"...në lidhje me këtë univers shqiptar që merr format e një labirinti,
nuk mund të merret guximi të shtrohen pyetje qoftë edhe të thjeshta në pamje,
pa patur bindjen që përgjigja mund të trondisë dhe të rrëzojë një ndërtesë të tërë të të menduarit,
një sistem të tërë të ngritur mbi bazën e paragjykimeve ose të vrojtimeve të ngutura"
.
Dashur padashur, historia imponohet vetvetiu si çelës i çdo misteri, si një sumum njohjeje objektive dhe jashtëpersonale meqënëse përfaqson tretjen shumëshekullore të fateve individuale dhe të qëllimeve kolektive – pavarësisht se me anë të saj, historianët shqiptarë të të gjitha kohrave « kanë justifikuar çka kanë dashur ». Sidoqoftë, ajo shërben vetëm si lëndë e parë, si një ind i dendur i cili përmbyll në strukturën e tij hermetike një varg pyetjesh të mbetura prej kohësh pa përgjigje bindëse : nga vijnë Shqiptarët ? përse pjesa më e madhe e tyre përqafoi fenë myslimane ? përse ata ishin të fundit që u shkëputën nga perandoria otomane ? përse ata shkëmbyen Republikën me Monarkinë e Zogut ? si mundi një grusht komunistësh të marrë pushtetin brenda tre vjetëve ? ç’don të thotë « nacional-komunizmi » i Hoxhës ? përse komunizmi mundi të rrënjosej kaq thellë në vendin e Shqiponjave ? Cilët janë përbërësit e përzierjes « magjike » që shëndrron një kardiolog të zot në burrë Shteti, një komunist model në babain e Demokracisë, një ikonë tê përgjëruar në tabelë qitjeje ? përse Kosovarët ishin të fundit që braktisën Jugosllavinë në agoni ? për ç’arësye shoqëria postkomuniste zgjodhi si mënyrë mbijetese ekonominë e nëndheshme të trafiqeve, të krimit të organizuar ose të korrupsionit ?

Friday, October 31, 2008

Metafizikë e intolerancës.

.
. Një pllakë e thjeshtë përkujtimore. Një katërkëndësh i gurtë mbi dy shufra të hekurta, pranë të cilit kisha kaluar me dhjetra për të mos thënë me qindra herë – pa i hedhur asnjë vështrim, në një skaj të sheshit të Salën-it (Salin), në një qoshe të Tuluzës së vjetër. Dikur, në një kryqëzim të rrugës së vjetër romake që vinte nga Mesdheu, aty paguhej taksa mbretërore mbi kripën (ja përse edhe emri) ; pak metra më andej pallati i kontëve të Tuluzës dhe përpara tij platea Thesaurarie ; pak metra më këtej sheshi i Inkuizicionit. Dhe mbi këtë të fundit ajo pllaka. U desh vonesa e autobuzit që të lexoja shkrimin mbi të :
.
. « Homazh ndaj mendimtarëve pararendës të Dritëzave (Lumières), viktima të obskurantizmit që kanë studiuar ose dhënë mësim në Tuluzë :
.
. Giulio Cesare Vanini, (1585 – 1619), Filozof italian, i djegur për ateizëm në këtë vend, në 8 shkurt 1619.
. Etienne Dolet, i djegur në Paris (1509 – 1546)
. Michel Servet, i djegur në Gjenevë (1511 – 1553)
. Giordano Bruno, i djegur në Romë, (1548 – 1600)
. Ata i paraprinin mendimit të lirë dhe arsyes.
.
. materja e qiellit nuk është aspak e ndryshme nga ajo e njeriut apo e brumbullit.
.
. G.C. Vanini – Amphitrion ».
.
. Nuk e di se sa autobuzë humba atë ditë, veçse të nesërmen isha përsëri përpara asaj pllake.. sa herë gjendesha diku pranë, këmbët më çonin vetë në atë vend. « .. Materja e qiellit nuk është aspak e ndryshme nga ajo e njeriut apo e brumbullit… ». Duhej jo thjesht guxim, por edhe një dozë shpërkujdesja ndaj vehtes, për të shqiptuar këto fjalë në fillimshekullin e XVII-të. Sikundër dhe një vetëdije sfiduese, si ajo e Vaninit kur i drejtohej xhelatit dhe turmës sehirbërëse : « Le të vdesim me hare, si filozof ».
. Çka shtyn njeriun t’i kundërvihet një të tillë « Establishement » të plotfuqishëm si Kisha, një morali shtetëror apo një besimi si ai zyrtar ? Ndoshta është ajo kurajë e fituar nga dija, lartësimi i dhënë nga inteligjenca superiore apo revolta e ngjizur nga arbitrariteti nëpërkëmbës ? Ndoshta të gjitha bashkë sikundër dhe kokëngjeshja natyrore e njeriut.
.
.
. Të vrasësh një njeri…
.
.
. Çka i bashkon këta individë në këtë shkrim, përveç faktit që dikur, Tuluza ju ka dhënë strehë dhe ju ka hapur shkollat ose që sot ju gëdhend emrat mbi një të tillë pllakë, që Inkuizicioni i ka ndjekur, i ka gjykuar dhe së fundi, i ka djegur mbi turrën famëkeqe ? Kurioziteti intelektual aq karakteristik i epokës së Rilindjes ; racionalizmi intuitiv që krijon ndeshjen e parë me dogmën absolutiste dhe që prodhon dyshimin mbi vlerat që epoka i njihte dhe i respektonte si universale. Besimi në vetvehte, i krijuar në kontakt me shkencën ende në embrion, por sidoqoftë mjaftueshmërisht sigurues për të ngjallur rrebelimin e hapur ; dëshminë e shkruar, predikimin publik – pra, herezinë, blasfemën, troç krimin e pafalshëm dhe të ndëshkuar të pastrohet me anë të zjarrit. Urrejtjen hyjnore të Kishës tokësore që shkrumbëzoi mëkatarët e rradhës.
.
. 1. Italjan, si edhe vetë ideologjia humaniste, Lucilio Vanini – i njohur më tej si Giulio Cesare – përfaqson shpirtin e atij mendimi që kqyrte njeriu si gjënë më të admirueshme mbi botë. I lindur pranë Lecces, filozof dhe teologjist në Romë, avokat në Napoli, jurist në Padova, ai brodhi Evropën mbarë – nga Zvicra në Hollandë, nga Franca në Angli, rishtas në Itali për t’ju kushtuar fizikës dhe shkencave natyrore, përpara se të instalohej në Francë – dhe t’i kushtohej mësimdhënies në Tuluzë. Ai tërhoqi vëmendjen e Inkuizicionit për shkak të predikimeve të tij blasfematore dhe jetës së shthurur. I gjykuar për krimet e « fyerjes së Madhërisë së saj hyjnore, ateizëm, blasfemë, sakrilegj, magji dhe korrupsion të zakoneve », ai u gjet fajtor dhe u dënua me shkulje të gjuhës, mbytje dhe përfundimisht me djegie në turrë drush. Kronika e qytetit thotë se ulërima e Vaninit kur i shkulën gjuhën, mbeti si një kujtim i tmerrshëm dhe i pashlyeshëm në kujtimin e Tuluzanëve.
.
. 2. Pinjoll i një familjeje fisnike, Etienne Dolet, studion disa vjet në Paris, përpara se të shkojë në Padova.. më tej në Venedik si sekretar i Ambasadorit të Francës, ku fillon të vargëzojë dhe të shkruajë. Sudion drejtësi dhe jurisprudencë në Tuluzë, nga ku dëbohet për jetën e tij turbulente. Më pas e gjejmë si shtypshkrues në Lion ku guxon dhe boton Galienin, Rabelenë si edhe librat e veta satirike, të njollosura me herezi, në stilin e Ciceronit. I akuzuar për ateizëm, ai arrin të arratiset dy herë, deri sa përfundimisht, kapet në Lion dhe gjykohet në Paris për materializëm, ateizëm dhe për aprovim të predikimeve të Martin Luterit. Në 3 gusht 1546, ai u torturua publikisht, u mbyt dhe përfundimisht u dogj bashkë me librat e dorës së tij në sheshin Maubert.
.
. 3. Michel Servet (Miguel Servet y Reves në gjuhën e tij të lindjes) i kushtohet karrierës kishtare që i vogël, ndoshta për tju larguar origjinës së tij të thjeshtë. Që i ri 14 vjeçar, ai studion drejtësi në Tuluzë, përpara se të udhëtojë në Gjermani, në Itali dhe në Zvicër ku edhe i kushtohet shkrimeve teologjike, një kritikë e ashpër ndaj Trinitetit të Shenjtë. Herezia e tij e karakterizuar kur ve në dyshim natyrën hyjnore të Krishtit, çiftohet me blasfemën kur cilëson këtë Trinitet si « qen të Ferrit me tri koka, shenjë të Antikrishtit ». Për t’i shpëtuar përndjekjeve, ai ndrron emrin dhe shkon në Paris ku i kushtohet mjekësisë. Karriera e tij mjekësore e çon në Vjenën franceze ku pas kërkimesh të sukseshme ai zbulon qarkullimin « e vogël të gjakut » - kalimin e gjakut nëpër mushkëri, gjë e cila nuk e pengon aspak të shkruajë një vepër voluminoze në 7 pjesë « la Christianismi restitutio » ku debaton me Kalvinin për çështje teologjike. Në vazhdim arrestohet, arratiset dhe për çudi, shkon në Gjenevë ku arrestohet rishtas dhe gjykohet nën shtytjen e vetë Kalvinit Në qeli, pak çaste para egzekutimit ai i shkruan gjykatësve : « … Ju lutem që të shkurtoni këtë agoni. Ju e shihni që Kalvini për kënaqësinë e tij kërkon që të kalbem në burg ku morrat po më hanë të gjallë, ku këpucët i kam të shqyera, ku nuk kam asgjë për t’u ndërruar – bile as një këmishë, por një rreckë ». Ky bashkëpatriot i Donkishotit, që në orët e tij të lira përktheu « Gjeografinë » e Ptolemeut, që preferonte të dialogonte në greqisht dhe në hebraisht me Luterin në vend të latinishtes së zakonshme, që deri në sekondën e fundit të jetës, në vend të shqiptonte « Jezu Krishti, Biri i përjetshëm i Zotit » thoshte me plot gojën « Jezu Krishti, Bir i Zotit të përjetshëm » u dërgua në turrën e druve, bashkë me veprën e tij. . .
. 4. Nuk po zgjatemi me rastin e Xhordano Brunos, më i njohuri dhe më i përfoluri i kësaj « katërsheje heretike ». Mjafton të thuhet se murgu humanist, ithtar i Erazmit të Roterdamit, u akuzua që herët për herezi dhe për mohim të dogmës së Trinitetit të Shenjtë dhe për këtë shkak, ai brodhi mbarë Evropën përpara se të vendosej në Tuluzë ku dha mësime fizike dhe matematike. Nga Parisi ku frekuentoi Kolegjin e Francës, u hodh në Londër dhe që andej arratiset drejt Gjermanisë, për të përfunduar në Venedik. Ndërkohë ai mbron me zell teorinë e Kopernikut duke shtuar – nga vehtja e tij – se Universi popullohet nga një infinitet botësh, përpara se të zhvillojë dijet e tij matematike në raportet mes numrave dhe formave gjeometrike, në teorinë e numrave pambarimisht të vegjël.. Natyrisht që kjo vepër tërhoqi vemendjen e Inkuizicionit dhe pas tetë vjet burgim në qelitë e Dozhëve, vetë Papa Klement VII ndërhyri për t’a sjellë në Romë. I torturuar mizorisht, dhe meqënëse nuk pranoi të mohonte shkrimet dhe të thënat e tij, Brunos ju shkul gjuha dhe u dogj mbi turrë drush. « Me siguri, ju ndjeni më tepër frikë të shqiptoni këtë sentencë, se sa unë t’a pranoj atë » - ja edhe fraza e fundit e tij përpara gjykatësve me veladon.
.
.
. Mbetem pa gojë përballë kësaj mizorie që ndjell vdekjen duke i shkulur gjuhën të dënuarit. Aq më tepër kur ky i fundit do të mbytet nga litari, përpara se të digjet nga flakët. Të jetë vallë sadizëm, aq i papërshtatur me një doktrinë të ndërtuar mbi dashurinë ndaj të afërmit, mbi nderimin pa kufi ndaj veprës së Krijuesit që ngjizi jetën aq të çmuar nga balta e përbuzur ? Ndoshta, përtej vetë dogmës, feja e asaj epoke ka pak të bëjë me atë të sotmen. Sikundër dhe çmimi i jetës njerëzore, qoftë edhe ajo e një « heretiku ». Përndryshe, si mund të kuptohet dhuna verbale që i përngjet shkumbëzimit të një kleriku si Théodore de Bèze, pasues dhe trashëgimtar i denjë i Kalvinit të madh, kur predikon shfarosjen e heretikëve sikur të ishin qenër të tërbuar, pastrimin e korrupsionit shpirtëror që infekton këtë heretik me anë të zjarrit pastrues ? Pa dyshim, të tillë ekspertë të Kishës vepronin në të mirë të grigjës së besimtarëve, të ruajtjes dhe të mbrojtjes së integritetit gjithëformues së fesë – qoftë edhe nëpërmjet ekstremit asgjësues…
.
. Shekuj të vështirë këta të Inkuizicionit ; shekuj të intolerancës. Vetë toleranca do të avitet me drojë, ndoshta në shekullin e XVII, e ndjellë nga vepra e filozofëve si Pierre Bayle që zhvillon një përqasje të tërë lidhur me « tolerancën bredharake ». Vërtet, toleranca mund të bredhë, por nuk mund të ketë liri pa lirinë e të gabuarit. Bayle pikërisht kërkoi që të njihet e drejta « e të gabuarit ». Jo ai gabim i vullnetshëm, por mundësia e të rënit në gabim - duke menduar se ke të drejtë. Pa këtë lloj drejtësie, nuk mund të ndërmerret asgjë, nuk mund të kryhet asgjë – bile edhe gjykimi apo ndëshkimi i armiqve të Kishës.
. Toleranca dhe konceptimi i dogmës në shpirtin e mendimtarit që kish braktisur tashmë Mesjetën për të hyrë në epokën moderne. Ja edhe motivi që shtyu teologjistin dhe filozofin e asaj epoke Sébastien Castellion të shkruajë : « Të vrasësh një njeri, nuk do të thotë të vrasësh një ideal. Do të thotë të vrasësh një njeri ! »
.
. Veçse, askush prej këtyre gjykatësve kishtarë – arbitra supremë të jetës apo të vdekjes - nuk ishte në gjendje të imagjinonte në atë kohë se duke shëndrruar në hi të tillë humanistë të guximshëm « ateistë » – bile tok me librat e tyre – ata i shëndruan në grimca të një materjeje inerte bile dhe të ngurtësuar, por sidoqoftë subversive. Një pleh i dorës së parë që ushqeu dashur-padashur terrenin ende të virgjër të mendimit të lirë njerëzor. Një substrat intelektual që strukturoi më pas këtë mendim të lirë në shërbim të një ideologjie sunduese – qoftë edhe ajo e Shtetit të plotfuqishëm republikan, komunist apo ateist. Tashmë antagonist me çdo ideologji konkurruese, kjo forcë e re politike u ngjiz me një urrejtje ndaj fesë po aq monumentale sa edhe ajo e origjinës. I ngërthyer në një përpjekje mbijetuese ndaj mjedisit armiqësor, ky Shtet adopton metodën aq të dashur të Inkuizicionit kishtar – asgjësimin e kundërshtarit, bartës i kundërshtisë intelektuale - si edhe justifikimin – mbrojtjen e dogmës së re, në emër të idealit njeriformues.
.
.
. Të vrasësh mijra njerëz…
.
. Ende pa mbrritur në shekullin e XX dhe ende pa kqyrur triumfin e ideologjisë komuniste – si edhe pasojat rrënuese mbi Kishën – le të qëndrojmë në kuadrin e Revolucionit francez. Qoftë dhe për hir të linjës tonë të rrëfimit që zuri zanafillën në Tuluzë. Kjo ngjarje madhore në historinë e kontinentit, zhvillimet e të cilit ndikuan thellësisht dhe qëndrueshmërisht shekujt e ardhshëm, përbën njëkohësisht edhe atentatin më të madh kundër autoritetit të fesë, një kasaphanë të llahtarshme ndaj klerit katolik, Ja edhe një kronikë e përmbledhur e atyre viteve të përgjakshme :
.
.
. Thuaj dy javë më pas 14 korrikut dhe marjes së Bastijës, sot festa kombëtare e Francës, në fillim të muajit gusht 1789, Asambleja Kushtetuese deklaroi anullimin e çdo privilegji, të dhjetën e Kishës si edhe të të gjitha angarive në dobi të saj. Në fillim të nëntorit, po kjo Asamble konfiskoi të gjitha pasuritë e priftërinjve të cilat u vunë « në dispozicion të Kombit » dhe disa muaj më vonë, në prill 1790, ajo shtetëzoi pronat e tundshme dhe të patundshme të Kishës ndërkohë që deklaronte se feja katolike nuk ishte më fe zyrtare e Shtetit. Në 12 korrik, gjithmonë Asambleja shpallte Kushtetutën civile dhe laike të klerit, me synim krijimin e një Kishe të re kombëtare, të integruar në strukturat e shtetit me klerikun tashmë si rrogëtar i thjeshtë.
.
. Me kërkesë të Mbretit Luis XVI, Papa Piu i VI merret me shqyrtimin e kësaj Kushtetutë të cilën do t’a dënojë botërisht me Deklaratën Quod Aliquantum në mars të vitit 1791. Ndërkohë, në nëntor 1990, një Dekret i Asamblesë detyronte të gjithë klerikëve në funksion të betoheshin se do t’i qëndronin besnikë Kushtetutës së re, brenda një jave, nën kërcënimin e shkarkimit të tyre : « Betohem se to t’i përkushtohem me shumë kujdes besnikëve që do të më jepen në ngarkim, t’i jem besnik Atdheut, Ligjit dhe Mbretit, dhe të mbroj me të gjithë forcën time Kushtetutën e dekretuar nga Asambleja Kushtetuese dhe të aprovuar me Ligj ». Ja pra edhe thelbi i kësaj Kushtetute civile, e cilësuar nga Papa si një tekst « që përmbys dogmat më të papërdhosura, që shqfuqizon ceremonitë më të shenjta dhe që sjell me vehte të gjitha llojet e fatkeqësive », përpara se t’i drejtohet bashkësisë së klerikëve dhe të popullit të Francës me një Caritas ku deklaronte se « asnjë besnik nuk duhet tashmë të dyshojë se kjo Kushtetutë e re civile mbështetet mbi principe heretike ».
.
. Përballë ikjes së ngutur të disa mijra klerikëve francezë drejt Romës, në nëntor Asambleja tashmë legjislative shpall jashtë ligjit të gjithë ata klerikë që nuk janë i betuar Kushtetutës. Në maj të vitit 1992, disa dhjetra në mos disa qindra klerikë të pabindur arrstohen dhe shtihen në burgjet e Republikës. Ndërkohë në gusht, turma të egërsuara sulmojnë Tuilërinë dhe Mbreti me gjithë familjen e tij vihen në arrest shtëpijak. Disa ditë më vonë, Konventa e saposhpallur ju imponon priftërinjve një betim të ri, i quajtur i Lirisë dhe i Barazisë: « betohem se do të mbështes me gjithë fuqinë time lirinë dhe barazinë, ose të vdes duke i mbrojtur.. ». Në fund të gushtit, një gjueti e vërtetë organizohet në gjithë vendin ndaj priftërinjve të pabindur dhe si pasojë, 30.000 klerikë braktisin Francën. Në fillim të shtatorit 1792, shpërthejnë masakrat e para të priftërinjve në Paris, Mo (Meaux), Shalon, Renës dhe Lion. Mbi njëmijë priftërinj dhe të tjerë fisnikë u vranë në vend nga turma e armatosur. Në 21 shtator u shfuqizua Monarkia dhe të nesërmen u shpall Republika.
.
. Përgjatë gjithë vitit 1792 dhe 1793, burra dhe gra – dhe veçanërisht klerikë dhe priftërinj, murgj dhe murgesha - masakrohen, theren, vriten, coptohen në Paris dhe në në gjithë Francën me dru, me topuz, me thikë, me shpatë, me heshtë, me plumb dhe me gijotinë. 115 priftërinj u vranë me dru kokës në 2 shtator në manastirin e Karmës, në Paris. 200 të tjerë në Abacinë e Parisit, 300 në Konsierzhëri, 200 në Bisetrë… Një nga dëshmitarët e ngjarjes shkruan : « .. në pararojë, kishim vënë një skuadër furish të papmoshtura. Një grup grash tigresha, më të pangopura me gjak se sa vetë xhelatët, të armatosura me topuzë që shërbejnë për të thërmuar gëlqeren. Këto gra shkelnin mbi kufoma dhe ndërkohë që këto të fundit ishin stivosur mbi një karrocë që i transportonte drejt varrezave, dhe për t’u siguruar se viktimat kishin dhënë shpirt, ato i godisnin me sopatë, duke ju këputur këmbët ose kokën, përpara se t’jua tregonin këto mbetje të llahtarshme turmës, që ish e detyruar të thërriste : rroftë Kombi ».
.
. Gjatë vitit 1793, një numër i konsiderueshëm priftërinjsh të arrestuar përcillet në portet e Roshëforit, të Bordosë apo të Nantës, me qëllim që të internohen në Guajanën franceze. Ata u futën në disa anije por asnjë prej tyre nuk mori detin, duke u shëndrruar në burgje lundruese : rreth 850 humbën jetën në Roshëfort, mbi 250 të tjerë në Bordo.. gjithsej një mijëshe.. një hiçgjë përpara turmës që ndërkohë priste rradhën për të ushqyer gijotinën në Paris dhe gjetkë.
.
. Viktimat e Terrorit revolucionar llogariten me disa dhjetra mijra, në mos me qindra mijra : fisnikë, klerikë, kryengritës të Vendésë dhe të Bretanjës, ruajalistë, revolucionarë, zhirondinë, jakobinë.. përfaqsues të pushteteve tashmë të përmbysur dhe të atyre që përmbyseshin përditë, pa dallim moshe, seksi, besimi apo niveli shoqëror.
.
.
. Përse një pushtet revolucionar ka nevojë për një terror të tillë – dhe veçanërisht të drejtuar kundër klerit dhe Kishës katolike ? Në kohën e sotme, dhe pas përvojës së përgjakshme komuniste që shfarosi ajkën e klerikëve shqiptarë, të tillë dëshmitarë të mbetur gjallë si At Zf Pllumi do të theksonin se dhuna dhe vrasja në masë janë një atribut i brendshëm i vetë komunizmit, në themel të të cilit qëndron ateizmi militant. Por, a mund të akuzohen për komunizëm dhe ateizëm ato gratë furi pariziane të Konventës jakobine që sakatonin deri edhe kufomat e klerikëve ? Sikundër dhe peshkopi Tajerand (Talleyrand), një nga personazhet më aktivë të procesit të laicizimit të shtetit francez ? Ata dhjetra apo qindra murgj dhe priftërinj që braktisën fenë katolike dhe u shëndrruan në përçues të « fesë së re » jakobine antifetare ?
.
. Sidoqoftë, do të duhen vite të tëra – bile edhe dhjetëvjeçarë – përpara se një farë Karl Marks të shkruajë në « Kritikën e filozofisë së Hegelit » (1844) atë frazën e tij aq të njohur që do të shëndrrohet në lajtmotiv të ateistëve të të gjithë botës : « feja është psherëtima e qënies së shtypur, fryma e një bote të pazemërt, sikundër ajo është shpirti i kushteve shoqërore ku vetë shpirti mungon. Ajo është opiumi i popullit ». Por edhe sikur të duam të shohim tek ateizmi ato premisat e zhdukjes së dhunshme të fesë apo të përfaqsuesve të saj njerëzorë, vetë fakti i mohimit të egzistencës së një Arsyeje të Pagabueshme, Universale dhe jashtënjerëzore, nuk mund të justifikojë mohimin e egzistencës të Qenies njerëzore që beson. Pasi « të vrasësh mijra njerëz në emër të një ideali, nuk do të thotë të vrasësh kundërshtinë që ngjall ky ideal. Do të thotë të vrasësh vetë idealin ! ».
.
. * * *
.
.
. Është një gjë të besosh apo të mosbesosh në egzistencën e Zotit – sikundër të besosh ose të kundërshtosh një ideal dritëndjellës dhe njeriformues, dhe është një gjë krejt tjetër t’a shëndrrosh këtë besim apo këtë ideal në një dogmë universale dhe gjithëzotëruese. Pasi kjo e fundit nënkupton jo vetëm një ngrehinë të tërë mendimi apo një strukturë komplekse të natyrës ideologjike dhe predikative, por në rradhë të parë, një arsenal mjetesh shtrënguese dhe mënyrash veprimi për të siguruar vijueshmërinë, hapin e parë për të arritur pavdekësinë e saj. Thjesht një armatë fanatikësh, besimtarësh dhe rrogëtarësh, të gatshëm të vetëflijohen por para së gjithash, të flijojnë çdo agnostik, çdo mosbesues, besues dhe kundërshtar në altarin e gijotinës apo të turrës së druve.
.
. Jam krejtësisht i bindur se në ato vitë të largëta 1885 – 1888, teksa shkruante « Ashtu foli Zarathustra », Nietzsche kish mundësi të zgjidhte mes llahtarisë vrastare të gijotinës dhe perversionit po aq vdekjeprurës së turrës së druve. E megjithatë, ai shprehjen e mëposhtme jua dedikon priftërinjve : « … Ata kanë damkosur me gjurmë të përgjakura rrugën që ndoqën dhe çmenduria e tyre ju mësonte që e vërteta mund të provohet me anë të gjakut. Por gjaku është dëshmitari më i keq i së vërtetës : Gjaku infekton edhe doktrinën më të virgjër me helmin e çmëndurisë si dhe me urrejtjen e zemrave ».

La suite.. - Vazhdimi...

Thursday, October 16, 2008

Fundi i kapitalizmit nuk është për nesër.

.
. Uf ! Një e tillë gulçitje çlirimi duhet të ketë shpëtuar nga gjokset e atyre qindra burrave (dhe grave) të Shtetit, të atyre mijra bankierëve, të atyre dhjetra mijra trejderëve dhe së fundi të atyre miliona aksionerëve kur panë më në fund se indekset e Bursave të planetit mbarë filluan të ngrihen kësaj të hëne. Aq më tepër kur efekti vazhdon të mbajë të martën, ndoshta edhe të mërkurën, përse jo të enjten… me pak shans edhe të premten…
.
. Uf dhe njëmijëherë uf ! Ja pra, makthi i skëterrshëm mori fund. Bursat reaguan pozitivisht, aksionet po blihen varda, investitorët u çfaqën përsëri në treg. 10% ngritje brenda një dite e indeksit nuk shihet përditë, ndoshta duhet një jetë njeriu për t’a parë. Po ashtu, edhe 10% rënie në ditë – bile për ditë të tëra rresht, nuk rastis shpesh. Shumë prej atyre që kanë fatin e zi të përjetojnë një të hënë të zezë të tillë, e mbyllin ciklin brenda po asaj dite. Si në 1929. Dhe pikërisht, fantazma e një të hëne të tillë të zezë në atë të largëtin vit 1929 i detyroi këta burrat dhe gratë e sotme shtetarë të ndërhyjnë me vendosmëri. Pas atij të famshmit plan Paulson të përtej-oqeanit që premtoi të « shtronte mbi qilim » 700 miliardë dollarë për të shpëtuar bankat amerikane, evropianët e shushatur dhe të trembur prisnin një « gjest » të ngjashëm kontinental. Dhe kësaj rradhe si rrallëherë, për të mos thënë si kurrëherë, qiraja ishte në lartësinë e barrës. Ishte gjithashtu rasti për kuriozët të mësonin një varg termash krejt të rinj : një G4 e pahasur ndonjëherë (lexo : katër të Fuqishmit e Evropës – Francë, Gjermani, Britani e Madhe dhe Itali) e mbledhur në fillim të muajit tetor, e ndjekur nga një G7 elitar (shtatë bashkë me SHBA, Kanada dhe Japoni – po Rusia ku është ?), nga një G20 botëror (ku figuron edhe Kina, Brazili, Afrika e Jugut, India.. – shih, një risi tjetër).
.
. Përfundimisht – dhe pas një bashkërendimi shembullor – Evropa e kapitalit gjeti një gjuhë jo vetëm të përbashkët por edhe një varg shprehjesh dhe sjelljesh universalisht të kuptueshme. Ç’është e drejta, kësaj Evrope i mjaftoi të kopjonte shembullin anglez të Gordon Brown-it. I cili, befas, deklaroi se zgjidhja qëndron në ndërhyrjen e kapitaleve të shtetit në ato të bankave, në kontrollin e shtetit në aktivitetin e kreditit, në frenin shtetëror mbi rrotën e çmendur të financës. Jemi që jemi, përse jo edhe një shtetëzim qoftë edhe të pjesshëm të tyre ? E pra, kur euroskeptiku i jep mësime sjelljeje europartizanit, kur liberali anglez i propozon shtetëzime të ekonomisë private social-demokracisë evropiane diçka nuk shkon. Por, shkon apo nuk shkon – that’s not the question ! Pasi, përveçse qetëson njerëzit e rrugës, qetëson edhe bankierët apo investitorët. Pra, është efikase. Për shkak të argumentave të pakundërshtueshëm : tre nga bankat më të mëdha të Mbretërisë së Bashkuar do të marin 47 miliard euro si shtim kapitali, sistemi financiar do të injektohet me 256 miliard euro të tjera dhe së fundi, shteti ve si garanci 320 miliard euro për shkëmbimet ndërbankare.
.
. Në se Britania e Madhe është në gjendje, pse jo Evropa tjetër ? Kështu, Gjermania e Angela Merkel vringëlloi 400 miliardë euro për të siguruar tregun ndërbankar dhe 80 miliardë të tjera për rikapitalizimin e bankave, Franca e Sarkozisë vuri në kandar 360 miliardë si garanci për pagesat dhe 40 miliardë për të ndërhyrë në kapitalin e bankave. Deri edhe Hollanda hapi qesen me 200 miliardë euro, Spanja dhe Austria nga 100 miliardë sejcila, pa përmendur hovardhallëkun aq të njohur të Commendatore Berluskonit që deklaroi se do të shpenzonte « aq sa të jetë e nevojshme » - por sidoqoftë jo më pak se 40 miliardë. Ja pra ky është Eurogrupi : mbi 1.500 miliardë euro – më tepër se dyfishi i parave të dhëna nga Amerika. Bravo !
.
. Kur dëgjoi këtë shumë, dikush – sigurisht një naiv – u shqetësua për ata që do të viheshin për t’a numëruar. Pasi i shihte eurot si monedha njëshe apo dyshe, shumë shumë si kartëmonedha dhjetshe. I mjeri… Por edhe pa qenë kaq i mjerë, duket pranuar se shuma është astronomike, bile edhe faraonike – megjithëse edhe Faraoni më i shkalluar nuk e kish imagjinuar, në monedhat e asokohe, sikundër edhe astronomi më i guximshëm në yje të Universit. Ja pra, evropianët jo vetëm arrijnë t’a imagjinojnë por edhe t’a shqiptojnë. Pasi ishte e vetmja mënyrë për të qetësuar bankierët, të cilët kanë tarbjete të ndryshme nga shumica e vdekatarëve. Dhe fakti është se ata u qetësuan. Mbetet të dihet në se u qetësua bashkësia e aktorëve ekonomikë dhe në se, me të vërtetë, qeveritë e Evropës disponojnë shuma të tilla, dhe në se po, nga ç’kasë shtetërore do t’i nxjerrin ? .
.
.
. . Ekonomia reale dhe ajo tjetra.
.
.
. A kemi të drejtë të vemë në dyshim fjalën e dhënë të udhëheqësve evropianë, vullnetin e tyre të mirë për të përdorur me efikasitet pasurinë dhe kapitalet e Shtetit ? Një mendje më thotë jo, aq më tepër që është vetë populli që i ka zgjedhur dhe siç dihet tashmë, në një demokraci populli zgjedh në krye ata më të mirët, më të besueshmit dhe më të ndershmit. Por një varg elementësh më sugjerojnë të kundërtën. Pa u shpërndarë shumë në shembujt e panumërt evropianë, po qëndroj në shembujt francezë që i njoh më mirë – duke menduar se morali i një Sarkozie vlen po aq sa ai i një Merkel, një Zapatero ose një Berluskoni.
.
. Ja pra, jo më vonë se tre-katër muaj më parë, në të hyrë të verës dhe të vapës, Presidenti francez shpalli botërisht se do të rikqyrte edhe një herë mekanizmin ekonomik të kompensimeve shoqërore të të papunëve kërkues për të lehtësuar Shtetin e tij nga një barrë më tepër. Metoda e përdorur ishte fort e lavdërueshme : rritja e motivimit të tyre dhe shtyrja drejt aktivitetit profesional. Por vullneti dhe qëllimi i mirë nuk gjeti dot mbështetjen financiare. E thënë ndryshe, shtetit sarkozian i mungonin fondet. Një miliardë euro ! Dhe si zgjidhje, ai propozoi një mënyrë fort logjike – populli do t’a quante « merrja Colit për t’ja dhënë Lolit ». Pra, të merrte atë miliardin në kasat e sigurimeve të atyre që kuotizonin për të mos mbetur të papunë. Kur u pyet përse ai bënte këtë gjë, Sarkozi u përgjigj se Shteti ishte i varfër. Dhe si argument, ai nxori përpjekjet e tij të shumëfishuara për të pakësuar numrin e funksionarëve, numrin e mësuesve, numrin e ushtarakëve, numrin e postjerëve.. për të zvogëluar defiçitin buxhetar të shtetit. Po tani, kur shqipton shifrën 380 miliardë euro ? Shkurt, Franca shtet i varfër apo i pasur ? Me një gjuhë të frymëzuar nga lufta e klasave do të kisha thënë : i varfër kur duhet të ndihmojë të varfërit dhe i pasur kur është fjala për të ndihmuar të pasurit.
.
. E vërteta është disi ndryshe dhe ajo i përgjigjet situatës së sotme, pra botës së financës në përgjithësi dhe krizës së sistemit bankar, në veçanti. Të gjithë ekonomistët dhe vëzhguesit e kësaj bote ngulmojnë dhe shprehen se fillimkriza e pati origjinën në frenimin e madh të tregut të patundshëm në SHBA, të paparë ndonjëherë, që ndikoi në shkatërrimin e disa mijra miliardë dollarë trashëgimi (në formë rënieje vlere). Kjo situatë nxorri në plan të parë të famshmet « subprime » - pra kredi toksike hipotekare, që tronditën në themel gjithë sistemin e kreditit dhe brishtëzuan bankat, shoqëritë e kreditit dhe ato të Sigurimeve. Si rjedhim, ishte i gjithë sistemi i mbështetur mbi kreditin të pagarantuar (ose të keqgarantuar) që filloi të çfryhet duke ndikuar në aktivitetin e institucioneve financiare dhe duke vënë në rrezik ato më të ekspozuarat si Lehman Bross. Kështu u prodhua një valë goditëse që paralizoi të tjera banka, duke shkaktuar tashmë një « krizë besimi » - ngadalësimin deri në ndalje të shkëmbimeve ndërbankare. Dhe meqënëse kriza nisi në tempullin e financës botërore – SHBA – ajo u përhap rrufeshëm në të gjithë botën. Krizë hipotekare-krizë besimi-krizë financiare-krizë bursiere : pra vërtet krizë, por ama krizë e ekonomisë virtuale që llogarit transaksionet me miliarda dhe dhjetra miliarda pa mundur te shohë kurrë me sy masën e parave ekuivalente. Dhe përballë kësaj krize virtuale u vunë shtetarët amerikanë dhe evropianë që premtuan me qindra apo mijra miliarda dollarë dhe euro – edhe ato virtualë, si garanci për shkëmbimet e pamundura. Të kompensohet humbja e besimit me anë të shtimit të besimit. E keqja virtuale mjekohet me barna po aq virtuale – me rezultatet e kqyrura nëpër bursa këto ditë.
.
. Por përtej ekonomisë virtuale të Bursave dhe të subprime-ve, qëndron një ekonomi reale, bile edhe vetë Bankat si institucion jo vetëm krediti por edhe shkëmbimesh, ndërmarrje investimi, garant i depozitave etj.. etj.. Ç’është më e keqja, diku pas bankave rreshtohet e gjithë ekonomia reale, ajo e « prodhimit të të mirave materiale » apo e « sendeve të konsumit », e shërbimeve.. që nga gruri deri tek armët, nga nafta deri tek automobili. Ndërvartësia e saj nga bankat është tashmë e tillë – në kushtet e tregut të lirë dhe globalizimit – sa që shembja e të parave çon në rrënimin e të dytave, ndërkohë që kundërta ende nuk është vërtetuar. Ja përse gjenden gjithmonë fondet për të shpëtuar sistemin bankar në falimentim dhe nuk gjenden për industrinë e çelikut apo të tekstilit, në rrënim të plotë. Çeshtje prioritetesh ! Pasi çelik dinë të prodhojnë edhe indianët, apo tekstil kinezët – bile edhe më lirë, ndërkohë që monopolin e bankës e ruajnë me xhelozi amerikanët dhe evropianët. Ruajna zot sikur të ish e kundërta !
.
. E keqja tjetër është se edhe sikur të mos shemben nga brenda, mjafton që Bankat të shpallin se nuk janë në gjendje të sigurojnë pagesat – dhe bëhet nami. A mund të imagjinojë një evropian i zakonshëm dhe një amerikan i thjeshtë çka mund të ndodhë sikur turma dhjetra apo qindra milionëshe të marrë me sulm sportelet e bankave në qytetet apo fshatrat e tyre ? Dhe e nxehur që nuk po arrin të tërheqë paratë e saj ajo t’u kthehet godinave publike për të nxjerrë inatin ? Ruajna zot disa herë rresht ! Vetëm disa dhjetra mijra shqiptarë të inatosur nga firmat piramidale mundën të rrënonin në kohë te tyre vendin brenda pak ditësh….
.
. E keqja e tretë është se, edhe sikur të shërohet ekonomia virtuale nga sëmundjet e saj reale, ekonomia tjetër, ndërkohë « e ngadalësuar deri në ndalje », kërkon ndërhyrje të shpejtë, që fatkeqësisht reduktohet në disa dhjetra apo qindra miliarda euro të tjera. Dhe si zakonisht, mjekët tashmë të lodhur do të thonë : na mungojnë paratë. Pasi nuk guxojnë të thonë se kjo lloj sëmundje është e pashërueshme, një lloj artriti që paralizon kyçet, që ngadalëson lëvizjet, por që zakonisht nuk vret. Një e keqe kronike, ciklike, sektoriale, sistemike… ndoshta me efekte të padëshiruara por deridiku e domosdoshme. Një mënyrë e brendshme dhe e vetvetishme, me anë të të cilës, ky sistem tejskajshmërisht të paqëndrueshëm kërkon një ekuilibër të ri kur i vjetri është prishur. Paçka se disa dhjetra firma do të falimetojnë, disa qindra ndërmarrje do të mbyllin dyert, disa mijra rrogëtarë do të flaken në rrugë… Kryesorja është që fuqia blerëse të mos bjerë, që të ardhurat fiskale të mos zvogëlohen, që shkëmbimet të mos ngadalësohen, që tregjet të mos shkatërrohen…
. Ja pra edhe thyerjet e brendshme të pazgjdhshme të këtij sistemi, i cili nxit prodhimin dhe pêrpiqet për të ruajtur integritetin e tregut, që frymëzon fitimin dhe mundohet të përmbajë spekullimin, që liberalizon çmimet dhe lufton inflacionin… pa dashur të kuptojë se bëhet fjalë pêr të kundërta të ndërsjella.
.
. Po sikur, megjithë qindrat e miliardave të premtuara, megjithë deklaratat qetësuese tê politikanëve, megjithë buzëqeshjen e rigjetur të bankierëve, kjo ekonomi reale të vazhdojë rrokëllimën - fuqia blerëse të bjerë, shkëmbimet të ngadalësohen, tregjet të rrënohen ? Ruajna zot disa qindra herë rresht ! Pasi edhe shkenca më e pêrsosur e doktorëve në ekonomi, apo dhe fjala e ndriçuar e profesorëve në politikë bëhet e pafuqishme përballë kutisë së zezë dhe misterioze që mbyll mekanizmin e skëterrshëm. Askush nuk di se si hapet kjo e uruar kuti dhe jo më se si riparohet mekanizmi, ndërkohë që gjithkush lutet me vehte : ishallah, kur të bjerë çatia, të mos na zerë brenda.
.
.
. Liberalism vs. Socialismus.
.
. Le të sigurohemi një herë e mirë, të paktën, ai skenari i turmave shkatërrimtare nuk do të ndodhë, përderisa vetë Shtetet dhe shtetarët bëjnë çmos për të kruajtur xhepat e tyre realë dhe virtualë, në kërkim të pareve, të premtimeve ose të ndërmarrjeve të llojit shtetëzim i Bankave. Dhe, përveç atyre rasteve kur bën sikur, kur kërkon pare në të tilla Shtete gjithmonë gjen. Puna është ku do t’i gjejë , pasi në rastin e zakonshëm – dhe aq më tepër në situata krize, metoda e përdorur është gjithnjë e njejta : ose do t’i marrë diku për t’i vënë këtu (varianti Coli me Lolin) , ose do të rrisë taksat, tatimet, vjeljet, përqindjet. Qoftë edhe me marifet, që njerëzit të mos e ndjejnë shumë thikën që pêrkëdhel kockën. Kështu, Shteti bujar francez për shembull, duhet të gjejë fillimisht ato 40 miliardë euro për të « kapitalizuar » Bankat. M’a merr mendja se, ngado t’a sjellësh apo t’a rrotullosh, ata që do të paguajnë janë taksapaguesit. A ju takon këtyre taksapagues të shlyejnë faturën e bankierëve ? Edhe po të mos duam, përpara faktit kokëfortë që shënon me gisht praktikën e pamoralshme dhe thellësisht të papërgjegjshme të bankierëve, të financierëve dhe të sigurimtarëve, jemi të detyruar të përsërisim se edhe kësaj rradhe përpjekja e Shtetit kapitalist konsiston në shoqërizimin e humbjeve, ndërkohë që në kohë të begata ai bën çmos të privatizojë fitimet. Fundja fundit nuk duhet të çuditemi aspak, pasi ky është vete thelbi i kapitalizmit.
.
. Ndërkohë, s’ka mbetur shtetar dhe pushtetar i kësaj bote pa ngritur zërin sot lidhur me nevojën e një sistemi rregullues, me domosdoshmërinë e transparencës në sistemi financiar, me rivendosjen e një farë morali që parandalon abuzimet, shpërdorimet apo që kufizon politikat e dividendeve ose rrogat astronomike të bankierëve, me premtimin për të vënë në jetë plane të ndihmës për ndërmarrjet e vogla të familjeve në vështirësi.. pa harruar se, nga podiumi i OKB, Sarkozi me shumë seriozitet kërkonte ndëshkimin e fajtorëve të kësaj katastrofe !
. Në ç’sistem ekonomik gjendemi vallë, kur kërkohen shtetëzime, rregullime – pse jo edhe planifikime, moral, rregull si edhe ndëshkime ? Në kapitalizëm sigurisht – është përgjigja. Sigurisht ndoshta, por ama, jo në atë kapitalizmin e vjetër të dajës ku lulëzon iniciativa e lirë, ku rregulli i vetëm është ai i tregut ku edhe lulet çelin sipas ligjit të ofertës dhe të kërkesës. Pasi mjafton të sillet në kujtesë që tashmë Shteti kontrollon Bankat – dhe nëpërmjet tyre ekonominë që vjen pas, që ai mund të frenojë iniciativat që shkojnë në të kundërt me interesat e tij, përçapjet e lira… pikërisht ato iniciativa dhe përçapje që dikur shëndrronin lypsin në milioner dhe milionerin në lypës, Endrrën amerikane !
. Ç’i mbetet kështu principit të liberalizmit si motor i shoqërisë kapitaliste ? Përse Shteti kapitalist i bën thirrje metodave të natyrës socialiste si ato të shtetëzimit, kur gjendet në vështirësi ?
.
. Në mungesë tê një përgjigje të vetvetishme dhe të brendshme, sa bindëse aq edhe racionale, le t’a kërkojmë atë gjetkë. Për shembull, aty ku kryqëzohen logjikat e Artan Fugës dhe të Immanuel Wallerstein-it. Me thënë të drejtën, këto logjika nuk kryqëzohen gjëkundi – pasi janë të kithta, do të kish thënë Besimi, mësuesi im i matematikës në gjimnaz. E megjithatë, që të dy janë sa filozofë aq edhe sociologë, bile të nderuar dhe të lexuar, vëzhgues të vëmendshëm tê fenomeneve aktuale shoqërore dhe ekonomike. Por, që përdorin metodologji dhe pikënisje tê ndryshme.
.
.
. I pari, megjithëse e ka lexuar dikur Marksin – me laps në dorë, shprehet pa rezerva si « simpatizues i tregut të lirë dhe i konkurrencës së vlerave », përulet « përpara idealit të liberalëve për liri ekonomike, veç atyre politike » dhe na ofron bindjen e tij se sot, ajo çka haset në praktikë, është « konceptualiteti mikst » - me fjalë të tjera, as – as/ edhe – edhe. As komunitarizëm etatist as liberalizëm i kulluar, edhe liberalizëm në ekonomi edhe intervencionizëm shtetëror. Koncepte mikste – shartim politikash, praktikash – bile edhe ideologjish, mjaft që majoneza të zerë, që qumshti mos pritet… që gjëja të shtohet, të shumohet dhe të përjetësohet. Pra që qerrja të ecë. Po atëhere kur ngec? Faji i atyre që s’kanë kuptuar ende se « tregu i lirë, fare i lirë, pa rregulla, pa mbrojtje sociale, pa kontroll të caktuar nga shteti, pa një lloj intervencionizmi, nuk mund të riekuilibrohet vetiu ». Kush tha se tregu i sotëm është fare i lirë, pa rregulla, pa asnjë lloj intervencionizmi etj.. etj.. ?
. Vetvetiu më krijohet pështypja se më e rëndësishme për sociologun është debati filozofik me temën « Etatizmi ka vdekur, liberalizmi ekonomik ende nuk ka lindur.. » se sa analiza e një realiteti si ai i Amerikës së bekuar nga vetë Perëndia dhe i Evropës së kunguar nga ideja e bashkimit, nën ethet e krizës. Duke perifrazuar ata që dikur justifikonin Monarkinë absolute, më mbetet veç të them : « … është i mirë Kapitalizmi, por janë naivë mendimtarët. Sa për të këqinj, janë vetë kapitalistët ».
.
. I dyti, megjithëse i lindur dhe i rritur nën shenjën e kapitalizmit, vazhdon të frymëzohet nga Marksi, njëkohësisht dhe nga Fernand Braudeli, gjithë duke qenë adept i teorisë së ndërvarësisë. Nuk është aspak e rastit pra që pohimi i tij se « Kapitalizmit po i vjen fundi » reflekton më shumë një dëshirë se sa një realitet. Aq më tepër kur analiza vjen nga dora dhe mendja e njërit prej baballarëve të altermondializmit. Wallerstein na ve përpara ciklet ekonomike të Kondratjevit, argumenton me termodinamikën e sistemeve të paqëndrueshëm të Prigoginit, përmend konceptin e tij të « ekonomisë-botë » - thjesht për të na bindur se fundi i kapitalizmit gjendet diku pêrpara nesh. Ku pikërisht ? Aty ku kaosi i prodhuar nga kriza do të gjenerojë të tjerë aktorë, të tjerë kundërshtarë – pra, të tjerë varrmihës.
.
.
. * * *
.
.
. Pas gjithë këtyre rradhëve, vendosa të ndjek këshillën e Artan Fugës dhe të pres. Pasi, siç na i kujton edhe ai duke cituar Hegelin, « kur është ditë (filozofi) duhet të presë që të bjerë nata, dhe kur është natë duhet të presë të dalë drita ». Unë pres të marr vesh se si do të shkojë filli i krizës. Ndërkohë, jam plotësisht i bindur se fundi i kapitalizmit nuk është për nesër. Edhe sikur të mos arrijmë dot, sipas këshillës së Profesor Luigi Zingales – ky i fundit, një ekonomist puro, të mbrojmë kapitalizmin nga kapitalistët, ky kapitalizëm i sotëm nuk rrezikon ndonjë katastrofë planetare. Sipas të gjitha gjasave, ai do të rrojë përderisa ende ka socialistë, përderisa sa të egzistojë qoftë edhe një gjurmë nga mendimi socialist. . . .... Në se dikush ka vdekur sot - dhe në këtë pikë detyrohem t'a kundërshtoj edhe një herë Fugën - nuk është aspak Etatizmi, por një farë ideje e vjetëruar e vetë kapitalizmit.

La suite.. - Vazhdimi...

Friday, October 10, 2008

Le Clézio : Nobel i Letërsisë 2008.

.
. Pinjoll i një familjeje bretone, britanike dhe mauriciene, Jean-Marie Gustave le Clézio (lindur në 13.04.1940) ka ruajtur nga këto origjina një shije të spikatur ndaj bredhjes. I diplomuar në letërsi, ai boton romanin e tij të parë « Proces-Verbali » në moshën njëzet e tre vjeç. Libri u vlerësua menjëherë dhe fitoi çmimin Renaudot. Ai ripërsërit suksesin dhe në vitin 1980 ai merr çmimin Paul Morand për tërësinë e veprës së tij. Në të njejtin vit ai boton « Shkretëtira », epope sublime i një pinjolleje tuarege, gjithmonë e konsideruar si kryevepra e tij. Le Clézio i ka kushtuar një numër esésh qytetërimeve nomade, të shpërndara dhe nën rrezikun e zhdukjes, me të cilat herë pas here ai ka ndarë jetën e përditshme. (Indianët e Panamasë, Berberët e Marokut…). Në vitin 2006, ai boton « Raga, përqasje e kontinentit të padukshëm » (Editions du Seuil) si edhe « Ourania » (Editions Gallimard).
.
. Admirator i madh i Stivensonit dhe i Konradit, le Clezio që prej kohësh, është një autor kult në në hapësirën frankofone. Talenti i tij prej tregimtari si edhe stili i tij i ndritshëm e ngrenë këtë autor në rangun e figurave më të rëndësishme të pejzazhit letrar francez. Vepra e tij, e përkthyer gjerësisht në botë, dëshmon për një nostalgji të botëve fillestare. Deri në vitet 80’, ai ruajti një imazh prej shkrimtari novator dhe të revoltuar, që prekte temat e çmëndurisë dhe të të shprehurit. Më tej, erdhën vepra të tjera më të qeta, të kushtuara fëmijërisë, shqetësimit për pakicat, tërheqjes ndaj udhëtimeve, dashurisë ndaj natyrës.
.
. Ky trumbetues i vllazërimit universal arrin të kqyrë dhe të riprodhojë një univers, simboli më i përsosur i të cilit është ylberi së rolin e një metafore të pambaruar, një botë shumëngjyrëshe ose thjesht pa asnjë ngjyrë dominante që integron dhe implikon të gjitha speciet njerëzore. Vështrimi me të cilin Le Clésio përqafon njeriun përmbledh dilemën e përsiatjeve bashkëkohore mbi identitetet dhe dëshmon njëkohësisht mbi unitetin e llojit, pa mohuar aspak shumllojshmërinë e kulturave. Unitet dhe tjetërsim, ky çift vlerash qëndron në thelb të nyjëzimit socio-politik të autorit, një pasqyrë e përsosur e atij mjedisi origjinal të lindjes, që e ka damkosur përjetë dhe që mbetet parajsa e humbur e shkrimtarit.
.
. Dashur padashur – dhe meqënëse nuk e humb asnjëherë rastin për t’a përsëritur – ai rikujton paradoksin e shkrimtarit, aq bukur të shprehur nga suedezi Stig Dagerman : « … ai duhet të shkruante pêr njerëzit që vdesin urie, dhe nê tê vêrtetê, ai shkruan pêr njerëzit që kanë të hanë me bollëk ; nga ky paradoks, ai s’ka mundur asnjëherë të shkëputet ».
.
. Lexuesi shqiptar e njeh shumë pak, për të mos thënë aspak shkrimtarin dhe veprën e tij. Për të mbushur sadopak këtë boshllëk, për të ngjallur dëshirën ndaj leximit, po sjell këtu një fragment nga romani i tij « Revolucione », botuar në vitin 2003, si edhe një tjetër fragment nga romani "Shkretëtira", 1987. .
.
. « Revolucione »
.
. nga Jean-Marie Gustave le Clézio (Gallimard, 2003)
.
. [një fragment - shqipëruar nga Xixa ]
.
.
. Zemra fillon dhe rreh kur kthehesh pas një mungese të gjatë. Është sikur kthehesh nga lufta. Çvendosesh nëpër rrugë duke nuhatur rreth e qark, duke kërkuar gjurmët. Përgjohen zhurmat aq të njohura, ndiqen pas shtigjet. Rrugët e lagjes së stacionit të trenit, gjithmonë po aq boshe, të kota. Kafeja e Artistëve dhe hajati i saj i shpëlarë, perdja e saj si e shurrosur që fsheh vështrimeve të jashtme sallën e madhe, si zakonisht të zënë nga mbledhjet e këshillave të bashkëpronarëve. Hotel Brigs ku Zhani kish qenë roje nate, hyrjen e tij të rrjepur, të zbukuruar nga Parmenide të ngjallura, kafazin e shkallës prej hekuri të rrahur. Dyqanet, depot e aspiratorëve, fabrikat e kartave të vizitës dhe të menyve të dasmave, shitësin e çikërrimave të zyrës, tregëtarin e bojrave, atë të cohave, shitësin e poçave të llampave. Pjesa më e madhe e tyre janë të mbyllur për shkak të fundverës, të kësaj stine ku edhe hieja është e nxehtë, zifti i rrugës i ngjashëm me detin, deti i rënduar me ngjyrë zifti. Stina që dikur ngjallte në zemrën e Zhanit një ankth të pakapërcyeshëm, si ai në prag të pranverës.
.
. Ai ecën nëpër këto rrugë, në të vërtetë pa asnjë qëllim, pa kërkuar ndonjë portë, ndonjë numër. Fasada e dyqanit të ushqimeve kaq herë ka ndrruar saqë tashmë nuk dihet në se është një Timmy, një Codec, një Casion apo një Bon Lait. Grila e hekurt është ulur, në të shihet një copë letër e ngjitur shtrembër, por e rrjepur : Mbyllur për shkak inventari. Data e hapjes rishtas është ngrënë nga dielli.
.
. Dje, duke hyrë në apartamentin e prindërve, Zhani pati një si përzierje. Asgjë s’ka ndryshuar këtu, por asgjë nuk është si më parë. Atmosferë e tejnxehur, erë myky, pluhur. Babai i Zhanit sikur është mpakur, nuk lëviz më. Ai i kalon ditët i ulur në kolltukun me rrota, të kthyer nga dritarja, duke vështruar murin e verdhë të godinës përballë. Ai nuk flet më. Goditja i ka brejtur fjalën, i ka ngurtësuar dejet. Mbi fytyrën e dobët, ka ngrirë një buzëqeshje pa shprehje. Sikundër dallohet lëmueshmëria e ankthit. Zhani mbeti i mahnitur nga bukuria e tij. Tashmë ai ngjan me ushtarin e ushtrisë koloniale, në kokën e luftës së Qenve-Vrapues, kur ai kish kundërshtuar me kryeneçësi komandën e lartë për t’i shpëtuar jetën terroristes kineze Lee Meng. Kjo histori që përbente edhe legjendën e tij, lavdinë si edhe dështimin e tij dhe që e kish kthyer në Evropë, tashmë të dërrmuar dhe të sëmurë. Flokët e tij të bardha ishin rritur dhe zbrisnin mbi shpatulla. Ai ka një mjekërr të keqshkurtuar, me goditje gërshëre, vetullat si kaçube. Sharon u shfajësua : « ai nuk donte, por unë nuk mund t’a rruaja më, më kupton ? ».
.
. Ajo e puthi gjatë Zhanin. Ajo i kish sytë plot me lot. « Ti nuk do të largohesh më ? » Ajo dukej e drobitur, e lodhur. Zhani u mundua t’a siguronte, t’a argëtonte. Ai ndau me të drekën, orizin e bardhë dhe lakrat me këri. Sharoni i bëri një pyetje : « Ti do t’a rregullosh situatën lidhur me shërbimin ushtarak, apo jo ? ». Ai ju përgjegj si mundi. Tashmë që lufta ka mbaruar, kjo gjë s’kish ndonjë rëndësi të madhe. Ndoshta, e kishin harruar fare. Babain e tij, Zhani e mori ndër krahë, dhe për aq pak kohë ai kuptoi se sa i lehtë ishte tashmë trupi i tij. Ai i dha dorën dhe babai u vjerr i tëri mbi të me të gjitha forcat, sikur nuk do të shkëputej kurrë më. Zhani buzëqeshte, bile edhe tendosi buzët, ai ishte i prekur të mësonte se tashmë e gjitha forca e këtij njeriu ishte mbledhur në duart e tij.
.
. […]
.
.
. Nata bie shpejt në Paris, në nëntor. Ata qëndruan gjatë në dhomën e vogël, thuaj pa folur fare. Aq sa një moment Mariam pati uri, dhe ajo qëroi një mollë. Më tej, ajo cimbisi ca kokrra rushi në një kupë. Zhani hapi një kuti me ananas në rondele. Që prej një kohe, edhe ai s’kish ngrënë diçka aq të mirë.
.
. Një moment më pas, Mariami tha : « mirë pra,. Jam e lodhur. Po shkoj të shtrihem. A po vjen ? ». Ajo u xhvesh në gjysëmhije. Ndriçimi i lampadarëve hynte nga dritarja e madhe rrëshqitëse. « Kam fat qe asnjeri nuk banon përballë, ka veçse pemë dhe nuk i mbyll asnjëherë grilat ». Zhani qeshi : « Më kujtohet që asnjëherë se ke dashur natën e zezë ». Ajo tha : « Ja vlen të jetosh me dritën që vjen nga jashtë, ditën, natën. Më pëlqen shumë drita e lampadarëve, është e butë pakëz e ftohtë. Në mëngjez më duket si një portë perlash, me ujin që rrjedh mbi xham ».
.
. Zhani pati përshtypjen që i ndante një mur i padukshëm. Vetë koha e kish krijuar. Nuk mund të ishte aq thjeshtë si dikur. Ai ishte xhveshur, edhe ai, paksa me nervozitet, duke lënë rrobat që të binin përtokë, në këmbë të shtratit. Ai hyri nën çarçaf duke u dridhur por shtrati ishte i butë, jo fort i gjerë, fort i shkurtër dhe menjëherë, ndjeu lëkurën e Mariamit mbi këllk. Muri i padukshëm kish filluar të shkrinte.
.
. Ndoshta ishte ajo që e preku e para, ajo i përkëdheli trupin nga lart poshtë, duke u vonuar në gropën e barkut, tamam aty ku mbarojnë brinjët, aty ku edhe lëkura njerëzore është shumë e butë, aty ku ndihet se rreh arteri.
.
. Dhe befas, menjëherë dashuria ribëhet krejt e thjeshtë. Dëshira, trupat që përzihen, një zemër e vetme, një e vetme frymë, një vështrim i vetëm si më parë kur Mariami argëtohej duke parë zmadhimin e bebes të syrit që mbulonte gjithë vështrimin, kur maja e gjuhës së saj prekte një pikë të ndjeshme në tavanin e qiellzës dhe Zhani nuk ishte më në gjendje të kuptonte në se ishte ajo brenda tij apo ai brenda saj. Më tej asgjë tjetër, asgjë rreth e qark, çdo gjë larg kësaj qyteze, duke braktisur gjithka dhe duke shkuar tejet larg, duke pluskuar, fluturuar ose ëndërruar. Bëhej kaq kohë. Ai mendonte se ishte tashmë e pamundur, sikundër thuhet se historia nuk përsëritet më, që asgjë nuk rifillon kurrë. E megjithatë Parmenidesi i Elesë : gjithçka është një aty nga fillohet, pasi po aty rikthehet. Por, a është momenti për të filozofuar ? zemra që rreh, fryma e zënë, një e çarë në vështrim, djersa që rrjedh në lug të shpinës, që ngjit trupat me njeri tjetrin, lëmon gjinjët dhe shpatullat, i bën të ndritshëm si gurët e lumit. Të ndritshëm edhe sekset, seksi i burrit dhe seksi i gruas, të ngarkuar me dritë, të përvëluar nga një zjarr i vetëm, por sytë nuk mund të dallojnë këtë zjarr dhe këtë dritë, hieja brenda dhomës ende nuk është epur, është një zjarr dhe një dritë në të gjitha krahët, pranë origjinës aq pranë sa e ardhur nga larg, nga fillimi i fillimit, nga era primare e ndarjes së parë, celulare, e lindjes së parë. Rrahjet e zemrës në fund të gjoksit, brenda barkut, në grykë, dridhja e saj brenda retinës, goditjet e mbytura në gjendrat.
.
. Edhe në mendime : gjithçka që zhbëhet, që zgjidhet, që shkrihet, pengesat, zakonet, kujtimet. Jo, ende jo boshllëku vetëm zgjidhja. Një ujë, një ajër, larës, qarkullues. Endrrat gjithëpushtuese. Batica. Atëhere Zhani ndjehet më i çlirët. Lëkurat e rreme, mbilëkurat prej cohe, rrecka që tunden, gjithçka tashmë ka rënë, ai ishte lakuriq, asnjë fije nuk mbahej më tek flokët, ndër gjymtyrë. Ja pra, kjo ishte. Kaq e thjeshtë, në fund të fundit. Një çast, thjesht një çast në këtë jetë për të qenë i lirë. Për të qenë i gjallë, për të ndjerë çdo nerv, të jesh i shpejtë si një kafshë që rend. Të dish të fluturosh. Të bësh dashuri. Të jesh në të tashmen, në realen.
.
. Më tej, pas daljes nga ekstaza, të zbrazur, të lëshohesh krejt, sytë e mjergulluar, ende të thurur njeri në tjetrin, zemra e dridhur, fryma e shpeshtuar, djersa që avullon dhe mbulon trupat me një re të lehtë të ftohtë. Pa asnjë llaf, pa asnjë mendim.
.
.
. "Désert" (Shkretëtira) - Gallimard, 1987.
.
. Saguiet dhe Hamra, dimër 1909 – 1910. .
. … Ata u çfaqën si në një ëndërr, mbi kreshtën e dunës, gjysëm të fshehur nga mjergulla e rërës që ngrihej nga çapat e tyre. Dalëngadalë, ata zbritën në luginë, duke ndjekur shtegun thuaj të padukshëm. Në krye të karvanit gjendeshin njerëz të mbështjellë në guna leshi, me fytyra te mbuluar me perçe blu. Në krah të tyre çapiteshin dy-tre gamile, më tej vinin dhitë dhe delet të ngucura nga djelm të rinj. Gratë mbyllnin vargun. Silueta të rënduara, të bezdisura nga xhybe të gjata dhe lëkura e duarve të tyre dhe balli dukej edhe më të errët, nga vellot ngjyrë indigo.
.
. Ata ecnin pa zhurmë mbi rërë, dalëngadalë, pa kqyrur aspak ku shkonin. Era frynte me gulshe, era e shkretëtirës, e përvëluar ditën dhe e acartë natën. Rëra vidhej rreth trupave, mes shalëve të gamileve, fshikullonte fytyrat e grave që shpërvilnin cohën blu mbi sy. Fëmijët e vegjël vraponin, bebet qanin, të mbështjella në mbulesat blu mbi shpinën e nënave. Devetë shfrynin, tështinin. Askush nuk dinte ku po shkonte.Dielli ende qëndronte lart pranë zenitit në qiellin e zhveshur, era fshinte me zell zhurmat dhe aromat. Djersa rridhte ngadalë mbi fytyrat e udhëtarëve dhe lëkura e tyre e errët kish marë refleksin e indigos, mbi faqe, mbi llërë, përgjatë kofshëve. Tatuazhet blu mbi ballin e grave shëndrinin si brumbuj. Sytë e zinj, të ngjashëm me pika metali të shkrirë, shihnin shpërfillshëm hapësirën e paanë të rërës, kerkonin me ngulm gjurmën e shtegut mbi valët e dunave.Asgjë tjetër mbi dhe, send ose qenie. Ata ishin pjellë e shkretëtirës dhe s’njihnin asnjë shteg përveç atij të rërës. Asnjë fjalë nuk ndihej. Ata s’kërkonin asgjë. Era kalonte mbi ta, anash, përmes tyre, sikur të mos kish shpirt të gjallë mbi dunat. Ishin duke ecur që prej agimit të parë, pa u ndalur, lodhja dhe etja i mbështillnin si sterili metalin e çmuar. Thatësira ju kish ashpëruar buzët dhe trashur gjuhën. Uria i gërryente. Edhe të deshin, ata s’mund të flisnin. Ata ishin shëndrruar, që prej kohësh, të heshtur si vetë shkretëtira, rrezatues drite sikundër dielli që djeg në qendër të qiellit të zbrazur, dhe të akullt për shkak të netëve nën yjet e stepur.
.
. Ata vazhdonin të zbrisnin dalëngadalë shpatin drejt fundit të luginës, duke zigzaguar ndërsa rëra shembej nën hapat. Burrat as që vështronin vendin ku mbështesin këmbën. Sikur ecnin mbi gjyrma të padukshme që i drejtonin në krahun tjetër të vetmisë, drejt natës. Vetëm një prej tyre mbante një pushkë, një karabinë me gur stërralli, me tytë të gjatë prej bronzi të nxirë. Ai e mbante në gjoks, e shtrëngonte mes krahësh, me tytën lart sikur të ishte flamur. Vëllezërit e tij ecnin në krah, të mbështjellë me guna, paksa të përkulur nga shkaku i barrës mbi shpinë. Nën guna, rrobat blu ishin bërë rreckë, të shqyer nga gjembat, të krojtura nga rëra. Pas tyre vinte grigja e stërlodhur. Nour, djali i burrit me pushkë, çapitej përpara nënës dhe motrave të tij. Fytyra e tij ishte e rreshkët, e nxirë nga dielli por ama, sytë i shëndrisnin dhe ndriçimi i atyre syve kishte diçka të mbinatyrshme.Ata ishin burra dhe gra të rërës, të erës, të dritës dhe të natës.
.
. Ata ishin çfaqur, si në ëndërr, diku lart mbi dunë, sikur ishin pjellë e atij qielli pa asnjë re dhe gjymtyrët kishin ashpërsinë e hapësirës. Ata bartnin me vete urinë, etjen që përgjak buzët, heshtjen e ngurtë ku farfurit dielli, netët e acarta, shndrritjen e mjergullt të Udhës së Qumështit, hënën ; ata tërhiqnin zvarrë hijet e tyre të stërmëdha në perëndim të diellit, dallgët e rërës së virgjër që valëzonte mes gishtave lakuriq të këmbëve, horizontin e paarritshëm. Mbi të gjitha, sytë e tyre bartnin dritë, një ndriçim i dielltë verbues, mes sklepave rreth e qark qerpikëve.

La suite.. - Vazhdimi...

Friday, October 3, 2008

Requiem për fjalën e dhënë.

Hani i Dy Robertëve, diku në Shqipërinë e Mesme, në orët e vona të natës. Gjithkush është shtrirë për të fjetur, përveç dy endacakëve tanë që me sa duket, s’kanë gjumë. Endacaku i parë mban disa faqe të zhubrosura në dorë dhe mundohet të lexojë diçka në gjysëmterrin e sallës.
.
.
.
. Skena 1.
.
.
. Endacaku 1 - (lexon me vehte) « Shtatë dhe shtatë katërmbëdhjetë, ProkurIna pesëmbëdhjetë. Ish një herë e një mot një at-Zot shumë i fuqishëm që kish katërmbëdhjetë bij e bija shumë të mirë, djemtë sypetrita dhe vazat shtatsorkadhe. E pesëmbëdhjeta ishte një çupëz e zonja dhe e bukur mbi shoqet, e drejtë si ajo që ja thoshin ProkurIna. Vasha u rrit dhe u bë për zanat. Mirëpo nga bandillët e vendit askush nuk e gëzoi pasi, asnjeri nuk e ndjente vehten burrë për t’i gjetur vendin e merituar. Atëhere kalon një trim jo fort i largët, por ama bujar megjithëse Sallaks, dhe i bëri një propozim : « … dikur isha në lule të forcës dhe vashat më vinin rrotull. Sot më kanë rënë dhëmbët dhe s’më bëjnë këmbet. A po vjen në vendin tim, të mbretërosh mbi Mbretërinë e Ligjit ? ». Si vëllezërit dhe motrat, të gjithë brofën në këmbë për të kundërshtuar, pasi trimi ndonëse i fisëm nuk ishte i sojit të tyre. Atëhere ndërhyri at-Zoti dhe tha : « shko vajza ime dhe paç uratën ». « Ç’thua kështu baba-tatë – ja ktheu i madhi, Luloja, ai që merrej me punët e jashtë – aq larg sa shkon ProkurIna, nuk do t’a kemi as për gëzim as për helm.. ». « Shuku mor aty – ja ktheu at-Zoti – një gjinie si kjo e jona i duhet patjetër dikush për hall. Dhe kush mbretëron mbi Ligjin i zgjidh të gjitha hallet. Le të na japë besën se do t’i gjindet të vetëve kur të ndodhen në pikë të hallit dhe mjer ajo në se e shkel këtë fjalë». Nëntë ditë vazhdoi festa. Ditën e dhjetë trimat e përcollën ProkurInën në dheun e ri ». (Endacaku 1 ndërpret befas leximin dhe fillon të dredhë një cigare duhan).
.
. Endacaku 2 – Diç më thotë ky rrëfimi yt. Se ku e kam dëgjuar..
.
. Endacaku 1 – Dikur, në keto vise i kanë thënë « Kënga e Dhoqinës », apo e Halil Garisë. Përtej detit « Doruntina dhe Konstandini ».
.
. Endacaku 2 – Vërtet. Tani më kujtohet. Po Kostandinit nuk ja ndjeva ëmrin. Ku gjendet ai në këtë mes ?
.
. Endacaku 1 – Do të çfaqet më vonë. Shkurtimisht e thërresin Kosta.
.
. Endacaku 2 – Diç nuk shkon në këtë mesele. S’po kuptoj më asgjë.. Në se mungon Kostandini..
.
. Endacaku 1 – Kosta.
.
. Endacaku 2 – Mirë pra. Në se s’ka më Kosta, s’ka as fjalë të dhënë, as incest. Pra, s’ka as motiv për të dalë i vdekuri nga varri…
.
. Endacaku 1 – Sa për incestin, mblidh mendjen. S’ka patur kurrë.
.
. Endacaku 2 – Unë e kam lexuar diku.. jam krejt i sigurt.
.
. Endacaku 1 – Edhe unë e kam lexuar diku. Në një novelë po, por asnjë rresht nga origjinali i kënduar s’ka patur kurrë as edhe hijen e një incesti. Është një marifet nga ato të shkrimtarëve, një formë shprehjeje, një « figurë ».
.
. Endacaku 2 - Po fjala e dhënë ? Prit pak, atëhere « Kush e solli Doruntinën? »
.
. Endacaku 1 – Askush. Një nga legjendat e vjetra thotë se të gjithë djemtë u vranë në luftë, një tjetër se ata vdiqën nga një epidemi, kolerë apo tifo ndoshta. I fundit vdes Kostandini. Atëhere nënoja shkon në varreza, ndez nga një qiri për sejcilin dhe në fund e nëm djalin besëshkelës. Dhe humb mendjen. Çmendet. Gjithçka më pas është përçartje e plakës : ngritja e të vdekurit, guri i varrit u bë kalë - dheu i zi u bë shalë, kalërimi nëpër natë, takimi i tij me të motrën në një festë, pluhuri mbi supe, i gjalli dhe i vdekuri mbi kalë – pra kthimi i vajzës në shtëpi. Një përçartje që me kohë, bëhet familjare për të gjithë fqinjët. Deri sa vjen një rapsod që përvehtëson ngjarjen. Dhe për t’a bërë sa më artistike, rapsodi i shton motivin e fjalës së dhënë. Pra, përzien shkathtësisht realitetin me ëndrrën. E vetmja e vërtetë aty është vdekja, e të gjithëve. (ai ndalon një çast, sa ndez cigaren që e mbantë në dorë dhe e thith fort duke bërë një shtëllungë tymi). Zaten, kështu ka ndodhur në jetë të jetëve : një rapsod i talentuar shëndrron përçartjet në folklor, një penë e shkathët shëndrron folklorin në letërsi, lexuesit e zellshëm por dritëshkurtër si puna tënde dekompozojnë letërsinë në të « vërteta » të thjeshta dhe banale dhe vjen në fund një nënë e dërrmuar nga dhimbja dhe me këto të vërteta thur një përçartje të re. Kështu mbyllet cikli.. duke pritur rapsodin e rradhës.
.
. Endacaku 2 – Nuk besoj asnjë fjalë nga këto që më thua. Je thjesht xheloz ndaj shkrimtarit, pasi nuk i avitesh as në thua. Xheloz edhe ndaj rapsodit..
.
. Endacaku 1 – Bën vaki… Zaten, atë çka thotë shkrimtari, e përgënjeshtron gjuhëtari. Dikur, një gjuhëtar nga të ajkës, ka rrëfyer diçka për një tjetër Kostandin. Kostandinin e Vogëlith të arbëreshëve. Ja pra, ky Vogëlithi përpara se të merrte « nënshtetësinë » italo-arbëreshe, ishte Mikrós greko-arvanitas. Ende më parë, ai paskish qenë bizantin, bile në fillim të fillimit, ai ishte helen dhe quhej Odhise. Odhiseja i Homerit. I fundit i listës është ai Kostandini shqiptar, i cili kur ndrroi fenë në mysliman ndrroi edhe emrin, Ymer Aga ose Ago Ymeri. Me një fjalë, Odhiseja, bizantinosi, Mikrósi, Vogëlithi dhe së fundi Agaj është i njejti person që shëtit nëpër shekuj - sipas frymëzimit të rapsodëve. Dhe natyrisht, në mes gjendet gjithmonë ajo e famshmja fjalë e dhënë. .
. Endacaku 2 – Kemi patur njerin dikur ne lagje që e quanin Odhise. Ne e thërrisnim Dhise. Ô Dhise !
.
. Endacaku 1 – Edhe unë kam patur njerin në lagje që e quanin Kostandin por që e thërrisnin Ndini ? Ku është lidhja ?
.
. Endacaku 2 – (disi i përhumbur) – Asnjë lidhje. Pasi na more mendjen me Kostandinët e tu... Sidoqoftë, gjynah për incestin. Për hir të tij edhe libri lexohej më me ëndje… A s’më bën edhe mua një të dredhur ?
.
. (të dy endacakët bien në heshtje. Dy gaca të ndezura pranë njera tjetrës dallohen në errësirë).
.
.
.
. Skena 2.
.
.
. (Gjithmonë i njejti dekor i hanit. Te njejtët trupa të shtrirë aty-këtu, të mbuluar me guna. Të dy endacakët pranë njeri tjetrit, tashmë me cigare të shuara në buzë, vështrojnë sallën).
.
. Endacaku 2 – Nuk të pyeta.. ç’ishte ajo që po lexoje ti pak më parë ?
.
. Endacaku 1 – (si me përtesë) Varianti im modern i legjendës. E kam qajtur « ProkurIna dhe Kosta ». (ai vihet këmbëkryq) Po t’ja shkurtojmë nuses emrin bëhet Ina. Ina dhe Kosta. A të intereson vazhdimi ? Po ? Ja pra, kjo Ina tashmë ishte bërë fort e njohur dhe me nam të madh si shumë e drejtë, shumë e rreptë. Zonja e madhe e Ligjit, statuja vetë e Drejtësisë, me sytë e lidhura dhe me peshoren në dorë të djathtë. Por ja që një ditë prej ditësh ajo njohu Kostën..
.
. Endacaku 2 – … dhe ata u dashuruan !
.
. Endacaku 1 – Kush tha që u dashuruan ? Gjepura. Në fakt ky Kosta, edhe ky burrë fort i mirë – të paktën kështu thonë njerëzit, u kap duke përgjuar në shtëpi të Zotit, pra të Inës. S’di si erdhën punët, por ai u përzje në disa allishverishe, nga ato me armë apo me fishekë, me të cilat merreshin vëllezërit e saj, trima të çartur. Dhe ishin pikërisht këta vëllezër, të prekur në sedër, që e drejtuan për shpjegimet e rastit tek Ina, vajza e shtëpisë. Kosta premtoi se do të shkonte pasi kish plot gjëra për të thënë. Bile edhe u betua. Por, ai nuk mundi të mbrrinte në vendtakim pasi vdiq parakohe.
.
. Endacaku 2 – Pra edhe ky Kostandini tënd, më fal Kosta, vdiq pa e mbajtur fjalën.
.
. Endacaku 1 - Vdiq. U vetëvra, u vra aksidentalisht apo e vranë.. askush nuk e di. Një vdekje e çuditshme, diku nëpër malet e Lavdarit. I vetmi dëshmitar ishte qeni. Se si shpëtoi ky qen, vetëm ai e di.
.
. Endacaku 2 – Cili qen ?
.
. Endacaku 1 – Qeni i tij i gjahut. Por sidoqoftë, një qen nuk flet dot. As edhe i vdekuri nuk flet dot me të gjallët. Pra, nuk mund të mbajë fjalën. Një dëshmitar i vdekur – një dëshmi e varrosur.
.
. Endacaku 2 – Ama, ai Kostandini tjetër edhe i vdekur e mbajti.
.
. Endacaku 1 – Harroje atë tjetrin e legjendës. Të thashë edhe më parë, ngritja e tij nga varri është një sajim i mendjes së çartur të plakës.
.
. Endacaku 2 – Dakord, e kuptova. (me një shprehje talljeje të hapur në zë) Vetëm se, legjenda tënde moderne ka ngecur në vend. Kosta vdiq, i vdekuri s’flet, fjala e dhënë nuk të ngre dot nga varri… Si shkon filli më tutje ? Pra, legjenda ngec.
.
. Endacaku 1 – Legjenda as ka ngecur, as është ndërprerë me vdekjen e Kostandinit. Ajo rrjedh ndryshe. Ashtu siç duhet të rrjedhë në të vërtetë. Nëse i gjalli ka nevojë për të vdekurin, i takon atij të shkojë t’a kërkojë, në botën tjetër. Vetëm se i duhet një motiv i madh, i mjaftë për të marrë rrugën, dhe më tej për të hapur portën e Tartarit.
.
. Endacaku 2 – Edhe këtë rrëfenjën tjetër diku e kam dëgjuar…
.
. Endacaku 1 – Orfeu që zbret në ferr.. për të kërkuar Euridiçen. Ovidi, Apollodori në vargje… Monteverdi, Glyku, Ofenbahu… në muzikë ? Cilin nga këta njeh personalisht ?
.
. Endacaku 2 – Asnjërin.
.
. Endacaku 1 – Aq më mirë. Pasi Orfeu ishte burrë Ina është grua ; i pari tundte harpën, e dyta shkund kandarin ; greku Ovid i kish dhënë fjalën të dashurës se do t’a ndiqte deri përtej varrit, shqiptarja Ina i ka dhënë fjalën Ligjit se do t’a gjejë të drejtën edhe në ferr. Pra në se është i gjalli që jep fjalën; është po i gjalli që mund t’a mbajë, jo i vdekuri. Me kusht që të ketë një motiv.
.
. Endacaku 2 – dhe ti mendon se betimi ndaj Ligjit është një motiv i mjaftë për të zbritur në ferr ?
.
. Endacaku 1 – Përderi sa betimi i dashurisë ndaj njeriut të çon aty poshtë, pse jo ai ndaj Ligjit ? Nuk është Ligji që garanton dhe mbron jetën ? Për më tepër, pak më parë ti ishe i bindur se ky betim çon të vdekurin nga varri, apo jo ?
.
. Endacaku 2 – Kështu thonë legjendat.
.
. Endacaku 1 – Legjendat… Kjo legjenda ime thotë se Ina-Orfe vendosi të marrë udhën për të gjetur Kostën-Euridiçe. Kapërceu nëntë lumenj dhe ngjiti nëntë male deri sa gjeti hyrjen për në botën tjetër, diku në Çamërinë e qëmotshme. Dhe aty u përball me Cerberin, qenin monstër me tre koka, të cilin e vuri në gjumë duke i lexuar një fragment nga libri i Ligjeve që e mbante gjithmonë me vehte. Gjatë zbritjes së skëterrshme, ajo u ndesh me Furitë që i shqyen petkat dhe e përgjakën, i shkulën qimet e kokës dhe desh i nxorrën sytë.. dhe përfundimisht, u gjend përpara të llahtarshmit Hades. Ky i fundit u zbut nga pamja e të mjerës dhe u prek nga tregimi i saj. Dhe e lejoi të merrte me vehte Kostën në botën e të gjallëve. Por i vuri një kusht : që ata as mos të shiheshin as të mos i flisnin njeri tjetrit, përderisa nuk kishin mbrritur në këtë botë. Por, si mund të duronte Ina pa e pyetur aty për aty dëshmitarin e saj Kosta ? Dhe në momentin e daljes u kthye drejt tij dhe i bëri një pyetje. Menjëherë Kosta u shëndrrua në hije dhe u zhduk përgjithmonë.
.
. Endacaku 2 – Hej dreq. S’mund të duronte edhe disa çaste ?
.
. Endacaku 1 – Nuk e di… ndoshta e ndjeu se dikush priste në dalje të shpellës.
.
. Endacaku 2 – Kush ?
.
. Endacaku 1 – Familja e saj. Vëllezërit e dashur dhe at-Zoti, të cilët e akuzonin se, duke shkuar të kërkonte Kostën përtej varrit, ajo kish shkelur fjalën e dhënë dhe kish tradhëtuar sojin. Ata e bënë copë e çikë dhe kokën ja hodhën në lumin pranë, i cili e çoi në det. Dhe deti e nxorri kokën e Inës diku në plazhin e Durrësit. Apo të Golemit…
.
. (disa zëra të zëmëruar ngrihen nga prapaskena : « .. Pushoni… mjaft më. Bini flini se na latë pa gjumë. Mbylleni atë të uruar… ». Errësira bëhet e plotë)
.
. Endacaku 2 – (mërmërit mes dhëmbëve) Ve bast që Ina i kërkoi Kostës t’i tregonte emrin e vrasësit. Në mos...
.
. Endacaku 1 – (më shumë pëshpërit se sa flet) Jam i sigurt se ka një lidhje mes fjalës së dhënë dhe varrit. Dhe kjo lidhja ka vetëm një sens, sensin e vetë jetës. Pasi edhe fjala është pjesë e kësaj jete. Esenca vetë e të qënit njeri. E dhënë apo e pa dhënë, e mbajtur apo e pambajtur – fjala arrin vetëm të ngadalësojë ose të përshpejtojë fundin. Por sidoqoftë, ajo nuk shmang shkuarjen përtej. Sa për kthimin në këtë botë, duam s’duam, ai është një përpjekje e të përzgjaturit të egzistencës, edhe pse mbetet brenda kornizës të fjalës. Pra, ai është thjesht alegorik. Një ezoterizëm që justifikon pafuqinë e qenies njerëzore, sikundër dhe besimi tek Zoti. (ngre dorën me nervozizëm, sikur do të ndalojë tjetrin që po mundohej të thoshte diçka). Ti do më përmendësh Krishtin, birin e Zotit që u rikthye nga ajo botë. Edhe ai, i vrarë nga të vetët për hir të fjalës së thënë, jo të dhënë. Por edhe nëse u rikthye apo u ringjall, ai shkoi drejt në qiell dhe nuk u përzie me bizneset e fëlliqura të botës tonë kaq të bukur.

La suite.. - Vazhdimi...
 
Përjetësisht të Panjohur