"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Friday, October 10, 2008

Le Clézio : Nobel i Letërsisë 2008.

.
. Pinjoll i një familjeje bretone, britanike dhe mauriciene, Jean-Marie Gustave le Clézio (lindur në 13.04.1940) ka ruajtur nga këto origjina një shije të spikatur ndaj bredhjes. I diplomuar në letërsi, ai boton romanin e tij të parë « Proces-Verbali » në moshën njëzet e tre vjeç. Libri u vlerësua menjëherë dhe fitoi çmimin Renaudot. Ai ripërsërit suksesin dhe në vitin 1980 ai merr çmimin Paul Morand për tërësinë e veprës së tij. Në të njejtin vit ai boton « Shkretëtira », epope sublime i një pinjolleje tuarege, gjithmonë e konsideruar si kryevepra e tij. Le Clézio i ka kushtuar një numër esésh qytetërimeve nomade, të shpërndara dhe nën rrezikun e zhdukjes, me të cilat herë pas here ai ka ndarë jetën e përditshme. (Indianët e Panamasë, Berberët e Marokut…). Në vitin 2006, ai boton « Raga, përqasje e kontinentit të padukshëm » (Editions du Seuil) si edhe « Ourania » (Editions Gallimard).
.
. Admirator i madh i Stivensonit dhe i Konradit, le Clezio që prej kohësh, është një autor kult në në hapësirën frankofone. Talenti i tij prej tregimtari si edhe stili i tij i ndritshëm e ngrenë këtë autor në rangun e figurave më të rëndësishme të pejzazhit letrar francez. Vepra e tij, e përkthyer gjerësisht në botë, dëshmon për një nostalgji të botëve fillestare. Deri në vitet 80’, ai ruajti një imazh prej shkrimtari novator dhe të revoltuar, që prekte temat e çmëndurisë dhe të të shprehurit. Më tej, erdhën vepra të tjera më të qeta, të kushtuara fëmijërisë, shqetësimit për pakicat, tërheqjes ndaj udhëtimeve, dashurisë ndaj natyrës.
.
. Ky trumbetues i vllazërimit universal arrin të kqyrë dhe të riprodhojë një univers, simboli më i përsosur i të cilit është ylberi së rolin e një metafore të pambaruar, një botë shumëngjyrëshe ose thjesht pa asnjë ngjyrë dominante që integron dhe implikon të gjitha speciet njerëzore. Vështrimi me të cilin Le Clésio përqafon njeriun përmbledh dilemën e përsiatjeve bashkëkohore mbi identitetet dhe dëshmon njëkohësisht mbi unitetin e llojit, pa mohuar aspak shumllojshmërinë e kulturave. Unitet dhe tjetërsim, ky çift vlerash qëndron në thelb të nyjëzimit socio-politik të autorit, një pasqyrë e përsosur e atij mjedisi origjinal të lindjes, që e ka damkosur përjetë dhe që mbetet parajsa e humbur e shkrimtarit.
.
. Dashur padashur – dhe meqënëse nuk e humb asnjëherë rastin për t’a përsëritur – ai rikujton paradoksin e shkrimtarit, aq bukur të shprehur nga suedezi Stig Dagerman : « … ai duhet të shkruante pêr njerëzit që vdesin urie, dhe nê tê vêrtetê, ai shkruan pêr njerëzit që kanë të hanë me bollëk ; nga ky paradoks, ai s’ka mundur asnjëherë të shkëputet ».
.
. Lexuesi shqiptar e njeh shumë pak, për të mos thënë aspak shkrimtarin dhe veprën e tij. Për të mbushur sadopak këtë boshllëk, për të ngjallur dëshirën ndaj leximit, po sjell këtu një fragment nga romani i tij « Revolucione », botuar në vitin 2003, si edhe një tjetër fragment nga romani "Shkretëtira", 1987. .
.
. « Revolucione »
.
. nga Jean-Marie Gustave le Clézio (Gallimard, 2003)
.
. [një fragment - shqipëruar nga Xixa ]
.
.
. Zemra fillon dhe rreh kur kthehesh pas një mungese të gjatë. Është sikur kthehesh nga lufta. Çvendosesh nëpër rrugë duke nuhatur rreth e qark, duke kërkuar gjurmët. Përgjohen zhurmat aq të njohura, ndiqen pas shtigjet. Rrugët e lagjes së stacionit të trenit, gjithmonë po aq boshe, të kota. Kafeja e Artistëve dhe hajati i saj i shpëlarë, perdja e saj si e shurrosur që fsheh vështrimeve të jashtme sallën e madhe, si zakonisht të zënë nga mbledhjet e këshillave të bashkëpronarëve. Hotel Brigs ku Zhani kish qenë roje nate, hyrjen e tij të rrjepur, të zbukuruar nga Parmenide të ngjallura, kafazin e shkallës prej hekuri të rrahur. Dyqanet, depot e aspiratorëve, fabrikat e kartave të vizitës dhe të menyve të dasmave, shitësin e çikërrimave të zyrës, tregëtarin e bojrave, atë të cohave, shitësin e poçave të llampave. Pjesa më e madhe e tyre janë të mbyllur për shkak të fundverës, të kësaj stine ku edhe hieja është e nxehtë, zifti i rrugës i ngjashëm me detin, deti i rënduar me ngjyrë zifti. Stina që dikur ngjallte në zemrën e Zhanit një ankth të pakapërcyeshëm, si ai në prag të pranverës.
.
. Ai ecën nëpër këto rrugë, në të vërtetë pa asnjë qëllim, pa kërkuar ndonjë portë, ndonjë numër. Fasada e dyqanit të ushqimeve kaq herë ka ndrruar saqë tashmë nuk dihet në se është një Timmy, një Codec, një Casion apo një Bon Lait. Grila e hekurt është ulur, në të shihet një copë letër e ngjitur shtrembër, por e rrjepur : Mbyllur për shkak inventari. Data e hapjes rishtas është ngrënë nga dielli.
.
. Dje, duke hyrë në apartamentin e prindërve, Zhani pati një si përzierje. Asgjë s’ka ndryshuar këtu, por asgjë nuk është si më parë. Atmosferë e tejnxehur, erë myky, pluhur. Babai i Zhanit sikur është mpakur, nuk lëviz më. Ai i kalon ditët i ulur në kolltukun me rrota, të kthyer nga dritarja, duke vështruar murin e verdhë të godinës përballë. Ai nuk flet më. Goditja i ka brejtur fjalën, i ka ngurtësuar dejet. Mbi fytyrën e dobët, ka ngrirë një buzëqeshje pa shprehje. Sikundër dallohet lëmueshmëria e ankthit. Zhani mbeti i mahnitur nga bukuria e tij. Tashmë ai ngjan me ushtarin e ushtrisë koloniale, në kokën e luftës së Qenve-Vrapues, kur ai kish kundërshtuar me kryeneçësi komandën e lartë për t’i shpëtuar jetën terroristes kineze Lee Meng. Kjo histori që përbente edhe legjendën e tij, lavdinë si edhe dështimin e tij dhe që e kish kthyer në Evropë, tashmë të dërrmuar dhe të sëmurë. Flokët e tij të bardha ishin rritur dhe zbrisnin mbi shpatulla. Ai ka një mjekërr të keqshkurtuar, me goditje gërshëre, vetullat si kaçube. Sharon u shfajësua : « ai nuk donte, por unë nuk mund t’a rruaja më, më kupton ? ».
.
. Ajo e puthi gjatë Zhanin. Ajo i kish sytë plot me lot. « Ti nuk do të largohesh më ? » Ajo dukej e drobitur, e lodhur. Zhani u mundua t’a siguronte, t’a argëtonte. Ai ndau me të drekën, orizin e bardhë dhe lakrat me këri. Sharoni i bëri një pyetje : « Ti do t’a rregullosh situatën lidhur me shërbimin ushtarak, apo jo ? ». Ai ju përgjegj si mundi. Tashmë që lufta ka mbaruar, kjo gjë s’kish ndonjë rëndësi të madhe. Ndoshta, e kishin harruar fare. Babain e tij, Zhani e mori ndër krahë, dhe për aq pak kohë ai kuptoi se sa i lehtë ishte tashmë trupi i tij. Ai i dha dorën dhe babai u vjerr i tëri mbi të me të gjitha forcat, sikur nuk do të shkëputej kurrë më. Zhani buzëqeshte, bile edhe tendosi buzët, ai ishte i prekur të mësonte se tashmë e gjitha forca e këtij njeriu ishte mbledhur në duart e tij.
.
. […]
.
.
. Nata bie shpejt në Paris, në nëntor. Ata qëndruan gjatë në dhomën e vogël, thuaj pa folur fare. Aq sa një moment Mariam pati uri, dhe ajo qëroi një mollë. Më tej, ajo cimbisi ca kokrra rushi në një kupë. Zhani hapi një kuti me ananas në rondele. Që prej një kohe, edhe ai s’kish ngrënë diçka aq të mirë.
.
. Një moment më pas, Mariami tha : « mirë pra,. Jam e lodhur. Po shkoj të shtrihem. A po vjen ? ». Ajo u xhvesh në gjysëmhije. Ndriçimi i lampadarëve hynte nga dritarja e madhe rrëshqitëse. « Kam fat qe asnjeri nuk banon përballë, ka veçse pemë dhe nuk i mbyll asnjëherë grilat ». Zhani qeshi : « Më kujtohet që asnjëherë se ke dashur natën e zezë ». Ajo tha : « Ja vlen të jetosh me dritën që vjen nga jashtë, ditën, natën. Më pëlqen shumë drita e lampadarëve, është e butë pakëz e ftohtë. Në mëngjez më duket si një portë perlash, me ujin që rrjedh mbi xham ».
.
. Zhani pati përshtypjen që i ndante një mur i padukshëm. Vetë koha e kish krijuar. Nuk mund të ishte aq thjeshtë si dikur. Ai ishte xhveshur, edhe ai, paksa me nervozitet, duke lënë rrobat që të binin përtokë, në këmbë të shtratit. Ai hyri nën çarçaf duke u dridhur por shtrati ishte i butë, jo fort i gjerë, fort i shkurtër dhe menjëherë, ndjeu lëkurën e Mariamit mbi këllk. Muri i padukshëm kish filluar të shkrinte.
.
. Ndoshta ishte ajo që e preku e para, ajo i përkëdheli trupin nga lart poshtë, duke u vonuar në gropën e barkut, tamam aty ku mbarojnë brinjët, aty ku edhe lëkura njerëzore është shumë e butë, aty ku ndihet se rreh arteri.
.
. Dhe befas, menjëherë dashuria ribëhet krejt e thjeshtë. Dëshira, trupat që përzihen, një zemër e vetme, një e vetme frymë, një vështrim i vetëm si më parë kur Mariami argëtohej duke parë zmadhimin e bebes të syrit që mbulonte gjithë vështrimin, kur maja e gjuhës së saj prekte një pikë të ndjeshme në tavanin e qiellzës dhe Zhani nuk ishte më në gjendje të kuptonte në se ishte ajo brenda tij apo ai brenda saj. Më tej asgjë tjetër, asgjë rreth e qark, çdo gjë larg kësaj qyteze, duke braktisur gjithka dhe duke shkuar tejet larg, duke pluskuar, fluturuar ose ëndërruar. Bëhej kaq kohë. Ai mendonte se ishte tashmë e pamundur, sikundër thuhet se historia nuk përsëritet më, që asgjë nuk rifillon kurrë. E megjithatë Parmenidesi i Elesë : gjithçka është një aty nga fillohet, pasi po aty rikthehet. Por, a është momenti për të filozofuar ? zemra që rreh, fryma e zënë, një e çarë në vështrim, djersa që rrjedh në lug të shpinës, që ngjit trupat me njeri tjetrin, lëmon gjinjët dhe shpatullat, i bën të ndritshëm si gurët e lumit. Të ndritshëm edhe sekset, seksi i burrit dhe seksi i gruas, të ngarkuar me dritë, të përvëluar nga një zjarr i vetëm, por sytë nuk mund të dallojnë këtë zjarr dhe këtë dritë, hieja brenda dhomës ende nuk është epur, është një zjarr dhe një dritë në të gjitha krahët, pranë origjinës aq pranë sa e ardhur nga larg, nga fillimi i fillimit, nga era primare e ndarjes së parë, celulare, e lindjes së parë. Rrahjet e zemrës në fund të gjoksit, brenda barkut, në grykë, dridhja e saj brenda retinës, goditjet e mbytura në gjendrat.
.
. Edhe në mendime : gjithçka që zhbëhet, që zgjidhet, që shkrihet, pengesat, zakonet, kujtimet. Jo, ende jo boshllëku vetëm zgjidhja. Një ujë, një ajër, larës, qarkullues. Endrrat gjithëpushtuese. Batica. Atëhere Zhani ndjehet më i çlirët. Lëkurat e rreme, mbilëkurat prej cohe, rrecka që tunden, gjithçka tashmë ka rënë, ai ishte lakuriq, asnjë fije nuk mbahej më tek flokët, ndër gjymtyrë. Ja pra, kjo ishte. Kaq e thjeshtë, në fund të fundit. Një çast, thjesht një çast në këtë jetë për të qenë i lirë. Për të qenë i gjallë, për të ndjerë çdo nerv, të jesh i shpejtë si një kafshë që rend. Të dish të fluturosh. Të bësh dashuri. Të jesh në të tashmen, në realen.
.
. Më tej, pas daljes nga ekstaza, të zbrazur, të lëshohesh krejt, sytë e mjergulluar, ende të thurur njeri në tjetrin, zemra e dridhur, fryma e shpeshtuar, djersa që avullon dhe mbulon trupat me një re të lehtë të ftohtë. Pa asnjë llaf, pa asnjë mendim.
.
.
. "Désert" (Shkretëtira) - Gallimard, 1987.
.
. Saguiet dhe Hamra, dimër 1909 – 1910. .
. … Ata u çfaqën si në një ëndërr, mbi kreshtën e dunës, gjysëm të fshehur nga mjergulla e rërës që ngrihej nga çapat e tyre. Dalëngadalë, ata zbritën në luginë, duke ndjekur shtegun thuaj të padukshëm. Në krye të karvanit gjendeshin njerëz të mbështjellë në guna leshi, me fytyra te mbuluar me perçe blu. Në krah të tyre çapiteshin dy-tre gamile, më tej vinin dhitë dhe delet të ngucura nga djelm të rinj. Gratë mbyllnin vargun. Silueta të rënduara, të bezdisura nga xhybe të gjata dhe lëkura e duarve të tyre dhe balli dukej edhe më të errët, nga vellot ngjyrë indigo.
.
. Ata ecnin pa zhurmë mbi rërë, dalëngadalë, pa kqyrur aspak ku shkonin. Era frynte me gulshe, era e shkretëtirës, e përvëluar ditën dhe e acartë natën. Rëra vidhej rreth trupave, mes shalëve të gamileve, fshikullonte fytyrat e grave që shpërvilnin cohën blu mbi sy. Fëmijët e vegjël vraponin, bebet qanin, të mbështjella në mbulesat blu mbi shpinën e nënave. Devetë shfrynin, tështinin. Askush nuk dinte ku po shkonte.Dielli ende qëndronte lart pranë zenitit në qiellin e zhveshur, era fshinte me zell zhurmat dhe aromat. Djersa rridhte ngadalë mbi fytyrat e udhëtarëve dhe lëkura e tyre e errët kish marë refleksin e indigos, mbi faqe, mbi llërë, përgjatë kofshëve. Tatuazhet blu mbi ballin e grave shëndrinin si brumbuj. Sytë e zinj, të ngjashëm me pika metali të shkrirë, shihnin shpërfillshëm hapësirën e paanë të rërës, kerkonin me ngulm gjurmën e shtegut mbi valët e dunave.Asgjë tjetër mbi dhe, send ose qenie. Ata ishin pjellë e shkretëtirës dhe s’njihnin asnjë shteg përveç atij të rërës. Asnjë fjalë nuk ndihej. Ata s’kërkonin asgjë. Era kalonte mbi ta, anash, përmes tyre, sikur të mos kish shpirt të gjallë mbi dunat. Ishin duke ecur që prej agimit të parë, pa u ndalur, lodhja dhe etja i mbështillnin si sterili metalin e çmuar. Thatësira ju kish ashpëruar buzët dhe trashur gjuhën. Uria i gërryente. Edhe të deshin, ata s’mund të flisnin. Ata ishin shëndrruar, që prej kohësh, të heshtur si vetë shkretëtira, rrezatues drite sikundër dielli që djeg në qendër të qiellit të zbrazur, dhe të akullt për shkak të netëve nën yjet e stepur.
.
. Ata vazhdonin të zbrisnin dalëngadalë shpatin drejt fundit të luginës, duke zigzaguar ndërsa rëra shembej nën hapat. Burrat as që vështronin vendin ku mbështesin këmbën. Sikur ecnin mbi gjyrma të padukshme që i drejtonin në krahun tjetër të vetmisë, drejt natës. Vetëm një prej tyre mbante një pushkë, një karabinë me gur stërralli, me tytë të gjatë prej bronzi të nxirë. Ai e mbante në gjoks, e shtrëngonte mes krahësh, me tytën lart sikur të ishte flamur. Vëllezërit e tij ecnin në krah, të mbështjellë me guna, paksa të përkulur nga shkaku i barrës mbi shpinë. Nën guna, rrobat blu ishin bërë rreckë, të shqyer nga gjembat, të krojtura nga rëra. Pas tyre vinte grigja e stërlodhur. Nour, djali i burrit me pushkë, çapitej përpara nënës dhe motrave të tij. Fytyra e tij ishte e rreshkët, e nxirë nga dielli por ama, sytë i shëndrisnin dhe ndriçimi i atyre syve kishte diçka të mbinatyrshme.Ata ishin burra dhe gra të rërës, të erës, të dritës dhe të natës.
.
. Ata ishin çfaqur, si në ëndërr, diku lart mbi dunë, sikur ishin pjellë e atij qielli pa asnjë re dhe gjymtyrët kishin ashpërsinë e hapësirës. Ata bartnin me vete urinë, etjen që përgjak buzët, heshtjen e ngurtë ku farfurit dielli, netët e acarta, shndrritjen e mjergullt të Udhës së Qumështit, hënën ; ata tërhiqnin zvarrë hijet e tyre të stërmëdha në perëndim të diellit, dallgët e rërës së virgjër që valëzonte mes gishtave lakuriq të këmbëve, horizontin e paarritshëm. Mbi të gjitha, sytë e tyre bartnin dritë, një ndriçim i dielltë verbues, mes sklepave rreth e qark qerpikëve.

1 comments:

Anonymous said...

Nice site, nice and easy on the eyes and great content too.

 
Përjetësisht të Panjohur