nga të gjitha anët, Sulltanit s’i mbetej gje tjetër veçse të shtronte kurrizin dhe të gëlltiste fyerjen : ai lëshoi një thirrje tjetër ndaj ndjenjës së detyrës dhe të solidaritetit të shqiptarëve, duke arritur të tërheqë vëmendjen e disa pashallarëve si Omer Vrioni dhe Ismail Plasa, të mirënjohur në përpjekjet e tyre për të shtypur revolucionin grek dhe të tejnjohur në shprehjet e ndjenjave të tyre prootomane. Pjesa dërmuese e ajanëve toskë ju bashkangjit një projekti krejtësisht të ndryshëm : pas bisedimesh sekrete me përfaqsuesit e kryengritësve grekë, ata mblidheshin në Berat për të diskutuar mbi perspektivat e të ardhmes pas-otomane si dhe për të përcaktuar mjetet e rimarrjes të sanxhaqeve jugore, gjithmonë nën qeverisjen turke. Më tepër se kurrë, fantazma e pashait të ndjerë të Janinës magjepste shpirtrat e ndihmësave dhe bashkëpuntorëve të tij të dikurshëm.
.
. Qetësia relative që ndoqi këto ngjarje si dhe mungesa e reaksionit ndaj lajmit të këtij komploti mundi të mashtrojë pothuaj që të gjithë " fajtorët ". Në mënyrë të përgjithshme, palëvizshmëria e pushtetit që nuk çfaqte ndonjë vullnet të veçantë për të vënë në rresht individualitetet shpërthyese të bejlerëve dhe të pashallarëve toskë u interpretua si një shenjë dobësie. E megjithatë, në kundërshtim me rrethana të tjera, një varg treguesish linte të kuptohej se egzistonin të gjitha arsyet që ata t’i druheshin humbjes së prerogativave : pushtet, ndikim dhe pasuri. Shteti dhe shoqëria otomane dukej se ishin përfshirë në një spirale ndryshimesh të thella ndërkohë që Sulltani kish treguar me vepra vendosmërinë e tij të plotë, që bashkonte këmbënguljen për të kryer një reformë të domosdoshme me veprimet ndëshkuese ndaj më të pabindurve.
. Tashmë interesat e perandorisë kalonin përtej çdo kujtimi besnikërie të dikurshme dhe zhdukja e dhunshme e Ali pashë Tepelenës kishte vlerën e një dëshmie të sigurt. Bile edhe lobi i plotfuqishëm proshqiptar i Stambollit kish pësuar një goditje tepër të rëndë pas asgjësimit të familjes së jeniçerëve dhe pas shpërndarjes së vllazërisë së Bektashinjve. Shqiptarët e kishin humbur atë vlerën e dikurshme në sytë e pushtetit. Ajo lidhje aq e veçantë që bashkonte kastën udhëheqëse shqiptare dhe pushtetin otoman, e krijuar nga njëra anë me shërbime të vyera dhe të sigurta dhe nga ana tjetër me ngritjet në grada dhe me bakshishe ishte duke u këputur. Kështu, asnjeri s’mundi të parashikonte që separatizmi shqiptar do të pësonte një goditje vendimtare në Manastir (Bitola e sotme). Gjatë muajit gusht të vitit 1830, gjenerali Mehmed Rashid ftoi ajkën e aristokracisë shqiptare, kryesisht toske, për të festuar pajtimin me pushtetin otoman si dhe për të admiruar ushtrinë e re turke të armatosur sipas modelit perëndimor. Parada ushtarake që ndoqi festën u shëndrrua në një kasaphanë të vërtetë : njësitë turke që parakalonin shtinë mbi të ftuarit dhe vranë disa qindra prej tyre, në mos një mijë syresh.
.
. Logjika e sendeve kërkonte që pas kaq vitesh pasigurie, vala e reformave duhej të prekte më në fund krahinat shqiptare, të kursyera deriatëhere për arsye politike - aq më tepër që përmbysja e pashallëqeve dhe ngjarje të tjera si ajo e Manastirit kishin kontribuar gjerësisht për të pastruar pejzazhin. E megjithatë, sapo që lajmi u përhap në vend, një dallgë e re revolte tronditi që të gjitha shtresat shoqërore.
. Veprimi i ndërmarrë nga pushteti qendror për aplikimin e bashkësisë së masave administrative u interpretua kryesisht si një tentativë e re për të shtrënguar vidat dhe në asnjë mënyrë si një përpjekje centralizimi ose modernizimi të sistemit. Në krye të të pakënaqurve u vunë përfaqsuesit e Oxhaqeve të mëdha të vendit, dikur të lidhur me pashallarët autonomistë të cilëve ju duhej të hiqnin dorë nga përfitimet e tyre tradicionale. Bajraktarët e veriut panë se privilegjet e tyre reduktoheshin në mënyrë të ndjeshme pa asnjë masë kompensimi të dukshme ; e njejta gjë ndodhi edhe me spahinjtë e jugut të lidhur ngushtë me sistemin e vjetër. Fshatarët ndjenë rrezikun e shëndrrimit në çifçinj dhe humbjen e parcelave të tyre individuale në përfitim të latifundias tashmë të institucionalizuar ndërkohë që zejtarët e qyteteve kishin frikën e arbitraritetit dhe të korrupsionit të administratorëve të rinj otomanë. Së fundi, kleri bektashi vendas kish të gjitha arsyet që të bashkohej me të pakënaqurit, pasi ai gjendej në shënjestër të rregjimit për shkak të lidhjeve të vjetra me trupën e jeniçerëve. Kështu, ata u ngritën si një trup i vetëm duke kërkuar anullimin e reformave për të mos thënë thjesht braktisjen e tyre një herë e mirë.
.
. Autoriteteve ushtarake ju desh të ndërhynin me ashpërsi të veçantë kundër një varg kryengritjesh që shpërthyen gjatë viteve 1833 – 1837, të organizuara nga Tafil Buzi në Berat, Zylyftar Poda në Përmet dhe Leskovik ose Zenel Gjoleka në Labëri – që të gjithë miq të vjetër të Ali pashait, nga bejlerë si puna e Alush Frakullës në Myzeqe ose nga zejtarët qytetarë si Hamzë Kazazi ose Dasho Shkreli në Shkodër. Megjithë se ata vinin nga horizonte shoqërore krejt të ndryshme, të gjithë këta udhëheqës popullorë avanconin praktikisht të njejtat kërkesa : dëbimin e funksionarëve të rinj turq, braktisjen e mënyrës së re të kryerjes së shërbimit ushtarak, kthimin e pushtetit lokal në duart e përfaqsuesve të Oxhaqeve të Mëdha dhe veçanërisht, ruajtjen e nivelit të taksave siç ishte në kohën e Bushatllinjve në veri dhe të Tepelenave në jug. Pa asnjë dyshim, sahatet e krahinave gegë dhe toskë ishin ndalur menjëherë pas rënies të pashallëqeve. Porta e Lartë u detyrua rishtas të tërhiqej dhe bllokoi përkohësisht zbatimin e reformave.
.
. Në vitin 1839, dekreti Hatt-i-Sherif i Gjylhanes të sulltanit Abdylmexhid, i njohur më mirë me emrin Tanzimat (shënimi 3), përgjithësoi reformat në të gjithë hapësirën otomane, duke vënë theksin mbi barazinë e të gjithë qytetarëve të Perandorisë otomane : barazi përpara taksave, barazi politike dhe fetare, ndalje e institucionit të spahinjve dhe të jeniçerëve, shërbim i detyrueshëm ushtarak për myslimanët si edhe riorganizim administrativ. Të shpallura me bujë në Shkup në vitin 1843 dhe në Janinë në vitin 1845, sikundër edhe gjetkë ato u vunë në jetë edhe në Shqipëri. Të përkthyera në gjuhën lokale, këto masa dilnin se s’ishin gjë tjetër veçse detyrime shtesë : duheshin paguar më shumë taksa, duhej bërë me detyrim shërbimi ushtarak diku në nje qoshe të humbur të Perandorisë otomane, duhej pranuar vendimi i një gjykate otomane megjithë ligjet dhe doket stërgjyshore etj. etj.- shkurt, duheshin hedhur poshtë veçoritë lokale dhe gjithë sistemi i " privilegjeve " tradicionale për të nxënë qytetarinë otomane sipas një modeli haptazi perëndimor. Pas kaq vjetësh anarkie, kthimi në gjirin e " atdheut otoman " dhe njësimi me otomanin e zakonshëm merrte shijen e hidhur të një ndëshkimi, të cilën historianët shqiptarë të ditëve të sotme e vlerësojnë si më poshtë:
.
. "..Zbatimi i këtyre reformave, të deklaruara me kërkesën e Fuqive të Mëdha, do të sillte ndryshime në jetën politiko-shoqërore të Perandorisë Osmane duke e afruar sistemin e saj shtetëror me atë të vendeve të Evropës. Por kjo Perandori, që mbeti në thelb një shtet me një regjim absolutist e teokratik të prapambetur dhe me një ekonomi gjysmëfeudale, nuk ishte në gjendje t’i vinte në jetë ato. Përveç masave për riorganizimin e administrimit të vendit dhe të ushtrisë, reformat e tjera mbetën në letër, ashtu si ato të 1839-ës. Kështu, megjithëse parashikonin trajtimin e barabartë të shtetasve, ato nuk sollën ndonjë përmirësim thelbësor në gjendjen e tyre, nuk siguruan barazinë e shpallur me bujë dhe nuk u dhanë të drejtat më elementare as shqiptarëve si komb, as edhe popujve të tjerë joturq. Ndryshime u bënë në përmirësimin e legjislacionit osman, që filloi të hartohej sipas shembullit të atij francez, si edhe në administrimin e vendit. Por ligjet e miratuara vijuan të mos zbatoheshin, ndërsa reforma në administratë synonte të forconte pushtetin e centralizuar osman mbi popujt e robëruar. Përveç kësaj, zbatimi i reformave u shoqërua, ashtu si në vitet 30-40 me rritjen e taksave dhe me vendosjen e detyrimeve të reja, që rëndonin sidomos mbi fshatarësinë dhe mbi vegjëlinë e qyteteve" (shënimi 4).
.
. E parë në këtë mënyrë, kjo ishte një sfidë e re që i bëhej shqiptarëve të cilën nuk e humbën rastin për t’ju kundërvënë pushtetit qëndror. E filluar në Shkup në gusht të vitit 1843, revolta e të pakënaqurve e drejtuar nga Dervish Cara preku një pjesë të mirë të Maqedonisë dhe më tej të Kosovës, përpara se të përhapej nga Dibra deri në Shkodër. Ndezja e shpirtrave vazhdoi deri në vitin 1844 dhe mundi të shuhej vetëm me anë të ndërhyrjes së vendosur të ushtrisë otomane ndërkohë që vatra të reja të izoluara të rezistencës nga Dibra deri në Gjakovë vazhduan të digjeshin deri në vitin 1845. Më pas i erdhi rradha jugut që të rrebelohej. Kulmi i kësaj vale kryengritjesh u arrit me Kuvendin e përgjithshëm të parisë toske, të mbajtur në qershor të vitit 1847 në Mesaplik të Vlorës. Përfaqsuesit e këtij takimi deklaruan se ishin kundër këtyre reformave dhe kërkuan mobilizimin e përgjithshëm për të mbrojtur " jetën, nderin e pasurinë e të gjithë shqiptarëve pavarësisht nga feja ". Gjatë gjithë vitit 1847 dhe deri në shtypjen e tyre të përgjakshme, kryengritësit në komandën e Rrapo Hekalit në Mallakastër dhe të Zenel Gjolekës në Labëri mundën të përballojnë trupat ndëshkuese të të famshmit Mehmed Reshid pasha – vrasësit të shqiptarëve.
.
. Kriza e dytë e Lindjes që çoi në lufën e Krimesë (1853 – 1856) krijoi një klimë zbutjeje në marrëdhëniet shqiptaro – otomane pasi, duke patur nevojë të ngutshme për trupat e parregullta, sulltan Abdylmexhid shpërndau tituj dhe grada pa hesap mes bajraktarëve dhe ajanëve vendas. Krenar për titullin e tij të sapomarrë të pashait, Bib Doda i Mirditës u bashkua me trupat otomane në frontin e Krimesë ndërkohë që të tjerë preferuan të përforconin dispozitivin ushtarak që siguronte mbrojtjen e kufijve ballkanikë të Perandorisë. Që prej krijimit të Mbretërisë së Greqisë dhe forcimit të pushtetit të princërve malazezë, rajonet kufitare shqiptare kishin njohur një rritje sulmesh dhe konfliktesh që synonin para së gjithash autoritetin e parisë lokale, duke krijuar një psikozë pasigurie dhe terrori.
. Gjithmonë pjesë përbërëse e kompleksit perandorak, Shqipëria tashmë ishte përfshirë në një konjukturë të re, të karakterizuar nga një dinamikë e dyfishtë :
.
. - Nga njera anë, ajo ishte e detyruar të ndante fatin e Perandorisë otomane për shkak të lidhjeve të saj të vjetra, të referencave të përbashkëta myslimane si dhe gjithashtu për shkak të një farë vonese në fushën kulturore dhe veçanërisht të ideve që bllokonin deri diku çdo lloj fluturimi të natyrës pavarësiore. Sidoqoftë pesha e veçorive lokale si dhe të privilegjeve që gëzonin elitat, pa dyshim të dala nga një mjedis i otomanizuar por që afishonin tendenca të forta qëndërikëse, i shtynte pashmangësisht drejt trajektores së forcave konservatore që kërkonin të frenonin lëvizjen reformiste të ndërmarrë nga pushteti qëndror.
.
. - Nga ana tjetër, vendi vuante pasojat e zhvillimeve gjeopolitike të Ballkanit si rrjedhojë e çfaqjes së shteteve të reja fqinje, interesat e të cilëve ishin radikalisht të kundërta me ato të tutorit të tyre të vjetër otoman. Ky presion në nivelin rajonal, i cili shprehet me zgjerime territoriale si dhe ndërhyrje ushtarake e politike të fqinjëve në zonat e banuara prej popullsisë shqiptare, krijoi një forcë shtytëse - një reaksion të brendshëm - që ishte drejtuar njëkohësisht kundër përparimit nacionalist serb, grek ose malazez dhe në favor të mbetjes brenda strukturave perandorake që luanin rolin e mburojës mbrojtëse.
.
. Në këtë moment delikat të historisë, kur klasat udhëheqëse tradicionale të vendit po përgatiteshin të ripërtëritnin atë " marrëveshjen " e tyre të zakonshme me pushtetin qëndror – kësaj rradhe nën shenjën e pranimit me kusht – çfaqen në horizont elita dhe klasa politike të reja. Më të kultivuara dhe të arsimuara, më perëndimore dhe ç’është më e rëndësishmja, tepër radikale, ato do të përdorin në rradhë të parë kulturën si armë të tyre kryesore të luftës politike dhe si mjet propagande. Qëllimi i tyre është i qartë : në rradhë të parë, të grumbullojnë shqiptarët rreth një projekti kombëtar dhe nacionalist dhe më tej, të ndërtojnë një program politik të qartë dhe të renditur në shërbim të autonomisë.
.
.
. -------------------------------------------------------------
.
.
. 1) Përgjatë mbretërimit të tij që zgjati tre dhjetëvjeçarë (nga viti 1808 deri në vitin 1839), Mahmudi i IItë ndërmorri më shumë reforma se sa të gjithë paraardhësit e tij të marrë së bashku. Ai ngriti siparin me inaugurimin e trupës së re të artilerisë – gjithmonë duke bërë kujdes ndaj jeniçerëve, dhe më pas ju kthye fushës së arsimit : kështu, në vitin 1824 ai përgjithësoi arsimin fillor pasi kish mundur të fitojë besimin e kastës së ulemave, të kënaqur nga shumllojshmëria dhe sasia e veprave të tij të devota. Pas epizodit të përgjakshëm me jeniçerët, ai ju përvesh modernizimit të aparatit shtetëror : qeveria e tij - Divan-i humajun - u plotësua me një Ministri të Brendshme, të Luftës, më pas me një Ministri të Punëve të Jashtme dhe në vazhdim me një Ministri të Tregëtisë dhe të Punëve Botore. Një varg përfaqësish diplomatike otomane u vendosën në kryeqytetet kryesore perëndimore. Statuti i nëpunësit dhe veçanërisht trajtimi i tij u rikqyr dhe u ndryshua : duke shfuqizuar sistemin e vjetër të marrjes së shpërblimit në vend, rrogat e tyre tashmë administroheshin dhe paguheshin nga Thesari Publik, me qëllim vënien fre korrupsionit dhe bakshisheve tradicionale. Bile edhe Sheik ul-Islami, gjithmonë i ngarkuar me Arsimin dhe me sistemi gjyqësor, u kthye në pjesë përbërëse të Administratës shtetërore gjë e cila kufizoi në mënyrë të ndjeshme lirinë e tij të veprimit. Vala e reformave preku gjithashtu edhe aspektin e veshjes së nëpunësve civilë dhe ushtarakë : në vend të rrobave tradicionale, ata u detyruan të vishnin uniforma dhe me këtë rast u çfaq edhe festja e famshme turke. Vetëm ulematë u lejuan të mbanin turbanin si dhe xhyben e tyre të zakonshme. Së fundi, shoqëria civile pati rastin të lexonte gazetat e para si dhe të përfitonte nga një shërbim postar në nivelin e gjithë perandorisë.
.
. 2) Mes të parëve që shkuan në vend ishte Mustafa Bushatlliu i Shkodrës, në krye të ushtrisë së gegëve dhe të kosovarëve si edhe Iljaz Poda nga Leskoviku me disa reparte toskësh. Ndërkohë që i pari rrethonte Misolongjin, i dyti bashkohej me ushtrinë otomane në Larisa. Me një moral ushtarak më se të vajtueshëm, trupat e ajanëve shqiptarë dezertuan në masë dhe vunë në rrezik aksionin e ushtrisë otomane kundër kryengritësve grekë mes viteve 1822 dhe 1823.
.
. 3 ) Hatt-i-Sherifi i Gjylhanes plotësua me një dekret të ri në shkurt të vitit 1856, Hat i-Humajun i cili zgjeronte bazën e të drejtave individuale. Reformat e Tanzimatit shënojnë një periodë të tërë që shkon nga viti 1839 deri në vitin 1876 dhe përbëjnë një përpjekje madhore të Perandorisë otomane drejt modernizimit të saj. Ato vinin si një rrjedhojë logjike pas konstatimit të rënies dramatike të fuqisë së Turqisë përballë ngritjes së vendeve fqinje, pas disfatave ushtarake (kundër grekëve dhe veçanërisht kundër rusëve) si dhe përballë pamundësisë për të kontrolluar tendencat autonomiste në gjirin e Perandorisë (Ali pasha i Tepelenës ose Mehmet Aliu i Egjiptit).
. Megjithëse historianët shqiptarë të sotëm pranojnë se "Tanzimati ishte një orvatje që ndërmorën qarqet qeveritare osmane për ta shpëtuar Perandorinë e tyre nga humnera ku po rrukullisej dhe për ta rimëkëmbur atë mbi baza të reja, sipas shembullit të shteteve evropiane", ata sjellin një gjykim mjaft të ashpër kundër këtyre reformave, duke i konsideruar si "disa arnime borgjeze, që nuk mund ta ndryshonin gjendjen në Perandori… të ndërmarra për forcimin e sistemit të saj të centralizuar, në aftësinë për të përballuar lëvizjet çlirimtare dhe ndërhyrjet e Fuqive të Mëdha, por.. ato nuk qenë të mira për Shqipërinë dhe shqiptarët, të cilët nuk e gjykuan Tanzimatin me syrin e klikës sunduese sulltaniste, por me logjikën e popullit të shtypur, jo nga pozitat e Portës së Lartë, por nga interesat e kombit të shtypur e të robëruar dhe të aspiratës së tij për ta ndryshuar këtë gjendje". Shih : Kolektiv autorësh (Instituti i Historisë - Akademia e Shkencave të Shqipërisë)- Historia e Popullit Shqiptar v.I e II, Bot. Toena, Tiranë, 1994 - 2002.
.
. 4) Shih : Kolektiv autorësh - Historia e Popullit Shqiptar v.I e II, ibidem.

La suite.. - Vazhdimi...

Wednesday, November 12, 2008

Skënderbeu, ky titan.

. Mendime (pse jo edhe përsihatje)
. pas leximit të « Një sendërgjim njëqindvjeçar » të A. Klosit.
.
.
. I përkas një brezi – pikërisht ai i A. Klosit, përfytyrimi i hershëm i të cilit është ndërtuar mbi një varg figurash dhe ikonash laike. Nëse rregjimi i asokohe – ose pushteti popullor sikundër quhej, kish mundur të zbriste mbretërit nga froni dhe shenjtorët nga qielli, ai kish ripopulluar Olimpin tonë komunist me shqiptarë të shquar : prijës ilirë dhe udhëheqës arbër, rilindësa dhe themelues të kombit, patriotë dhe partizanë çlirimtarë. Dhe padyshim, mbi këtë masë Agronësh dhe Teutash, Gjinër dhe Lekë, vëllezërish Frashëri dhe Ismailësh, Mic Sokolash dhe komisarësh Meto, mbi piedestalin më të të ndritur qëndronte Skënderbeu. Gjergji i Kastriotëve, Arbëri i pamposhtur, korrësi i palodhur i ushtrive otomane, shpikësi i shqipes dykrenare.. Perëndia mbarëpopullore e shqiptarëve.
.
. Ende fëmijë, zgjohesha me « Historinë e Skënderbeut » të Nolit në dorë ; thuaj adoleshent admirova statujën e Zotit të Krujës mbi kalë, në mes të Tiranës, pas asaj tjetrës në këmbë të kështjellës familjare ; i ri, bridhja gërmadhat e kishës së vjetër të Shënkollit në Lezhë dhe rrënojat e kalasë së Petrelës, në kërkim të një gjurme ; tashmë burrë, përshkoja fushën e Albulenës dhe të Domosdovës dhe imagjinoja stratagjemën luftarake të Krutanit të ndritur.. Cili prej nesh nuk ka fantazmuar mbi shpatën dhe përkrenaren e Heroit, pengje të një muzeu të paarritshëm diku në Vjenën e largët ? Kush ka mundur të përmbahet përpara asaj : « .. Lirinë s’jua solla unë, po e gjeta këtu në mes tuaj Posa shkela këmbën.. posa më dëgjuat emrin, renttë të gjithë, më duallt përpara.. » ? Deri edhe gjyshja ime e mirë, ende admiruese e ikonës së saj të tymosur të Shën Gjergjit, guxoi t’i përgjigjej lukunisë së nipërve dhe mbesave « ateistë » : « përse t’a heq ikonën ? Edhe po të më detyrojnë, fundja do t’ju them se është ikona e Skënderbeut.. Edhe ai është një shenjt, apo jo ? ».
.
. Përse një tërheqje e tillë kryeneçe nga një episod i historise, sigurisht i ndritur por sidoqoftë fragment i beftë ; nga një e tillë rreze verbuese, e pasuar nga pesë shekuj robërie dhe një pavarësi e gjymtuar, të paraprirë nga dhjetra shekuj të tjerë të tymosur ? Ndoshta, pasi ai përbënte një të çarë magjike në hapësirën-kohë, një shteg arratisjeje nga një realitet i ngrysur dhe i pashpirt, nga e tashmja mediokre ku thuaj asnjë libër – përveç Historisë së Heroit, ku gati asnjë shkrimtar – përveç Nolit, nuk arrinte të sublimonte ëndrrat... Pasi, nënvetëdija magjepsej dashur-padashur nga një panel vlerash dhe principesh ndoshta të idealizuara por sidoqoftë fisnike, në krahasim me ato të epokës - të mangëta dhe të zvetënuara.
.
. Pas shembjes së një Muri të betontë – dhe bashkë me të të idhujve, pas fanepsjes së mirazhit demokraci dhe pas turravrapit të çmendur të turmave drejt mirëqenies perëndimore, ishte më se e natyrshme që njerëzit tashmë të çliruar dhe të mëvehtësuar t’i viheshin punës për të ringjitur copat e thyera dhe të shpërndara të pasqyrës – histori, të shëndrroheshin në gjahtarë mitesh dhe në zbutës dragonjsh. Në mos, në gjykatës historianësh - bashkëpuntorë të fajshëm të atij « relikti të fundit kockëfortë të asaj ngrehine absurdi që ishte ideologjia nacionaliste-komuniste ». Paçka se pakkush nga gjahtarët është në gjendje të pikasë « dyrrugëtimin mes sendërgjimit dhe shkencës, mes shajnisë dhe të vërtetës », paçka se askush mes bujqve të zellshëm është në gjendje të ndajë farën e dijes nga egjri i hamëndjes...
. Për fat, në raste të tilla, si gjithmonë na vijnë në ndihmë të huajt. Sikundër zvicerani Oliver Jens Schmitt, Deus ex machina i Klosit. .
. * * * .
. Çka të re na mëson Schmitti lidhur me Skënderbeun në monografinë e tij ? Po qe se i besoj Klosit që e ka përkthyer – dhe nxënë – më duhet të pranoj se Skënderbeu nuk e çliroi Krujën, por e mori, me mashtrim ; se gjithkush mes fisnikëve të Arbërit vetëquhej princ, pa qenë aspak i tillë ; se dikujt i ka interesuar të fshehë praninë e Stefan Crnojeviqit, zot i Maleve të Zeza, në Kuvendin e Lezhës ; se kjo Lidhje u vesh me petkun kombëtar ndërkohë që ajo ishte thjesht një bashkim i përkohshëm strategjik i disa sundimtarëve vendas ; se shteti i Skënderbeut ishte një konstruksion fantazmagorik ; se asnjë fisnik nga dyert e mëdha të Arbërisë nuk pranoi t’i nënshtrohej Skënderbeut, i cili mbeti në funksionet e udhëheqësit ushtarak të rradhës ; se Skënderbeu ishte një monark i vetëshpallur, sidoqoftë pa kurorë ; se ai aksioni fatkeq i rrethimit të Beratit mbetet një përpjekje e mjerë e telekomanduar nga Alfonsi i Napolit… Troç, se mitologjia kombëtare skënderbejane s’është gjë tjetër veç një tog sajesash, mbishtresash dhe mashtrimesh historike – duke filluar ndoshta edhe nga verbëria e Nolit ndaj veprës së falsifikatorit Biemmi (alias Anonimi tivaras) ; pra veçse pasaktësi, shpikje, shtrembërime dhe shajni, të të vërtetave historike. Pa harruar së fundi edhe kapakun mbi sini – opinionin e vetë Schmittit, i intervistuar nga i pashmangshmi Klosi , i cili çmon se motivi madhor që shtyu Skënderbeun të braktisë oborrin otoman dhe të vijë « si pëllumb i shkruar » në Krujën e lindjes ishte hakmarrja : shpagimi për vrasjen e babait të tij Ivan (shih, gjithmonë kam menduar se ky baba quhej Gjon). Dhe të thuash se kodifikimi i hakmarrjes në hapësirën gjithëshqiptare ka qenë ndërmarrë nga një tjetër armik i betuar i Skënderbeut, Leka i Dukagjinëve !
.
. Përse Klosi vesh pikërisht sot shqytin dhe helmetën dhe rrëmben kordhën në mbrojtje të vejushave dhe jetimëve – të më falni, të nxënësve të mjerë të tetëvjeçares dhe të gjimnazit, të detyruar të gëlltisin të tilla rrena mbi jetën dhe veprën e Skënderbeut ? A thua se këtyre të fundit ju mungon veç ai kapitulli disafaqësh për jetën dhe bëmat e Gjergjit për t’u shëndrruar në qytetarë të ndërgjegjshëm, në votues të zellshëm, troç, në njerëz ? Dyshoj që ky tingull këmbane kërkon të zgjojë të tjerë « besimtarë » - prindërit e nxënësve, pra ne të gjithë, që dikur ky kapitull kaq jetik i historisë së vendit na ka kaluar nëpër shalë. Por, a duhej të prisnim shfaqjen thuaj hyjnore të zviceranit tonë historian për të medituar lidhur me shajnitë e historianëve tanë kombëtarë, për të skëlfitur shtresat e bojës dhe të llakut dhjetravjeçar që mbulonin portretin e lashtë Skënderbejan ?
.
. Dyzet vjet më parë, kur Schmitti i lartpërmendur gjendej ende vezë në barkun e nënës, Alain Ducellier, një nga studiuesit më të shquar të mesjetës së hershme arbërore dhe të pellgut adriatik, vërente në një studim (L’Albanie entre Byzance et Venise X - XV siècle. London, Variorum reprints 1967) se hapësirës senjoriale apo familiale të Skënderbeut – e quajtur me të padrejtë « Shtet », i mungonte mizorisht një port. Pra një portë e hapur me botën e jashtme, nëpërmjet të cilës ai do të mund të tregëtonte prodhimet e tregut të brendshëm. Dhe po ky autor përshkruan në disa dhjetra faqe përpjekjet e pandalshme të Zotit të Krujës qoftë për të ndërtuar një të tillë (Shufadaja mbi derdhjen e Matit, apo Rodoni në Ishëm), sikundër dhe përpjekjet po aq të pandalshme venedikase për t’i mbyllur atij këtë portë. Përse duhet të habitemi sot lidhur me armiqësinë e Skënderbeut ndaj Venedikut, aq më tepër kur e Tejqeta Republikë e Dozhëve kish vënë edhe një shumë parash, një çmim për kokën e Arbërit ?
.
. Më tej, dhe pa ndihmën e francezit dhe aq më pak të zviceranit, le t’i kthehemi infrastrukturës ekonomike të « Shtetit » skënderbejan, këtij elementi ndoshta të vetëm i cili kalon në heshtje të plotë, megjithë rëndësinë e saj të dorës së parë. Asgjë nuk na pengon të imagjinojmë ndërkohë që Skënderbeu trashëgoi nga i ati i tij Gjon kontrollin e rrugëve që lidhnin bregdetin adriatik me rajonet e Kosovës (rrugën e Zentës) si edhe kalimin nëpër Dibër drejt Ohridit dhe Shkupit – bashkë me të ardhurat doganore nga qarkullimi i mallrave. Në të njejtën mënyrë mund të pranojmë gjithashtu që ai zotëronte edhe « pikën doganore » të Shufadasë si edhe kriporet « e rëndësishme » të Shën Kollit, diku në derdhjen e Matit. Megjithatë, mbetet shumë e vështirë që këto të ardhura të mundin të mbulojnë shpenzimet e jashtëzakonshme të rezistencës prej një çerek shekulli ndaj fuqisë më të madhe të kohës - Perandorisë otomane – edhe sikur të shtojmë ato « pasuritë e shumta të viseve të Dibrës së Poshtme dhe të Prizrenit » ose edhe kontributin e herëpashershëm të antarëve të tjerë të Beslidhjes. S’ka asnjë dyshim që sikundër edhe paraardhësit e tij Kastriotë, Princi i Krujës jetonte mbi pronën feudale që ishte kryesisht e natyrës agrare dhe në këtë kuadër, shtrirja e kufizuar territoriale si dhe terreni kryesisht malor sugjerojnë limitet e forcës së tij ushtarake ose nivelin e jetesës së oborrit të tij. Për më tepër, kësaj prone si edhe « Shtetit të tij » të mëvonshëm i mungojnë mizorisht qytetet si dhe qendrat e mëdha urbane - përveç qytetit të Krujës, gjë e cila jo vetëm ndëshkon thesarin princëror por njëkohësisht le të kuptohet që atij i mungon indi i domosdoshëm ekonomik – zejtarët, mjeshtrat, tregëtarët –karakteristikë e pandashme e urbanizmit mesjetar.
.
. Pa shkuar më thellë në analizën e periodës historike, të strukturave dhe të aktorëve – një përpjekje ndoshta po aq voluminoze sa edhe monografia e Schmittit, po i rikthehem asaj shprehjes fatlume të Klosit « ideologjia nacionaliste-komuniste » , të shëndrruar sot në një markë fabrike, në një stampë cilësie që të siguron mbi vlerat e « mallit » dhe mbi ndershmërinë e prodhuesit. Çka të bëjë kjo ideologji me trajtimin e figurës së Skënderbeut ? Aq më tepër kur, ideja për të shtresëzuar të kaluarën historike me qëllim ngritjeje të një themeli ku mbështetet kombi, ose për të lartësuar ndjenjën patriotike, është tepër e njohur dhe e përdorur në Ballkan dhe gjetkë dhe s’është aspak atribut i komunizmit. Për fat të keq të Klosit, të gjitha trajtimet e historisë të lashtë dhe të mesjetës të viseve shqiptare të ndërmarra nga shqiptarët ngjasin mes tyre ; në të njejtën mënyrë që një pikë uji ngjan me një pikë tjetër uji, pavarësisht faktit që e para vjen nga burimi nacional-komunist dhe e dyta rrjedh nga gurra nacionaliste antikomuniste.
. Ky vëzhgim ka një rëndësi tepër të veçantë pasi ai sugjeron që për të njejtin objekt studimi, dy ideologji diametralisht të kundërta shpien në përfundime praktikisht analoge ndërkohë që ato frymëzohen nga tema identike, të cilat sipas rradhës quhen ndjenjë patriotike, identitet kombëtar ose lartësim i të kaluarës. Si është e mundur që dy grupe të ndryshëm studiuesish – i pari brenda vendit, dikur i lidhur me pushtetin dhe nga ky fakt, pa patur « tjetër horizont veçse të ndjekin rrugën e treguar », dhe i dyti jashtë vendit, kundërshtar i betuar i atij rregjimi dhe si rrjedhojë i lirë si era në opinionet e tij – riprodhojnë të njejtat skema për të përshkruar këtë « shtresë të thellë » në gur strralli ose në bronz të ilirëve, më pas atë « shtresë të dytë » prej ari të kulluar të trimërisë së Skënderbeut ? Të vetmet përjashtime nga rregulli i përgjithshëm vijnë nga shprehjet e përdorura dhe nga terminologjia e zgjedhur : fakt krejt i kuptueshëm pasi bëhet fjalë për dy kultura politike të ndryshme. Si duhet interpretuar kjo invariancë e lëndës ose e dijes historike në lidhje me ideologjinë ? Ndoshta duke pranuar thjeshtësisht që historiografia dhe ideologjia s’janë gjë tjetër veçse dy aspekte të ndryshme të të njejtit thelb. Përse atëhere duhet të gozhdojmë në shtyllën e turpit historianët shqiptarë për faktin se ata kanë përdorur mitet themeluese gjatë krijimit të identitetit kolektiv ?
. A egziston së fundi ajo histori që nuk çfaqet si instrumentalizim i të kaluarës për qëllime të sotme ? Le të pranojmë atëhere që historiografia është e aftë veçse në mënyrë të rastësishme që të funksionojë si ideologji dhe që rasti ynë është simptomatik pasi ai është episodik. Cili është ai që mundet të pohojë – në emër të një objektivizmi që përcaktohet nëpërmjet konceptit të asnjanësisë – se është i aftë të ndajë politikën nga ideologjia, këtë të fundit nga historiografia ose të dallojë mitin në lidhje me historinë ?
.
.
. * * *
.
.
. Le të ruhemi sidoqoftë nga çdo gjykim i ngutur apo i paracaktuar, edhe sikur të bëhet fjalë për fushën e miteve pasi, përpara se sa ato të angazhohen dhe të shfrytëzohen nga ana e një pushteti – cilitdo pushteti – miti lind dhe ushqehet gjetkë ; e thënë ndryshe, ai është vepër e njeriut – e njerëzve, që i përkasin para së gjithash « shoqërive tradicionale » - shumë më përpara se sa të kthehen në pronë ose pasuri e udhëheqësve, apo mjet i historianëve. Për fat, madhështia e mitit nuk varet as nga përmasat e kombit as edhe nga vendi që ai ze në panteonin e historisë botërore. Pasi bëhet fjalë për një krijim spontan të gjenisë anonime ku dëshmia njerëzore rimerret dhe tretet në folklorin tradicional, ku bindjet e sinqerta dhe besimet primitive shkrihen në njera tjetrën dhe ju bëjnë thirrje origjinës së tyre të largët të përbashkët, në kundërshtim me të gjitha ligjet e rëndesës që rregullojnë ekuilibret e botës.
.
. Vetëm mbi bazën e këtij anonimati jashtëkohor, si rrjedhim i kësaj përmase universale të bindjes së brendshme, mund të kqyrim me të njejtën ndjenjë mrekullimi gjestin sublim të asaj bareshe të re e cila, e ndriçuar nga hirësia hyjnore, zbulon prirjen e paracaktuar dhe përmbush qëllimin e parashkruar – kurorëzimin e mbretit dhe çlirimin e vendit të saj, sikundër dhe atë gjestin tjetër jo më pak sublim të atij malësori të pjekur i cili, i frymëzuar nga bindja e tij e thellë, përdor fuqinë e krahut të tij dhe dëgjon thirrjen e shpirtit – ose të qiellit - që e shtyn të ruajë vlerat e Krishtërimit dhe mbrojë popullin e tij.
. Për ata që s’po ndjekin dot fillin e mendimit, detyrohem të përmend biografët e Skënderbeut. Këta të fundit permendin faktin që, në vigjilje të rrethimit të Krujës nga Murati i Irë, Heroit të tyre i ishte çfaqur Shën Gjergji, mbrojtësi i Arbërisë, dhe i kish zgjatur shpatën e tij të ndritshme duke i thënë : « ..merre këtë shpatë, armë qe t’a dërgon vetë dora e Perëndisë dhe me këtë shtrihi në këmbët e tua të gjithë armiqtë që lëftojnë Arbërinë dhe Krishtërimin ». Sikundër ve re edhe Noli, këto informacione « janë të paçmuara » pasi « hapin udhën hipotezës që Skënderbeu shikonte vizione dhe dëgjonte zëra prej qielli, sikundër kryetrimja frënge Jana e Arkës.. me të cilën ishte vëlla nga shpirti, nga flaka patriotike dhe nga nxehtësia fetare ».
.
. Me sa shihet, njëzet vjet pas vdekjes së « Virgjëreshës së Orleanit », Providenca zgjedh Shën Gjergjin për të transmetuar porositë e tij të vdekshmëve : manipulim i shkathët i masave të tmerruara nga ardhja e Sulltanit të tmerrshëm apo një ndërhyrje hyjnore që transmeton një mision të shenjtë ? Askush nuk mund të verë në dyshim faktin që Skënderbeu ishte fetar i devotë, ndjenjë të cilën e kish trashëgim nga familja e tij, aq më tepër që këto vizione u bënë publike nga kryepeshkopi dhe më pas nunci apostolik, Pal Engjelli., problemi që shtrohet përpara shpirtrave tanë racionalë është po ai i Jezuit nga Nazareti ose i Zhanë d’Arkut nga Domremia.
.
. Ja pra edhe dilema esencialiste që bren çdo mendje të kthjellët : vallë, Skënderbeu ka mundur të kryejë të gjithë ato heroizma që historia ja ka veshur ? a ka qenë ai prijës që jemi mësuar të kqyrim ? a dëgjonte ai zëra që zbrisnin nga Qielli ? a ka qenë ai që i ka ndalur hovin hordhisë turke dhe Islamit drejt Evropës ? Në se vetë koha ka krijuar këto përmasa, në se vetë njerëzit i kanë ndihur kohës, askush nuk është në gjende të thyejë legjendën. Pasi racionalja dhe magjikja diku edhe mundet të bashkëjetojnë. Në mos në shkencë, në mos në arsye, të paktën në shpirt, në ëndër. Në kokën e atij fëmije që egziston kurdoherë brenda çdo të rrituri si unë. I njejti i rritur që sheh shënjtoren tek Zhanë d'Arka, heroin tek Uliksi apo titanin tek Prometeu...

La suite.. - Vazhdimi...
 
Përjetësisht të Panjohur