"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Friday, October 3, 2008

Requiem për fjalën e dhënë.

Hani i Dy Robertëve, diku në Shqipërinë e Mesme, në orët e vona të natës. Gjithkush është shtrirë për të fjetur, përveç dy endacakëve tanë që me sa duket, s’kanë gjumë. Endacaku i parë mban disa faqe të zhubrosura në dorë dhe mundohet të lexojë diçka në gjysëmterrin e sallës.
.
.
.
. Skena 1.
.
.
. Endacaku 1 - (lexon me vehte) « Shtatë dhe shtatë katërmbëdhjetë, ProkurIna pesëmbëdhjetë. Ish një herë e një mot një at-Zot shumë i fuqishëm që kish katërmbëdhjetë bij e bija shumë të mirë, djemtë sypetrita dhe vazat shtatsorkadhe. E pesëmbëdhjeta ishte një çupëz e zonja dhe e bukur mbi shoqet, e drejtë si ajo që ja thoshin ProkurIna. Vasha u rrit dhe u bë për zanat. Mirëpo nga bandillët e vendit askush nuk e gëzoi pasi, asnjeri nuk e ndjente vehten burrë për t’i gjetur vendin e merituar. Atëhere kalon një trim jo fort i largët, por ama bujar megjithëse Sallaks, dhe i bëri një propozim : « … dikur isha në lule të forcës dhe vashat më vinin rrotull. Sot më kanë rënë dhëmbët dhe s’më bëjnë këmbet. A po vjen në vendin tim, të mbretërosh mbi Mbretërinë e Ligjit ? ». Si vëllezërit dhe motrat, të gjithë brofën në këmbë për të kundërshtuar, pasi trimi ndonëse i fisëm nuk ishte i sojit të tyre. Atëhere ndërhyri at-Zoti dhe tha : « shko vajza ime dhe paç uratën ». « Ç’thua kështu baba-tatë – ja ktheu i madhi, Luloja, ai që merrej me punët e jashtë – aq larg sa shkon ProkurIna, nuk do t’a kemi as për gëzim as për helm.. ». « Shuku mor aty – ja ktheu at-Zoti – një gjinie si kjo e jona i duhet patjetër dikush për hall. Dhe kush mbretëron mbi Ligjin i zgjidh të gjitha hallet. Le të na japë besën se do t’i gjindet të vetëve kur të ndodhen në pikë të hallit dhe mjer ajo në se e shkel këtë fjalë». Nëntë ditë vazhdoi festa. Ditën e dhjetë trimat e përcollën ProkurInën në dheun e ri ». (Endacaku 1 ndërpret befas leximin dhe fillon të dredhë një cigare duhan).
.
. Endacaku 2 – Diç më thotë ky rrëfimi yt. Se ku e kam dëgjuar..
.
. Endacaku 1 – Dikur, në keto vise i kanë thënë « Kënga e Dhoqinës », apo e Halil Garisë. Përtej detit « Doruntina dhe Konstandini ».
.
. Endacaku 2 – Vërtet. Tani më kujtohet. Po Kostandinit nuk ja ndjeva ëmrin. Ku gjendet ai në këtë mes ?
.
. Endacaku 1 – Do të çfaqet më vonë. Shkurtimisht e thërresin Kosta.
.
. Endacaku 2 – Diç nuk shkon në këtë mesele. S’po kuptoj më asgjë.. Në se mungon Kostandini..
.
. Endacaku 1 – Kosta.
.
. Endacaku 2 – Mirë pra. Në se s’ka më Kosta, s’ka as fjalë të dhënë, as incest. Pra, s’ka as motiv për të dalë i vdekuri nga varri…
.
. Endacaku 1 – Sa për incestin, mblidh mendjen. S’ka patur kurrë.
.
. Endacaku 2 – Unë e kam lexuar diku.. jam krejt i sigurt.
.
. Endacaku 1 – Edhe unë e kam lexuar diku. Në një novelë po, por asnjë rresht nga origjinali i kënduar s’ka patur kurrë as edhe hijen e një incesti. Është një marifet nga ato të shkrimtarëve, një formë shprehjeje, një « figurë ».
.
. Endacaku 2 - Po fjala e dhënë ? Prit pak, atëhere « Kush e solli Doruntinën? »
.
. Endacaku 1 – Askush. Një nga legjendat e vjetra thotë se të gjithë djemtë u vranë në luftë, një tjetër se ata vdiqën nga një epidemi, kolerë apo tifo ndoshta. I fundit vdes Kostandini. Atëhere nënoja shkon në varreza, ndez nga një qiri për sejcilin dhe në fund e nëm djalin besëshkelës. Dhe humb mendjen. Çmendet. Gjithçka më pas është përçartje e plakës : ngritja e të vdekurit, guri i varrit u bë kalë - dheu i zi u bë shalë, kalërimi nëpër natë, takimi i tij me të motrën në një festë, pluhuri mbi supe, i gjalli dhe i vdekuri mbi kalë – pra kthimi i vajzës në shtëpi. Një përçartje që me kohë, bëhet familjare për të gjithë fqinjët. Deri sa vjen një rapsod që përvehtëson ngjarjen. Dhe për t’a bërë sa më artistike, rapsodi i shton motivin e fjalës së dhënë. Pra, përzien shkathtësisht realitetin me ëndrrën. E vetmja e vërtetë aty është vdekja, e të gjithëve. (ai ndalon një çast, sa ndez cigaren që e mbantë në dorë dhe e thith fort duke bërë një shtëllungë tymi). Zaten, kështu ka ndodhur në jetë të jetëve : një rapsod i talentuar shëndrron përçartjet në folklor, një penë e shkathët shëndrron folklorin në letërsi, lexuesit e zellshëm por dritëshkurtër si puna tënde dekompozojnë letërsinë në të « vërteta » të thjeshta dhe banale dhe vjen në fund një nënë e dërrmuar nga dhimbja dhe me këto të vërteta thur një përçartje të re. Kështu mbyllet cikli.. duke pritur rapsodin e rradhës.
.
. Endacaku 2 – Nuk besoj asnjë fjalë nga këto që më thua. Je thjesht xheloz ndaj shkrimtarit, pasi nuk i avitesh as në thua. Xheloz edhe ndaj rapsodit..
.
. Endacaku 1 – Bën vaki… Zaten, atë çka thotë shkrimtari, e përgënjeshtron gjuhëtari. Dikur, një gjuhëtar nga të ajkës, ka rrëfyer diçka për një tjetër Kostandin. Kostandinin e Vogëlith të arbëreshëve. Ja pra, ky Vogëlithi përpara se të merrte « nënshtetësinë » italo-arbëreshe, ishte Mikrós greko-arvanitas. Ende më parë, ai paskish qenë bizantin, bile në fillim të fillimit, ai ishte helen dhe quhej Odhise. Odhiseja i Homerit. I fundit i listës është ai Kostandini shqiptar, i cili kur ndrroi fenë në mysliman ndrroi edhe emrin, Ymer Aga ose Ago Ymeri. Me një fjalë, Odhiseja, bizantinosi, Mikrósi, Vogëlithi dhe së fundi Agaj është i njejti person që shëtit nëpër shekuj - sipas frymëzimit të rapsodëve. Dhe natyrisht, në mes gjendet gjithmonë ajo e famshmja fjalë e dhënë. .
. Endacaku 2 – Kemi patur njerin dikur ne lagje që e quanin Odhise. Ne e thërrisnim Dhise. Ô Dhise !
.
. Endacaku 1 – Edhe unë kam patur njerin në lagje që e quanin Kostandin por që e thërrisnin Ndini ? Ku është lidhja ?
.
. Endacaku 2 – (disi i përhumbur) – Asnjë lidhje. Pasi na more mendjen me Kostandinët e tu... Sidoqoftë, gjynah për incestin. Për hir të tij edhe libri lexohej më me ëndje… A s’më bën edhe mua një të dredhur ?
.
. (të dy endacakët bien në heshtje. Dy gaca të ndezura pranë njera tjetrës dallohen në errësirë).
.
.
.
. Skena 2.
.
.
. (Gjithmonë i njejti dekor i hanit. Te njejtët trupa të shtrirë aty-këtu, të mbuluar me guna. Të dy endacakët pranë njeri tjetrit, tashmë me cigare të shuara në buzë, vështrojnë sallën).
.
. Endacaku 2 – Nuk të pyeta.. ç’ishte ajo që po lexoje ti pak më parë ?
.
. Endacaku 1 – (si me përtesë) Varianti im modern i legjendës. E kam qajtur « ProkurIna dhe Kosta ». (ai vihet këmbëkryq) Po t’ja shkurtojmë nuses emrin bëhet Ina. Ina dhe Kosta. A të intereson vazhdimi ? Po ? Ja pra, kjo Ina tashmë ishte bërë fort e njohur dhe me nam të madh si shumë e drejtë, shumë e rreptë. Zonja e madhe e Ligjit, statuja vetë e Drejtësisë, me sytë e lidhura dhe me peshoren në dorë të djathtë. Por ja që një ditë prej ditësh ajo njohu Kostën..
.
. Endacaku 2 – … dhe ata u dashuruan !
.
. Endacaku 1 – Kush tha që u dashuruan ? Gjepura. Në fakt ky Kosta, edhe ky burrë fort i mirë – të paktën kështu thonë njerëzit, u kap duke përgjuar në shtëpi të Zotit, pra të Inës. S’di si erdhën punët, por ai u përzje në disa allishverishe, nga ato me armë apo me fishekë, me të cilat merreshin vëllezërit e saj, trima të çartur. Dhe ishin pikërisht këta vëllezër, të prekur në sedër, që e drejtuan për shpjegimet e rastit tek Ina, vajza e shtëpisë. Kosta premtoi se do të shkonte pasi kish plot gjëra për të thënë. Bile edhe u betua. Por, ai nuk mundi të mbrrinte në vendtakim pasi vdiq parakohe.
.
. Endacaku 2 – Pra edhe ky Kostandini tënd, më fal Kosta, vdiq pa e mbajtur fjalën.
.
. Endacaku 1 - Vdiq. U vetëvra, u vra aksidentalisht apo e vranë.. askush nuk e di. Një vdekje e çuditshme, diku nëpër malet e Lavdarit. I vetmi dëshmitar ishte qeni. Se si shpëtoi ky qen, vetëm ai e di.
.
. Endacaku 2 – Cili qen ?
.
. Endacaku 1 – Qeni i tij i gjahut. Por sidoqoftë, një qen nuk flet dot. As edhe i vdekuri nuk flet dot me të gjallët. Pra, nuk mund të mbajë fjalën. Një dëshmitar i vdekur – një dëshmi e varrosur.
.
. Endacaku 2 – Ama, ai Kostandini tjetër edhe i vdekur e mbajti.
.
. Endacaku 1 – Harroje atë tjetrin e legjendës. Të thashë edhe më parë, ngritja e tij nga varri është një sajim i mendjes së çartur të plakës.
.
. Endacaku 2 – Dakord, e kuptova. (me një shprehje talljeje të hapur në zë) Vetëm se, legjenda tënde moderne ka ngecur në vend. Kosta vdiq, i vdekuri s’flet, fjala e dhënë nuk të ngre dot nga varri… Si shkon filli më tutje ? Pra, legjenda ngec.
.
. Endacaku 1 – Legjenda as ka ngecur, as është ndërprerë me vdekjen e Kostandinit. Ajo rrjedh ndryshe. Ashtu siç duhet të rrjedhë në të vërtetë. Nëse i gjalli ka nevojë për të vdekurin, i takon atij të shkojë t’a kërkojë, në botën tjetër. Vetëm se i duhet një motiv i madh, i mjaftë për të marrë rrugën, dhe më tej për të hapur portën e Tartarit.
.
. Endacaku 2 – Edhe këtë rrëfenjën tjetër diku e kam dëgjuar…
.
. Endacaku 1 – Orfeu që zbret në ferr.. për të kërkuar Euridiçen. Ovidi, Apollodori në vargje… Monteverdi, Glyku, Ofenbahu… në muzikë ? Cilin nga këta njeh personalisht ?
.
. Endacaku 2 – Asnjërin.
.
. Endacaku 1 – Aq më mirë. Pasi Orfeu ishte burrë Ina është grua ; i pari tundte harpën, e dyta shkund kandarin ; greku Ovid i kish dhënë fjalën të dashurës se do t’a ndiqte deri përtej varrit, shqiptarja Ina i ka dhënë fjalën Ligjit se do t’a gjejë të drejtën edhe në ferr. Pra në se është i gjalli që jep fjalën; është po i gjalli që mund t’a mbajë, jo i vdekuri. Me kusht që të ketë një motiv.
.
. Endacaku 2 – dhe ti mendon se betimi ndaj Ligjit është një motiv i mjaftë për të zbritur në ferr ?
.
. Endacaku 1 – Përderi sa betimi i dashurisë ndaj njeriut të çon aty poshtë, pse jo ai ndaj Ligjit ? Nuk është Ligji që garanton dhe mbron jetën ? Për më tepër, pak më parë ti ishe i bindur se ky betim çon të vdekurin nga varri, apo jo ?
.
. Endacaku 2 – Kështu thonë legjendat.
.
. Endacaku 1 – Legjendat… Kjo legjenda ime thotë se Ina-Orfe vendosi të marrë udhën për të gjetur Kostën-Euridiçe. Kapërceu nëntë lumenj dhe ngjiti nëntë male deri sa gjeti hyrjen për në botën tjetër, diku në Çamërinë e qëmotshme. Dhe aty u përball me Cerberin, qenin monstër me tre koka, të cilin e vuri në gjumë duke i lexuar një fragment nga libri i Ligjeve që e mbante gjithmonë me vehte. Gjatë zbritjes së skëterrshme, ajo u ndesh me Furitë që i shqyen petkat dhe e përgjakën, i shkulën qimet e kokës dhe desh i nxorrën sytë.. dhe përfundimisht, u gjend përpara të llahtarshmit Hades. Ky i fundit u zbut nga pamja e të mjerës dhe u prek nga tregimi i saj. Dhe e lejoi të merrte me vehte Kostën në botën e të gjallëve. Por i vuri një kusht : që ata as mos të shiheshin as të mos i flisnin njeri tjetrit, përderisa nuk kishin mbrritur në këtë botë. Por, si mund të duronte Ina pa e pyetur aty për aty dëshmitarin e saj Kosta ? Dhe në momentin e daljes u kthye drejt tij dhe i bëri një pyetje. Menjëherë Kosta u shëndrrua në hije dhe u zhduk përgjithmonë.
.
. Endacaku 2 – Hej dreq. S’mund të duronte edhe disa çaste ?
.
. Endacaku 1 – Nuk e di… ndoshta e ndjeu se dikush priste në dalje të shpellës.
.
. Endacaku 2 – Kush ?
.
. Endacaku 1 – Familja e saj. Vëllezërit e dashur dhe at-Zoti, të cilët e akuzonin se, duke shkuar të kërkonte Kostën përtej varrit, ajo kish shkelur fjalën e dhënë dhe kish tradhëtuar sojin. Ata e bënë copë e çikë dhe kokën ja hodhën në lumin pranë, i cili e çoi në det. Dhe deti e nxorri kokën e Inës diku në plazhin e Durrësit. Apo të Golemit…
.
. (disa zëra të zëmëruar ngrihen nga prapaskena : « .. Pushoni… mjaft më. Bini flini se na latë pa gjumë. Mbylleni atë të uruar… ». Errësira bëhet e plotë)
.
. Endacaku 2 – (mërmërit mes dhëmbëve) Ve bast që Ina i kërkoi Kostës t’i tregonte emrin e vrasësit. Në mos...
.
. Endacaku 1 – (më shumë pëshpërit se sa flet) Jam i sigurt se ka një lidhje mes fjalës së dhënë dhe varrit. Dhe kjo lidhja ka vetëm një sens, sensin e vetë jetës. Pasi edhe fjala është pjesë e kësaj jete. Esenca vetë e të qënit njeri. E dhënë apo e pa dhënë, e mbajtur apo e pambajtur – fjala arrin vetëm të ngadalësojë ose të përshpejtojë fundin. Por sidoqoftë, ajo nuk shmang shkuarjen përtej. Sa për kthimin në këtë botë, duam s’duam, ai është një përpjekje e të përzgjaturit të egzistencës, edhe pse mbetet brenda kornizës të fjalës. Pra, ai është thjesht alegorik. Një ezoterizëm që justifikon pafuqinë e qenies njerëzore, sikundër dhe besimi tek Zoti. (ngre dorën me nervozizëm, sikur do të ndalojë tjetrin që po mundohej të thoshte diçka). Ti do më përmendësh Krishtin, birin e Zotit që u rikthye nga ajo botë. Edhe ai, i vrarë nga të vetët për hir të fjalës së thënë, jo të dhënë. Por edhe nëse u rikthye apo u ringjall, ai shkoi drejt në qiell dhe nuk u përzie me bizneset e fëlliqura të botës tonë kaq të bukur.

0 comments:

 
Përjetësisht të Panjohur