Viti 68’ : një botë në vlim.

Maji 68 ngërthen në një të vetme dy rryma të fuqishme paralele : një protestë sociale dhe një lëvizje shoqërore. Një shpërthim i paparë proteste në një botë në krizë të thellë kuadriptique : krizë sociale, krizë identitare, krizë politike, krizë ideologjike. Një botë që ende s’ka riparuar dëmet e Luftës botërore, që ende s’ka mbyllur hesapet e kolonializmit, që ende s’ka zgjidhur kontradiktat mes sistemeve shoqërore të kundërta, që ende s’ka shëruar plagët e ndërgjegjes kolektive. Një botë e ndarë në blloqe, e kufizuar me mure, e ideologjizuar dhe gjithmonë e armatosur ku ndjehet zhgënjimi intelektual, ku jetohet katastrofa morale, ku preket mizerja raciale, ku pësohet shtypja autoritare, ku kqyret mospërfillja sociale. Një botë në kërkim të një ideali ende në embrion. Një botë protestuese që i kundërvihet diktaturës ushtarake në Spanjë dhe në Greqi, që kërkon të çlirohet nga pushteti i Partisë të vetme në Çekosllovaki, që mbron çështjen palestineze në Egjipt, që entuziazmohet nga guerrilja guevariste në Kolumbi, që identifikohet me Revolucionin Proletar në Kinë, që proteston kundër luftës në Vietnam… Por gjithashtu, një botë në lëvizje, në ndryshim, në kërkim të teorive të reja, të forcave të gjalla. Një botë e re, studente dhe puntore, e tërhequr nga kultura dhe politika, e ngopur me frymë heroike, e frymëzuar nga muzika dhe erotika – nga herotigzotika. Gjithandej në Evropë debatohet mes leninistëve dhe lenonistëve, maoistëve dhe markuzistëve, gevaristëve et hoshiministëve. Gjithandej në botë flitet revolucion, rock, liri, seks, demokraci, drogë, barazi…. dhe përfundimisht njerëzit dalin në rrugë, përgjaken me forcat e rendit, ngrenë barrikada, pushtojnë universitete dhe uzina. Një uragan njerëzor që ka për parrullë « soyons réalistes, demandons l’impossible » (le të jemi realistë, të kërkojmë të pamundurën). . Paralelisht me përleshjet në rrugë, mendje të ndritura përleshin mendimet : egzistencializëm kundër strukturalizmit, subjekti kundër konceptit, aksioni kundër fjalës… Jean-Paul Sartre kundër Jacques Lacan, Herbert Marcuse kundër Louis Athusser, Milan Kundera kundër Vaclav Havel, Martin Luther King kundër Tariq Ali... Nëse një Rajmond Aron e quante Majin 1968 një « psikodramë », nëse një Roland Barthes deklaronte se « strukturat nuk dalin në rrugë », një Sartre shpalte formulën e tij të famshme : « grupi është fillesa e mbarë njerëzimit ». .

. Ndoshta maji 68’ në Francë mbetet simbol i asaj epoke, ndoshta për shkak të forcës goditëse shoqërore, implikimit njerëzor masiv dhe sigurisht falë mediatizimit të pashoq. Por ky maj nuk është as i pari as edhe i vetmi, në Evropë ose në botë, gjatë atij viti të stuhishëm 1968. .

.

. Berlin - Frankfurt : revolta kundër Etërve.

.

. Maji gjerman u mbars nga të shtënat e armëve : në qershor 1967, policia ndërhyn brutalisht për të shtypur një manifestim paqësor kundër vizitës së Shahut të Iranit dhe vret një student. Në prill 1968, një student ekstremist i djathtë qëllon me armë dhe plagos rëndë udhëheqësin e studentëve, radikalin Rudi Dutschke. Disa ditë më vonë, Gjermania e tërë pushtohet nga revolta studentore.

. Baballarët – ata që kishin mundur të shpëtonin gjallë nga Lufta e Dytë Botërore - zbulojnë me llahtari që fëmijët e tyre përbuznin thellësisht gjithçka : sigurinë që ju jepte pasuria, qethjen e tyre shkurt, faqet e rruara përditë, barkun e tyre të dhjamur, kohën që kalonin duke pastruar veturën, konformizmin e tyre karakteristik, të shkuarit në kishë çdo të djelë, pushimet familjare në bregdet.. Në një vend që mundohej me ngulm të harronte çdo gjë që kish të bënte me nazizmin, ku sejcili e mbante vehten për viktimë, mënyra më e mirë ishte heshtja, mbyllja në vetvehte, harresa nëpërmjet punës – nëpërmjet mirëqënies materiale. Të tillë prindër, nga njera anë ishin të bindur ndaj Shtetit, ndaj disiplinës – struca që fshihnin kokën e fajshme, dele që ripërtypnin fraza – dhe nga ana tjetër ata ishin vetë autoriteti, profesorë që jepnin nota, diploma, karriera. Ata ishin vetë pushteti.

. Revolta pra ishte shumëformëshe : kundër heshtjes, kundër harresës, kundër moskuptimit dhe mbylljes emocionale të prindërve, por edhe për rikrijimin e një morali të ri politik, të një dialogu social, për një formim më të përshtatshëm, për modernizimin e vetë shoqërisë. Sikundër thotë edhe një dëshmitar i asaj kohe : « për të gjetur gëzimin e jetës ».

. Hap pas hapi, të rinjtë zbuluan se kish intelektualë që shkruanin të tjera idera, që mbronin të tjera çështje – por që shoqëria ose i mbulonte me heshtje, ose i syrgjynoste jashtë. Ata zbuluan Markuzen dhe Adornon, rizbuluan Marksin dhe Leninin, riformatuan socializmin, u pasionuan për Vitnamin, për Kubën… Ata provuan drogën dhe dëgjuan muzikën, shijuan seksin dhe jetesën e lirë.. dhe natyrisht u revoltuan kundër prindërve. Dhe pikërisht, ishte « indiferenca kriminele » e masave, e njerëzve të rrugës që i hodhi benzinë zjarrit të revoltës.

.

.

. Romë - Milano : revolta kundër Autoritarizmit.

.

. Ajo çka e bën të ndryshëm « Majin » italjan nga ai i vendeve të tjera është kohëzgjatja – un « Maggio rampante », që ka filluar që në nëntor 1967 me pushtimin nga studentët të Universitetit Katolik të Milanos, të ndjekur nga Fakulteti i Shkencave Sociale të Torinos, i cili kulmon në shkurt 1968 me pushtimin e Universitetit « La Sapienza » të Romës dhe me betejën e Valle Giulia, me forcat e rendit. Edhe pse ai nuk mundi të mobilizojë me miliona studentë dhe puntorë, të shkaktojë me qindra apo mijra të plagosur në të dy kampet si në Francë, ai vazhdoi deri në vjeshtën e vitit 1969… ai u radikalizua deri në ekstrem për të shërbyer si shtrat social i « Viteve të plumbta » dhe i atentateve të Brigadave të Kuqe.

. Pakënaqsi ndaj zvarritjes së një sistemi politik që s’arrinte dot të modernizohej, që shpërfillte kapitalin demokratik të luftës antifashiste dhe të Rezistencës, ndaj një shoqërie tejet katolike dhe konservatore, ndaj një sistemi ekonomik që vazhdonte të prodhonte varfëri krahas « mrekullisë së konsumit », ndaj një sistemi arsimor që i konsideron studentët me një « thes për t’u mbushur, me koncepte të gatshme nga maja e katedrës ». Përballë sistemit autoritar dhe mospërfillës gjendet rinia, gjithmonë më e etur, më kërkuese, më e politizuar, më e ideologjizuar, më e ndërgjegjshme, që interesohet « për Çe Guevarën që lufton në Kolumbi, për çështjen e të zinjve në Amerikë, për Vietnamezët, për gjendjen në Indi, për mbarë botën dhe varfërinë në të… » « Kundër autoritarizmit akademik, pushteti studentëve » ja edhe manifesti i studentëve që pushtuan Fakultetin e Shkencave Shoqërore në Torino

.

.

. San Francisko – Çikago : revolta kundër Qënies.

.

. Amerika e viteve 60’ i përngjante një kazani të mbushur deri në buzë, ku era e mirë e supës në vlim përzihej me erën e shkrumbit të zjarrit nxehës. Nga njera anë mirëqënie ekonomike, bollëk material, naivitet provincial, besim i pafund në forcën e Kombit dhe të Zotit, thjesht « american way of life » dhe nga ana tjetër, Amerika e getove të zeza, e pakicave, e segregacionit racial, e varfërisë shtrydhëse… Një ekulibër i vështirë që injorohej nga moskokëçarja proverbiale popullore, që mezi reflektohej nga një inteligentsia mediokre, që harrohej nga shumica e të vdekshmëve « zarzavate nga trutë, por ama zarzavate të etur për liri » - sipas shprehjes së një ish-hipi. Përvoja revolucionare « Sex and drogue and rock’n’roll » e tribuve rinore u pavdekësua në Summer of Love të San Francisco në verën e vitit 1967, nëpërmjet atyre 3 milionë të rinjsh të dehur me Rolling Stones dhe me Beatles, me Iggy Pop, me Doors, me Velvet Underground et me Mamas and the Papas.. dhe natyrisht me alkohol, me hashish dhe me majijuana.

.

. Vetëm se disa hapa më tej ishte lufta e Vietnamit me ata dhjetra mijra të vrarët e saj amerikanë dhe ato qindra mijra viktimat vjetkonge, me napalmin dhe B52, me fëmijët dhe gratë e masakruara të Mylait... se disa lagje më tej, vepronin militantët e Black Panther Party, përfaqsuesit e black people, të mbushur me black pride, të dehur me black nationalism të të ndjerit Malkolm X.. vetëm se disa rrugë më tej, në Memphis, u vra pastori i zi Marin Luter King, ai që kish ndjerë atë ëndrrën e pamundur por aq të bukur.. « A negro killed in Memphis » titullon kryeartikullin New York Times i 29 marsit 1968.

. Dhe befas, West Side i Çikagos ndizet i tëri : 2.500 policë kundër 300.000 të zinjve të zemëruar. Ndërkohë që qeveria shpejton të dërgojë 4.000 roje kombëtare dhe kryetari i bashkisë urdhëron policët e tij « të qëllojnë për të vrarë kryengritësit », përleshjet i venë zjarri Washingtonit. Në 170 qytete amerikane getot e zeza ngrihen në përleshje. « Java më e zezë e Amerikës » psherëtin jo pa humor revista Newsweek »..

.

.

. Varshavë - Pragë : revolta kundër Sistemit.

.

. Sikundër dhe bashkëmoshtatarët e tyre të Parisit ose të Berlinit, të rinjtë çekë ose polakë pushtoi rrugët e Pragës ose të Varshavës por jo për të shprehur solidaritetin e tyre me Vietnamin ose me Kubën, jo për të thirrur « Ho, Ho, Ho Shi Min » por për të mbrojtur kulturën dhe letërsinë, thjesht lirinë e shprehjes, kundër një pushteti komunist shtypës deri në palcë. Mjaftonte Muri, Perdja e Hekurt që edhe shprehjet e të rinjve të ishin të ndryshme, që edhe aspiratat divergjente. Në se për francezët ose gjermanët e keqja quhej imperializëm amerikan, « xhelat i popullit vietnamez » dhe në shenjë kundërshtimi ata përqafonin çështjen e të majtës ekstreme, për të polakët, çekët apo hungarezët ai kish fytyrën e komunizmit sovjetik dhe ata ëndërronin demokracinë, plurimendimin, lirinë e ndërmarrjes liberale. Në se të parët mendonin revolucionin, të dytët dëshironin mbretërinë e Ligjit të vërtetë. Në se në Paris studentët digjnin vetura, në Pragë studentët digjnin gazetat. Pra, çështje pikpamjeje… Në se në Berkeley ose Sorbonë, studentët nxirrnin jashtë profesorët dhe mbyllnin fakultetet, në Pragë ose Budapest, studentët kërkonin integrimin e profesorëve të përjashtuar..

. Në mars 1968, studentët e Universitetit të Varshavës manifestuan në masë kundër përjashtimit të dy shokëve të tyre, të akuzuar për aktivitet subversiv. Ndërhyrja e policisë ishte sa brutale aq edhe e shpejtë.. Studentë të rrahur, të arrestuar, të përjashtuar, të burgosur.. Një pjesë e tyre përfundoi në ilegalitet dhe krijoi kuadrot e ardhshme të « Solidarnosc ».

.

. Në Çekosllovaki, janë intelektualët që treguan me gisht censurën dhe tronditën tërë sistemin. Le të kujtojmë Kunderën dhe shkrimin e tij « T’i japim letërsisë cilësinë dhe dinjitetin » në Kongresin e Shkrimtarëve në vitin 1967. Shkrimtarët lanin hesapet me të kaluarën, me vehten e tyre… Më tej është Partia që i hap derën reformës dhe zgjedh në krye të saj Dubçekun, i cili nuk hezitoi të tregojë me gisht problemet e vendit : rradhët për ushqime, fshatarët e rraskapitur dhe të varfëruar, hipokrizinë e kuadrove, në emër të « socializmit me fytyrë njerëzore ». Në atë të largëtin vit 1968, ky aparatçik sllovak 45 vjeçar guxonte thënien « demokracia nuk është vetëm e drejta dhe mundësia e të shprehurit të opinionit të çdokujt, por edhe marrja parasysh e këtij opinioni nga pushteti, mundësia për sejcilin të marrë pjesë realisht në marrjen e vendimeve ». Disa muaj më vonë, në gusht 1968, tanket e Traktatit të Varshavës shtypën me zinxhirat e tyre « pranverën e Pragës » dhe kësaj rradhe një rini e tërë doli në rrugë, u përlesh, u përgjak.. bile edhe u vetëndez me benzinë për të protestuar kundër « vëllezërve rusë » të idealit të përbashkët.

.

.

. Tokio – Meksiko : revolta kundër Rendit.

.

. Edhe periferia e botës perëndimore njeh llokoçitjet e veta, trazirat sociale, frekuencat dhe amplitudat e të cilave mbeten funksion i politikave të brendshme, i krizave politike. Por, kur vala rinore e ardhur nga Perëndimi interferon me atë lokale ndodh që arrihet rezonanca aq e frikshme..

.

. Që nga koha e Luftës së Koresë, Japonia shërben si bazë e dytë, si prapavijë e ushtrisë amerikane që nis avionat e frikshëm B52 për të bombarduar orizoret e Vietnamit të Jugut dhe qytetet e Vietnamit të Veriut. Në janar 1968, disa mijra studentë të lidhjes Zengakuren bllokojnë portin Sasebo për të penguar hyrjen e avionmbajtëses USS Entreprise. Në shkurt, ata sulmojnë bazën e Okinawës. Në prill lëvizja studentore japoneze merr format e simotrave perëndimore : studentët bllokojnë mbi 200 universitete dhe kërkojnë uljen e taksave të pranimit, kundërshtojnë seleksionin e hyrjes dhe refuzojnë sistemin arsimor. Në tetor, Zengakuren hidhet në sulm të Tokios : gjatë tre ditëve me rradhë, studentët bllokojnë parlamentin, ambasadën e SHBA dhe stacionin qëndror hekurudhor të Tokios. Rezoltati : disa qindra të plagosur nga të dy palët dhe 300 qytete krejtësisht të paralizuara. Përballë shtypjes policore, më të vendosurit mes studentëve barrikadohen në qytetet universitare të Tokios që merren me sulm nga forcat e rendit në nëntor të vitit 1968.

.

. Në Meksiko, lëvizja studentore ziente që prej muajve të parë të vitit 1968 dhe kërkesat e studentëve morën ngjyra gjithnjë e më politike : « abrogimi i Neneve 145 dhe 145b të Kodit Penal (kërcënimi i rendit publik nga grumbullimet e tre personave), shpërndarja e grenaderove (një repart taktik i policisë), lirim i të burgosurve politikë… ». Në shtator, sulmi i ushtrisë ndaj qytetit universitar dhe arrestimi i 500 studentëve dhe profesorëve ngriti gjithë vendin më këmbë. Në 2 tetor një manifestim i madh i studentëve protestues u bllokua nga policia në sheshin e Tlatelolcos : « no queremos olimpiadas, queremos revolucion » ishte parrulla e demonstruesve. 5.000 ushtarë dhe 300 tanke ju rrinin përballë.. dhe befas filluan të shtënat e mitralozëve. Disa hapa më tej, qyteti vazhdonte jetën e tij dhe asnjë veturë nuk ndalej për të asistuar skenën. « Një normalitet i përbindshëm, fyes, nuk arrija të kuptoja këtë qetësi » kujtohet një nga gazetaret e epokës. Të nesërmen, gazetat lokale shkruanin për përleshje mes terroristëve dhe ushtarëve që kish bërë 28 të vrarë dhe 80 të plagosur nga të dy kampet. Burime të tjera jashtëqeveritare shpallën se numri i të vrarëve ishte mbi 250, disa mijra të plagosur, dy mijë të arrestuar.. mes indiferencës së përgjithshme. Vetëm dhjetë ditë më vonë, Meksiko hapte me bujë Olimpiadën verore, të XIX e erës moderne, në prezencë të 112 vendeve dhe 5516 atletëve…

.

. * * *

.

.

. Kjo pasqyrë e shpejtë e botës së ngërthyer nga ngërçi i ndryshimit, e frymëzuar nga afshi i lirisë dhe e shkrumbosur nga revoltat e rinisë, sidoqoftë mbetet e mangët pa pasqyrimin e dy momenteve të tjera aq domethënëse : Pekin – Shangai : revolta kundër Udhëheqësve dhe Tiranë - Durrës : revolta kundër Zotit.

. Por, duke respektuar këshillën e një mikut im blogist nga Italia, i cili më shkruan diku : « .. është me të vërtetë kënaqësi për mua kur lexoj artikujt [tuaj].. sidomos kur nuk janë shumëëëëë të gjatë », mendova t’i le për shkrimin tjetër të rradhës.

La suite.. - Vazhdimi...

Metafizikë folklorike.

Shopenhauer - Njeriu është një kafshë metafizike.

.

. Pakkush në vend – për të mos thënë askush - injoron Këngën e Kalasë së Shkodrës, të njohur gjithashtu si Legjenda e Rozafës. Sipas mendimit të përgjithshëm – dhe të mirëpranuar, bëhet fjalë për një krijim të lashtë – një gojëdhënë – e kënduar dhe e transmetuar brez pas brezi, e cila fillon me vargjet e mëposhtme :

.

. Ç’po punojshin tre vëllazën

. Murin e qytetit – o,

. Shkon nje plak o aty pari

. - Puna e mbarë, o ju tre vëllazën !

. - Ku po e shef ti t’mbarën tonë ?

. gjithë ditën po punojmë

. E gjithë natën po na rrënohet..

.

. Vazhdimi në prozë është po aq pasionant sa edhe teksti poetik :

.

. .. A din me na diftue ndoj fjalë të mirë: çka të bajmë që t'i mbajmë muret më kambë?

. Unë di - u thotë plaku - po drue me jua thanë se a' mëkat. Atë mëkat hidhe mbi krytin tonë, se na duem ta qëndrojmë më kambë nji këtë kështjellë. Plaku i mirë mendohet e pvet: - A jeni të martuem, trima? A i keni ju të tri varzat e jueja? - Të martuem jemi - i thonë ata. - Edhe të tre i kemi varzat tona. Na thuej pra ç'të bajmë që ta qëndrojmë këtë kështjellë?

. Në daçi m'e qëndrue, lidhuni me besa-besë: varzave mos u diftoni, në shpi mos kuvendoni për fjalët që do t'ju thom unë. Ate prej të tri kunatave që do të vijë nesër bukë me ju pru, ta merrni e ta muroni të gjallë në mur të kështjellës. Atëhere keni me pa se muri ka me zanë vend e me qëndrue për jetë e mot..

. Medet! Vëllai i madh e shkeli besën e fjalën… Edhe i mesmi e shkeli besën e fjalën.. Vetëm i vogli e mbajti besën e fjalën… të nesërmen, nusja e tij merr bukë e ujë, merr kungullin me venë, e puth djalin në të dy faqet, niset e i avitet vendit tek punojnë të tre mjeshtrit…

.

. Ti paske lindë n'e zezë ditë, moj kunata jonë. Na e kemi ba me fjalë me të murue të gjallë në mur të kështjellës.

. - Pash zotin kunati madh

. nji amanet po ta la:

. - Synin e djathtë ma leni jashtë,

. - Gjin’ e djathtë ma leni jashtë,

. - Se vjen djali me më kërkue,

. se me sy do ta shikjoj

. - E ma gji do ta pajtoj

. - E ma dorë do ta lëmoj.

. Ata e marrin nusen e vogël e e murojnë në themel të kështjellës. Dhe muret ngrihen, naltohen, nuk shemben ma si ma parë. .

.

.

. Legjenda dhe arketipi nacionalist ballkanik.

.

. Për fat, ballada e murimit, ky gur i çmuar i folklorit shqiptar, është njëkohësisht një element i shquar i folklorit botëror. Sipas Dundes (4), kjo balladë njihet në mbi 700 variante, të mbledhura dhe të studiuara në mbarë botën. Vetë shifra e mësipërme hedh një hije dyshimi mbi pretendimin e origjinës « autoktone » shqiptare të legjendës megjithëse në kohë të vet, folkloristi i njohur Zihni Sako ishte një nga mbrojtësit më të flaktë të kësaj teze. Ndoshta për të hedhur poshtë tezën paralele, aq të zhvilluar mes Serbëve që e konsideronin këngën Zidanje Skadra (Ndërtimi i Shkodrës) të mbledhur dhe të botuar nga Vuk Karaxhiçi, si një nga perlat e folklorit sllav. Me këtë rast, ai kundërshtonte – me të drejtë - atësinë serbe të vetë Shkodrës. Por nëqoftëse nuk kemi të drejtë të vemë në dyshim shqiptarizmën e bindur të Sakos, aq më pak ajo mund të përdoret si një argument për të denoncuar “anti-shqiptarizmin” e amerikanes Maynard (5), e cila në studimin e saj mbi legjendën e Rozafatit gërmon në teksti e vjetër të Barletit (1504) «De Obsidione scodrensi» (Rrethimi i Shkodrës) dhe, pas krahasimit të variantit barletian të legjendës me atë të sotëm, arrin në përfundimin se ballada që dëgjojmë nga rapsodët është kënduar në një periudhë të mëvonshme se ajo e Skënderbeut !

.

. Ja pra, në se pranojmë logjikën e Maynard, i bie që as Sako as edhe paraardhësi i tij i shquar serb nuk paskëshin patur të drejtë... Ndoshta po aq pak të drejtë ka edhe greku Megas që pasi ka studiuar 333 variantet lokale të balladës së Urës së Artës (një tjetër formë e legjendës së murimit, identike me atë të Shkodrës) – dhe pasi i krahason me ato të viseve të tjera ballkanike, arrin në konkluzionin se miti jo vetëm e ka origjinën në zonat lindore greke, por ai është një pasqyrim i kozmogonisë së lashtë helene.

.

. Një shekull pas Karaxhiçit dhe gjysëm-shekulli pas Sakos, studiuesi Shaban Sinani (2) pohon se :

. « .. kenga per kalane e Shkodres, qytetit ku gjendet Rozafa antike, permban mendesine parahistorike te njeriut te hershem per paqetimin e natyres para lendimit me themele, per nje marreveshje me te per nje veper te perbashket, te cilen nje pale do ta ngreje dhe tjetra do ta mbaje. Le te shenojme kalimthi se ne emrin e Rozafes me sa duket do pare perfundimisht emri i vendlindjes se dy shenjtoreve hebrej, Sergji e Baku, qe ndertuan bri Bunes nje prej kishave me te hershme te Shqiperise. Ata erdhen ne boten shqiptare nga Rozafa izraelite. »

.

. Në të njejtën logjikë shkruhen përfundimet e Prof. Ruzhdi Ushakut që pas hulumtimeve filologjike krahasuese ngulmon mbi «Prejardhjen e lashtë autoktone të legjendave dhe të baladave shqiptare të murimit » duke nënvizuar se

. « gjithsesi, besa e lidhur ndërmjet tre vëllezërve (mbajtja, përkatësisht thyerja e besës) … është i vetmi element në motivin e njëjtë dhe të përhershëm »

.

. përpara se të kulmojë në shprehjen e mëposhtme :

. « Besa, si tipar etnopsikologjik, tipar etnik i llojit të vet, është dëshmuar si një virtyt kompleks dhe i pashoq etnik e kombëtar i shqiptarëve, si në planin individual, ashtu edhe të përgjithshëm, të cilën gjë e ka dëshmuar historia që nga kohët më të lashta »..(7)

.

. Balladë murimi apo balladë e besës së dhënë? Rozafat apo Kostandin i vogëlith? Sigurisht Rozafat dhe këtë gjë nuk e ka humbur sysh as edhe profesori kritik i artit, pasi diku më poshtë, ai shkruan :

. « në tregimet legjendat dhe baladat shqiptare, si kusht i vetëm dhe i përhershëm është flijimi i nuses së re, e cila me rezignatë, por dhe me stoicizëm e pranon fatin tragjik, ndryshe prej nuses së re në baladën serbe, e cila lutet dhe kërkon mëshirë që të mos e murosin ».

.

. Duhet të pranojmë se tundimi është i madh : kemi një balladë që përveç artit të saj të madh, na ofron pavdekësinë e lashtësisë, autenticitetin e tipareve etnopsikologjike… sikundër dhe rastin të stigmatizojmë frikën e fqinjëve vjedhacakë. Ja i lamë kështu hesapet me nusen qaramane serbe, po si t’ja bëjmë nuses po aq trime greke të Artës e cila as lutet as qan? E vetmja mundësi që shoh është të deklarojmë se ajo nusja e Artës në të vërtetë është nuse çame, pra shqiptare. Zaten, a nuk ka bërë dikur pjesë Arta në Çamërinë e shumëvuajtur ?

.

. Sidoqoftë, edhe formula patriotike çame nuk mund të zgjidhë gjithçka pasi një hap më tej na duhet të ndeshemi me variantet e panumërta të nuses rumune të balladës së Mesterul Manole, me nusen tjetër të ndërtuesit Manole bullgar – në 180 variantet e saj lokale, dy hapa më tutje duhet të përballemi me dashnoren anonime cigane të zdrukthëtarit Manoli, të cilën e gënjejnë duke i thënë se një unazë ka rënë në gropën e themelit .. dhe ende më larg me atë motrën indiane nga Santali – pasi ata tre vëllezërit indianë sakrifikuan motrën e tyre me qëllim që ai pusi i thellë të mbushej me ujë, apo me nusen tjetër indiane, Rani Rukmani nga Dharamshala, të murosur në themele dhe që kërkon t’i lenë gjirin jashtë për të ushqyer foshnjën e saj :

.

. Bëni kujdes me tullat, vëllezërit e mij,

. Mos m’i murosni këmbët miqtë e mij,

. Rani Rukmani ka nevojë për to, të shkojë në shtëpi...

. Bëni kujdes me tullat, vëllezërit e mij,

. Mos më murosni gjinjët miqtë e mij,

. Rani Rukmani ka nevojë për to, të ushqejë një fëmijë...

.

. Në se volontarizmi nacionalist përdoret si kriter i përkatësisë “etnike” të balladës së murimit, në ç’kategori duhet klasifikuar atëhere anglezi Groome (10), i cili që në fund të shekullit të XIX shprehet për një origjinë indiane të baladës, të sjellë në Ballkan nëpërmjet ciganëve muratorë?

.

. Druhem se edhe kokëfortësia për të ndalur vështrimin vetëm në viset gjithëshqiptare nuk e zgjidh problemin tonë, megjithë një mendje më thotë t’i bëj besim gjykimit të spikatur artistik të Kadaresë si edhe shijes së tij të hollë kur deklaron :

. Jam i bindur se, sikundër në rastin e baladës së fjalës së dhënë, varianti shqiptar [i baladës së murimit], duke qenë më i vjetri pa dyshim është më i bukuri..(9)

.

. dhe jo gjykimit po aq këmbëngulës të eruditit rumun Mircea Eliade, i cili pohon :

. megjithëse disa balkanologë dhe folkloristë nuk janë të një mendjeje, është e padiskutueshme – dhe fakti është shumë i rëndësishëm – se në asnjë tjetër letërsi gojore [përveç asaj rumune] ballada e sakrificës së murimit njihet si një kryevepër e vërtetë.

.

. Një vështrim sado përmbledhës i folklorit të viseve tona (11) arrin të verë në pah faktin se kjo balladë këndohet në afro 150 variante, nga veriu në jug dhe nga lindja në perëndim. Në veri ato flasin për një kështjellë, në jug për një urë – në lindje bile edhe për një kishë… Në to haset edhe nusja « trime » e Shkodrës, edhe ajo « frikacake » e Elbasanit – bile edhe ajo e « gënjyer » e Korçës që shkon kërkon unazën në themele sikundër simotra e saj cigane.

. Cila nga këto variante është « origjinali »? S’ka asnjë dyshim – gjithmonë sipas Sinanit – se :

. kenget e flijimit, ndonese gjejne perhapje ne gjithe hapesiren kombetare, ne pjesen me te madhe.. jane te lidhura me nje rajon qe mund te konsiderohet si vater baze [ai i Shkodrës]. Nuk do nencmuar fakti qe kjo vater permban ne kryeqender kalane me te vjeter ne Shqiperi. Ajo eshte kalaja qe i deshmon te dy periudhat me te medha te jetes se popullit qysh prej burimit deri ne ditet tona: periudhen ilire dhe ate shqiptare…

.

. Pse pikërisht kjo vatër gjendet në Shkodër dhe jo gjetkë? «Elementary my dear Watson » do të ish përgjigjur Sherlock Holmesi shqiptar, i cili paraprakisht ka shtjelluar tezën bindëse se këtij populli të stërlashtë, rreziku i ka ardhur gjithmonë nga Perëndimi :

. « .. fakti qe balada e murimit percjell jehonen e nje rreziku perendimor eshte me shume kuptim per tezat themelore te albanologjise: tek ai rrezik ruhet nje kujtim parashqiptar, qe mund te lidhet me periudhen e romanizimit te Ballkanit apo me lufterat iliro-romake. Ky kujtim i hershem perforcon argumentin mbi burimin vendes te kesaj balade me perhapje nderballkanike. Sic shihet, nga euforia per te ndjekur “regjistra“ agjitative, demtohet nje argument i autoktonise se popullit.. dhe keshtu deformohet e kaluara historike e tij ».

.

. Ja pra, « balada e murimit » në rolin e kodit deshifrues të autoktonisë të popullit dhe folkloristi në petkun e rojtarit të të kaluarës historike ! Ka fort të drejtë studiuesi Le Quellec (12) kur thotë se

. « në këto kohët tona.. duhet t’i druhemi analizës monolitike të përrallave dhe legjendave, të bazuar mbi një dokumentacion të ngushtë, gjeografik ose kronologjik. Para së gjithash, përvoja [e kësaj analize] është një mësim i mirë mbi idiotësinë e murimit nacionalist ».

.

.

. Letërsia e madhe dhe simbolika e imagjinarit ballkanik.

.

. Ballada e murimit ka shërbyer si ind thurës i tre veprave madhore të letërsisë ballkanike : romanit « Ura mbi Drina » (1945) i nobelistit kroato-bosnjako-serb Ivo Andriç, romanit « Ura me tre harqe » (1978) e kandidatit nobelist shqiptar Ismail Kadare dhe e esesë « Komente mbi legjendën e Mjeshtrit Manole » (143) e historianit të feve, mitologut dhe filozofit, eruditit rumun Mircea Eliade.

. A priori, thuaj asgjë – përveç talentit të tyre të madh dhe origjinës së përbashkët – nuk i bashkon autorët : as epoka, as angazhimi i tyre i hershëm politik, as edhe udha intelektuale. Megjithatë, nëqoftë se origjina i ka shtyrë pashmangshmërisht drejt mitit ballkanik, realiteti specifik dhe instikti krijues ju ka sugjeruar këndvështrimin origjinal, ngjizjen personale të argjilës popullore për të prodhuar kryeveprën letrare.

.

. Ndoshta intuita, ndoshta qenia e tij intime boshnjake, shtynë Andriçin të verë në qendër të kronikës së tij katërshekullore urën me njëmbëdhjetë harqe të Vishegradit. E ndërtuar në vitin 1571 nga vendaliu Mehmet Pasha Sokolliç, sipas legjendës lokale ajo mbahet më këmbë falë murosjes së dy binjakëve…

. Një urë që lidh brigjet, që afron njerëzit dhe kulturat, që bashkon të shkuarën dhe të sotmen, që mbijeton katastrofat, që zhvillon qytetin - i cili gjen në të zanafillën, « rrënjën e tij të pashkatërrueshme ». Në këtë botë shumëkombëshe dhe shumëgjuhëshe të Andriçit ku gjysmëhënëza dhe kryqi bashkëjetojnë paqësisht falë urës, legjenda shërben thjesht për të dëshmuar të shkuarën, për të binjakëzuar fatin e përbashkët të njerëzve. Përfundimisht, invazioni perëndimor (pushtimi austriak gjatë luftës së Parë botërore) solli shembjen e urës dhe bashkë me të edhe lindjen e nacionalizmit – nacionalizmave lokalë që shënuan fundin e bashkëjetesës paqësore mes kombësive, grupeve, individëve…

.

. Ndoshta si kërkesë e brendshme e mekanizmit krijues kadarejan por pa dyshim, nevojë për të rivalizuar veprën e Andriçit (13), edhe Kadareja ve urën në qendër të romanit të tij. Një urë modeste (me tri harqe) mbi një lumë imagjinar (Ujana e Keqe), ndërtimi i të cilës në vitin 1377-78 rrezaton fatkeqsinë, paraprin katastrofën, mundëson invazionin lindor (otoman) – si edhe shembjen e asaj bote lokale të brishtë por autentike që përfaqson Arbëria mesjetare.

. Paradoksalisht, ura mbi lumë nuk krijon aspak një vazhdimësi që bashkon brigjet dhe njerëzit ; ajo krijon një të çarë në hapësirë dhe një ndërprerje në kohë – një « anti-urë » sipas Augustinos (1). Ndërkohë, edhe vetë murosja murmbajtëse përfaqson antipodin e mitit tradicional – një vrasje e maskuar në sakrificë, një burrë sabotues i groposur në themele në vend të gruas paqësuese.. Gjendemi në një realitet të vrazhdë dhe ankthngjallës ku edhe një aktivitet i fisëm dhe subliminal si ndërtimi i urës-monument shëndrrohet në një përleshje të pamëshirëshme mes korporatave thuaj-kapitaliste, që për qëllimet e tyre, zhvarrosin legjendën për të krijuar një « anti-legjendë ».

.

. Së fundi, vetëm Eliade i qëndron besnik balladës së vjetër – murimi i qënies së dashur si kusht i domosdoshëm për të jetërsuar ndërtimin e një manastiri (Curtea de Arges, 1514-1517). Ndoshta për faktin se folklori aq i pasur rumun nuk i ofron sakrificës njerëzore tjetër zgjedhje përveç lartësimit divin ; sigurisht pasi historianit i feve zbulon në të rastin e pashpresuar të paradigmës së krijimit nëpërmjet flijimit, të shkrirjes së qënies njerëzore – trup dhe shpirt « tempull i Zotit » - dhe të tempullit ku hyjnizohet vetë Zoti.

. Përtej çdo konteksti historik lokal, Eliade kqyr në këtë balladë universalitetin e motivit mitik të krijimit, esenca e të cilit qëndron në faktin se « krijimi, në çdo nivel të egzistencës, mund të realizohet vetëm nëpërmjet flijimit të një qënieje të gjallë, qoftë kur bëhet fjalë për Kriimin e Kozmosit ose të vetë njerëzimit.. » (8).

.

. Përmes krijimeve të mësipërme, shumëkush mund të kqyrë botkuptimin dhe analizon frymëzimin nacionalist kombkrijues të autorëve : jugosllavizmin e bindur dhe të sinqertë të të parit, shqiptarocentrizmin evropianofil dhe otomanofob të të dytit, romunogoninë mitike paleo-kristiane të të të tretit…

. Por para së gjithash, gjithkush mund të bindet se sejcili prej shkrimtarëve është mjeshtër i fjalës, krijues i një lloji tjetër ure-tempull – monument kujtese. Sikundër edhe ndërtuesit e lashtë të balladave përkatëse, atyre ju është dashur të flijojnë legjendën – këtë kryevepër të krijimit popullor - për të krijuar veprën e tyre të madhe letrare.

.

. * * *

.

.

. Ballada e murimit nuk ka tërhequr vetëm shkrimtarêt dhe folkloristët. Në kohë të vështira, si ato të vitit të mbrapshtë 1997, ajo u çfaq befas në analizat e sociologëve dhe të filozofëve, të cilët u munduan të zbërthenin domethënien e saj universale – në formën e « sindromës së Rozafës ».

. Sipas A. Fugës (15), mesazhi që çlirohet është ai i mospërputhjes mes reales, forcave të gjalla të historisë – puna e ditës, dhe rezultatit të ngurtësuar, të shkruajtur në realitetin rrethues – institucionet, këto mure të fuqishme. Në këtë mënyrë sindroma përmbledh atë kontradiktë mes përpjekjes së tashme – kësaj force të pakryer, dhe punës të materializuar – kësaj përmbajtjeje të institucionalizuar ; ajo shpreh atë shqetësim të thellë që prek njeriun, i cili « dëshiron të njohë vetvehten në rezultatin përfundimtar të punës së tij ndërkohë që ai identifikohet vetëm dhe nëpërmjet punës së tij ».

.

. Përse filozofi kufizohet vetëm në dallimin e një sindrome në këtë legjendë e cila, në tërësinë e saj përçon një tjetër mesazh universal, dhe jep njëkohësisht edhe zgjidhjen e dilemës të « mureve që shëmben çdo natë » ? Le të gjykojmë vetë, nëpërmjet kësaj mënyre të lexuari : në një Vëllazëri – Shoqëri klanike, e cila nuk njeh gjëkundi babain – Autoritetin, gjërat shkojnë keq e më keq – Sindroma e Rozafës, deri në momentin e çfaqjes të gruas – Bindjes. Kjo e fundit pranon që t’a murosin për së gjalli për t’i dhënë fund mallkimit – me kusht, që njëri nga gjinjët e saj të mbetet jashtë murit për të vazhduar të ushqejë fëmijën e saj. Pas kryerjes së sakrificës, muret tashmë qëndrojnë më këmbë dhe fortesa ndërtohet pak nga pak.

.

. I shprehur në këtë mënyrë mesazhi është fare i qartë :

.

. forca brute dhe efemere sublimohet dhe fisnikërohet në punën e qëndrueshme vetëm nëpërmjet shpirtit. E thënë ndryshe, me qëllim që vepra njerëzore të mund t’i rezistojë kohës që rrjedh dhe shkon, duhet sakrifikuar një pjesë e vetvehtes me qëllim që të shtihet, të shkrihet brenda rezultatit. Vetëm nëpërmjet këtij dhurimi të vetvehtes, të këtij automishërimi, ky rezultat mund të përjetësohet dhe të frymëzojë brezat e mëpastajmë.

.

.

. --------------

.

. 1. Olga Augustinos - Arches of Discord, Streams of Confluence: The Building of Bridges in the Balkans, në :. Dimitris Tziovas ed. - Greece and the Balkans : identites, Perceptions ans Cultural encounters since Enlightenments., Ashgate Publishing. Tld. 2003.

.

. 2. Shaban Sinani – Katër dilema etnotipike në veprën e Kadaresë, në : Le Dossier Kadaré , (suivi de La Vérité des souterrains d’Ismail Kadaré avec Stéphane Courtois) ; ed. Odile Jacob. 2006.

.

. 3. Alan Dundes – The walled-up Wife, a casebook. The University of Madison Press. 1996.

.

. 4. Kelly Lynne Maynard - The History of the Albanian Folktale 'The Legend of Rozafat Citadel', 14th Biennial Conference on Balkan and South Slavic Linguistics, Literature and Folklore, The University of Mississippi, Oxford, Mississippi, 2004.

.

. 5. Georgios Megas – Die ballade von der Arta-brücke, Thessaloniki, Institute for Balkan Studies, Meraklis 1973.

.

. 6. Ruzhdi Ushaku - Një vështrim filologjik krahasues mbi legjendën për Kalanë e Shkodrës –Rozafatin”, Seminari III ndërkombëtar Shkodra në shekuj, Shkodër, 2000,

.

. 7. Ismaïl Kadaré - Le Pont aux trois arches, Œuvres, Volume I, Paris, Fayard, 1993.

.

. 8. Ivo Andric - Le Pont sur la Drina, Paris, Belfond, 1994.

.

. 9. Mircea Eliade - Commentaires sur la Légende de maître Manole, l’Herne, 1994.

.

. 10. Ismaïl Kadare - Le Crépuscule des dieux de la steppe, Paris, Fayard, 1981.

.

. 11. Francis Hindes Groome - Gypsy Folk Tales, Hurst and Blackett, Limited, London 1899 (http://www.sacred-texts.com/neu/roma/gft/index.htm)

.

. 12. Denis Zavalani – Rubrika Folklor në : ANG (Albanian Network Group http://www.fajtori.com/)

.

. 13. Jean-Loïc LE QUELLEC – « la femme emmurée », à propos de « The walled-up Wife, a casebook », La Mandragore, Revue des Littératures Orales - N°3 – 1998.

.

. 14. Jean-Paul Champseix - Un pont dans la tourmente balkanique Ivo Andric’ et Ismaïl Kadaré, Revue de la Littérature Comparée, mars 2003.

.

. 15. Artan FUGA –Albanie, pourquoi les murs tombent-ils chaque soir ? në : Transeuropéennes n° 10 – Mouvements de Rue 1996 – 1997.

La suite.. - Vazhdimi...

Maj 68’ : Kronika e stuhisë franceze.

Tërmeti i madh shoqëror që tronditi botën mbarë gjatë viteve 1967-1968, për një sërë arsyesh, njohu një zhvillim të jashtëzakonshëm në Francë. Sidoqoftë, shumë më të ashpër dhe më masiv se në vendet e tjera.

. Që në ditët e para të muajit maj, studentë anarshistë të pakontrollueshëm dhe pa asnjë program politik, adeptë te Maos dhe të Markuzes, sulmuan fakultetet, i pushtuan dhe u ndeshën me policinë nëpër rrugët e Parisit.

. Asnjëherë, kryeqyteti francez nuk kish parë një shpërthim të tillë dhune dhe shkatërrimi. Një varg intelektualësh e majtë i mbështetën dhe kodifikuan këtë lëvizje si shprehje të pakënaqësisë që lëvrinte në gjirin e shoqërisë. Në mes të muajit maj, puntorët u solidarizuan me studentët dhe u ngritën në grevë që brenda disa ditësh u shëndrrua në grevë të përgjithshme. E tërë Franca u paralizua dhe partitë politike të opozitës kërkuan rrëzimin e qeverisë. Presidenti De Gol shprehet për një referendum popullor lidhur me votëbesimin ndaj politikës së tij. Qeveria dhe sindikatat hyjnë në bisedime pêr rishikimin e rrogave dhe tê avantazheve sociale (bisedimet e Grenelës). Përfundimisht, në fund të majit, De Goli shpall shpërndarjen e Parlamentit dhe njofton pêr zgjedhje tê reja, në fund të muajit qershor.

.

. Për « çudi » zgjedhjet e reja legjislative ishin një plebishit i vërtetë pêr partinë e De Golit që si asnjëherë tjetër mori shumicën dërrmuese të vendeve në Parlament. Revolta përfundoi po aq befasisht si kish filluar : njerëzit shkuan me ngut në pushimet e korrikut dhe u rikthyen tê paqësuar.

. Sidoqoftë, « e keqja » ish bërë : qeveria e djathtë s’mundi tê realizonte ato reformat e premtuara, Elizeja (selia e Presidentit) ish gjithmonë më e largët dhe më e shkëputur nga populli, vetë De Goli kish rënë nga piedestali i Babait të Kombit… Diçka e pakthyeshme kish ndodhur në shoqërinë franceze – vetë Franca nuk ish më ajo që kish qenë më parë.

.

. Ja edhe kronika e kësaj periudhe të stuhishme, dyzet vjet më parë :

.

. 22 mars – lokalet administrative të Universitetit të Nanterrës u pushtuan nga një grup prej 400 studentësh anarkishtë dhe trockistë., që protestonin kundër dhunës ndaj militantëve të Komitetit Viet-Nam.

.

. 28 mars – Dekani urdhëron mbylljen e fakultetit të letërsisë.

.

. 1 maj – manifestim i madh i forcave të majta në Paris.

.

. 2 maj – studentët e të djathtës ekstreme (Oksident) i venë zjarrin një lokali sindikal në Sorbonë.

.

. 3 maj – të gjitha organizatat e të majtës ekstreme manifestojnë në Sorbonë dhe përgatiten për përleshje me grupet e të djathtës ekstreme. Rektori kërkon ndërhyrjen e forcave të policisë që fillojnë të arrestojnë « organizatorët ». Kalldrëmi i parë kundër policëve hidhet në orën 17 e 30 min. Përleshjet bllokojnë gjithë lagjen ngjitur Quartier Latin : 83 policë të plagosur dhe 574 studentë të arrestuar.

.

. 6 maj – përleshje të reja në Quartier Latin : 300 policë dhe 600 studentë të plagosur. Lëvizja se studentëve përfshin qytetet e tjera të Francës.

.

. 10 maj – përleshjet shëndrrohen në luftë të vërtetë. 60 barrikada ngrihen vetëm në Quartier Latin, 1000 të plagosur nga të dy anët. Sindikata e mësuesve dhe e profesorëve bashkohet me studentët dhe ndërpret mësimin.

.

. 13 maj – sindikatat puntore organizojnë një manifestim në Paris në mbështetje të studentëve : 800.000 pjesëmarrës. Kryeministri Pompidu deklaro rihapjen e Sorbonës për të qetësuar disi studentët. Këta të fundit e pushtuan menjëherë Universitetin dhe e shëndrruan në Shtab të Përgjithshëm të lëvizjes.

.

. 14 maj – 2.600 puntorët e një uzine aviacioni në qendër të Francës fillojnë një grevë pa afat dhe pjesëmarrin në lëvizjen e studentëve.

.

. 15 maj – 300 të rinj puntorë pushtojnë uzinën e tyre Renault dhe marrin peng kuadrot.

.

. 16 maj – rreth 100 uzina janë pushtuar nga komitetet puntore në të gjithë vendin. Të gjitha ndërmarrjet e mëdha gjenden në grevë dhe janë paralizuar. Numri i grevistëve llogaritet në rreth 200.000.

.

. 18 maj – numri i grevistëve arrin në 2.000.000.

.

. 19 maj – partitë e majta dhe sindikatat kërkojnë të ndërhyjnë dhe të marrin nën kontroll lëvizjen puntore.

.

. 22 maj – shumica në Parlament hedh poshtë një mocion censure të kërkuar nga e majta.

.

. 24 maj – De Goli shpall organizimin e një referendumi popullor për të kërkuar besimin e qeverisë së tij. Në Paris, demostruesit i venë zjarrin godinës së Bursës.

.

. 25 maj – numri i grevistëve arrin në 9.000.000. Stacionet e benzinës janë bosh dhe njerëzit fillojnë bëjnë rradhën për të blerë ushqime.

.

. 27 maj – bisedimet mes qeverisë dhe sindikatave prodhojnë Marrëveshjen e Grenelës (25% të rrogës minimale dhe 10 të asaj mesatare, zvogëlim i kohës së punës dhe i moshës së pensioneve). Baza puntore nuk i pranon pasi i quan të pamjaftueshme dhe shprehet për vazhdimin e grevës.

.

. 28 maj – kriza politike ashpërsohet dhe gjithnjë e më tepër dëgjohen zëra mbi largimin e De Golit nga pushteti. Miterani ve kandidaturën për zgjedhjet e ardhshme presidenciale.

.

. 29 maj – De Goli braktis Parisin dhe konsultohet në sekret me Gjeneralët e trupave franceze të stacionuara në Gjermaninë Federale.

.

. 30 maj – Fjalim i De Golit në televizion : Asambleja Kombëtare është shpërndarë dhe vendi do të organizojë zgjedhje të reja në fund të muajit qershor.

.

. 31 maj – manifestim gjigand në Paris (1.000.000 vetë) në përkrahje të Presidentit De Gol.

La suite.. - Vazhdimi...

Vox Populi…

Herë herë, mjaftojnë dy javë për të përmbysur pejzazhin politik të një vendi, për të mohuar traditën që përjetësohet prej një gjysëm shekulli. Ndoshta për këtë shkak politikanët ngurrojnë aq gjatë të largohen nga skena politike. Edhe kur zgjedhjet i çojnë në ferr, edhe kur sondazhet i shpallin të humbur, ata shpresojnë të pamundurën, ëndërrojnë fitoren, i bëjnë thirrje Zotit – dhe në rradhë të parë popullit (për të mos thënë zgjedhësve). Dhe kanë të drejtë, pasi populli zotëron forcë të madhe por kujtesën e ka të shkurtër.

.

. Brenda këtyre dy javëve të fundit të bekuara, Italia mbarë ndërroi lëkurën. Në fillim ishte i paimitueshmi Silvio Berluskoni, Il Commendatore, industrialisti miliarder që i theu hundën kundërshtarit të tij intelektual Walter Veltroni, gazetarit kryebashkiak, në një duel kombëtar për të pushtuar Parlamentin dhe Senatin. MasMedia populiste kundër kulturës elitare, e djathta mozaik kundër të majtës shumënjgjyrëshe, il Popolo della liberta – liri si ajo e Lega Nord separatist kundër Partito Democratico – demokraci e ullirit dhe e karafilit, prakticizmi kundër angelizmit, Milano kundër Romës…

.

. Por ajo që mbushi kupën ishte fitorja e thuaj të panjohurit Gianni Alemmano, inxhinierit të vonuar ambjentalist, kundër të shquarit Françesko Rutelit, arqitektit demokrat të krishterë. Në qoftë se gjatë fushatës elektorale të Italisë, e majta humbi këmishën, gjatë betejës së re të Romës, centristët katolikë humbën brekët! Ksenofobia primare kundër vizionit mondialist, MSI neo-fashiste kundër Margeritës centriste, Bari kundër Romës…

.

. Drejt cilash horizonte të ndritur po shkon kështu Italia e mijëvjeçarit të tretë?

. Eshtë e vërtetë se italjanëve të thjeshtë ju ka ardhur në majë të hundës nga vjedhjet e Romëve, nga agresionet e Rumunëve, nga varavingot e Shqiptarëve, nga era e Afrikanëve, nga kinezëritë e Aziatikëve… është e vërtetë gjithashtu se një biftek i madh në pjatë dhe një gotë verë kianti përpara janë më ndjellëse se idetë shterpe të një të majte pa perspektivë, se qyfyret e Berluskonit janë më tërheqëse se sa debatet intelektualiste të Weltronit, se thirrjet e fuqishme të Alemmanos “Ne duhet të rikthehemi në zotër të shtëpisë tonë” janë më bindëse se sa zërat melodiozë që shpërndahen nga teatrot apo nga operat e inauguruara nga Ruteli…

.

. Fundja, fundit, a nuk është kjo një shprehje e demokracisë? Çdokush voton për atë që bind më tepër, që premton më tepër, që bën më tepër... Veçse e bëra në këtë rast ka pamjen e një fshese të madhe që do të pastrojë rrugët dhe sheshet e bukura të Romës dhe të Italisë mbarë nga ata klandestinë të paskrupullt dhe këmbëzbathur që hanë bukën e Italjanëve, që vijnë nga ana e anës për të plaçkitur dhe për të varfëruar këtë popull, sot të begatë. Roma për Romanët, Italia për Italjanët, Evropa për Evropianët. Pra, pasuria për të pasurit, sofra e shtruar për të nginjurit, mirëqënia për Botën e Parë - dhe në skajin tjetër, varfëria për të varfërit, mizerja për mizerablët, uria për Botën e Tretë! Ja edhe mësimi i madh i demokracisë alla italjançe.

.

. Fitorja e fundit e Alemmanos më jep edhe shkasin të kem një mendim për Kryeministrin shqiptar Berisha. Ky i fundit, menjëherë pas fitores së Berluskonit në zgjedhjet legjislative u nxitua t’i dërgojë fituesit mesazhin e tij përshëndetës, mes të cilit shkëlqente shprehja “një ngjarje e madhe për qendrën e djathtë në Itali, në Shqipëri dhe në të gjithë Evropën”.

. Mesazh plotësisht i moralshëm mes të djathtave qendërzuese evropiane, bile edhe ekonomikisht plotësisht i justifikuar po qe se kujtojmë se qarqet berluskoniane kishin shprehur dëshirën e ngritjes së një centrali bërthamor në Shqipërinë fqinje – një prej ëndrrave të njohura të Atomikut Berisha. Po tani, me rasti e zgjedhjes së ish-neo-fashistit Alemmano, cili do të jetë thelbi i mesazhit të ardhshëm të Kryetarit tonë ish-komunist ?

. Ndoshta, “ju presim në Durrës, në krye të kohortave neo-Musoliniane, si në 39’” ?

.

.

. * * *

.

. Duke kërkuar titullin e këtij shkrimi, mendja më shkoi tek shprehja aq e njohur latine : « Vox Populi.. » dhe ishte dora që refuzoi t’a plotësonte me vazhdimin“.. Vox Dei ». Pasi diku, më kujtohej se kisha parë edhe shprehjen tjetër , jo më pak të famshme « .. Populus Stupidus ».

La suite.. - Vazhdimi...

Apostazia : preferencë individuale apo zgjedhje kolektive ?

. (Shqiptarët dhe Perandoria Otomane -3)

.

.

.

. Çfarë duhet të mendojmë pas prezantimit të të gjithë faktorëve që shoqëruan për të mos thënë lehtësuan, apostazinë e shqiptarëve ?

.

.

. Primo, islamizimi nën otomanët është një proces shumë i gjatë dhe i durueshëm i cili është shtrirë gjatë dy apo tre shekujsh. Ky vrojtim i parë përforcon idenë qëndrore që kthimi në myslimanë nuk ka bërë pjesë në një politikë volontariste, e udhëhequr me majën e shpatës nga ana e një Shteti të plotfuqishëm dhe të gjithëgjendshëm. E thënë ndryshe, edhe pse Islamizmi paraqitet si burim shpirtëror dhe ideologji e Shtetit, objektivat afatmesme dhe afatgjata të këtij të fundit nuk udhëhiqen nga ndonjë dominante e natyrës fetare.

. Megjithatë, përtej atij nderimi dhe admirimi që mund t’i shprehim atij pusi të dijes që përfaqson feja islame, asgjë nuk na pengon që të damkosim kryqëzatën e ndërmarrë nën emrin e saj nga ana e Perandorisë otomane mbi territoret evropiane, të fshikullojmë principet që motivuan ngadhënjimin e territoreve dhe skllavërimin e popujve. Pikërisht në këtë kuadër ka ndodhur që, në raste të veçanta, si pasojë e kryengritjeve lokale ose e ofensivave që vinin nga ana e fuqive të krishtera, autoritetet otomane lokale të kenë përdorur metoda të ashpra për të realizuar nënshtrimin e kryengritësve – duke i detyruar që të përqafojnë në grup fenë islame.

.

.

. Secundo, edhe sikur të ketë patur tundimin e triumfit të Islamizmit mbi botën mbarë, duke mos qenë e aftë të asimilojë masën marramendëse të të krishterëve që ka mundur të nënështrojë, Perandoria ka shtyrë projektin e islamizimit në plan të dytë bile edhe në plan të tretë. Duke mos mundur të investohet në një kantier që i tejkalon së tepërmi mundësitë e saj dhe që për më tepër, paraqitet thellësisht joproduktiv dhe tepër destabilizues, Shteti është i detyruar fillimisht të pranojë dhe më pas të administrojë bashkëjetesën. Shoqëria otomane ka jetuar dhe është zhvilluar falë përzierjes së përbërësve njerëzorë heterogjene nga pikpamja fetare dhe etnike, nëpërmjet një loje të hollë të mekanizmave administrativë, juridikë dhe kulturorë. Në këtë mënyrë, roli i Shtetit paraqitet si i pazëvëndësueshëm : nga njera anë, ai njeh dhe mbron sferën private dhe nga ana tjetër, ai kultivon dhe kontrollon sferën publike, pikërisht duke përdorur përkatësinë fetare si një barrierë.

. E parë në këtë mënyrë, përjashtimi dhe integrimi s’janë gjë tjetër veçse dy qëndrime që diferencohen nga njeri tjetri në lidhje me mundësinë dhe zgjedhjen e individit për të kaluar nëpërmjet këtij filtri, me qëllim që të pjesëmarrë në jetën publike dhe të ngjitë shkallët e pushtetit.

.

.

. Tercio, në mungesë të një politike të koordinuar dhe të një praktike të detyrueshme, fakti i braktisjes së besimit fetar të parë (të krishterë) dhe përqafimi i besimit të ri (mysliman) paraqitet para së gjithash si një zgjedhje personale. Nënvizojmë njëkohësisht që procedura është jashtëzakonisht e thjeshtë dhe e zhveshur nga çdo ceremoni : shpesh, mjafton që individi të shpallë vendimin e tij publikisht dhe t’i nënshtrohet ritit të synetit. Të gjitha arsyet e përmendura më parë mbrojnë këtë ide – dëshirë për të ruajtur pasurinë dhe titujt, lakmi për të bërë karrierë, nevojë për lulëzim të brendshëm ose për të gjetur orientime të reja shoqërore, kërkesë për të rindërtuar një identitet që po shuhet, dobi për të paguar sa më pak taksa ose tatime.

. I vetmi element i habitshëm vjen nga fakti që tendenca individuale merr përmasa kolektive.

.

. Në qoftë se problemi izolohet në këtë mënyrë në planin e etikës dhe të moralit, i identifikuar kryesisht në terma interesi ose nevoje, atëhere përgjigja duhet kërkuar në fushën e marrëdhënieve, të lidhjeve shoqërore dhe të institucioneve kolektive. Te gjitha treguesit – bile edhe ato të mbledhura disa shekuj më vonë – tregojnë që bashkësia familjare rurale mbetet elementi qëndror i shoqërisë tradicionale shqiptare përgjatë të gjithë periudhës otomane të epërme. Në se quhet agnatike në jugun e vendit, apo fisnore ose e gjakut në veri, ky grup i fuqishëm shoqëror funksionon sipas « një principi vertikal që nënshtron të poshtmin, të riun, të tashmin, djalin ndaj të sipërmit, të vjetrit, të shkuarit, atit » (1). Ndërfutja dhe puthitja progresive e strukturave socio-familjare, të lidhura nëpërmjet principeve të lidhjeve farefisnore dhe që shkojnë nga njësia shoqërore themelore (fisi) në grupin bazë (shtëpi) – duke kaluar nëpërmjet grupimeve ndërmjetëse (këmbë, vllazni) – krijon konfiguracione njerëzore, bashkësi territoriale të mbyllura në vetvehte. Nëpërmjet kësaj skeme, nga njëra anë individi « humb » identitetin e tij vetiak pasi i nënshtrohet ligjit të grupit ndërkohë që transmeton pushtetet e veta përgjegjësve të tij hierarqikë dhe nga ana tjetër, bashkësia paraqitet e kufizuar në territorin e vet dhe drejton çështjet e saj të përditshme në vetëadministrim. Nga momenti që shefllëku vendos që duhej përqafuar islamizmi për arsye që prekin egzistencën, rruga ishte e përcaktuar për të gjithë bashkësinë.

.

.

. Quarto, “populli” shqiptar i shekullit të XVIItë, si dhe ai i shekullit të XVIIItë s’ka të bëjë fare me atë trup homogjen të përshkruar nga historianët lokalë, sipas të cilëve « kontradikta kombëtare e shoqërore e popullit shqiptar me pushtuesin osman… kishte si synim të kufizonte ose të zhdukte shtypjen feudale dhe zgjedhën osmane ». Vendi shqiptar përfaqson një mozaik tërësish krahinore dhe lokale, të grumbulluara rreth njësive territoriale administrative – sanxhaqet. Në qoftë se njëjtësimet familiare ose fisnore mbeten gjerësisht dominuese, ato çka rezistojnë në shkallën e mëpastajme janë vetëm solidaritetet në bazë fshati ose grup fshatrash – shpesh të bazuara mbi lidhjet e gjakut. Më tej, bëhet fjalë vetëm për përkatësi zakonore, të bashkësisë së gjuhës dialektore, të marrëdhënieve të ndërvartësisë ekonomike dhe të marrëdhënieve politike, të cilat konkurrojnë për të përcaktuar kufijtë e krahinave në kuptimin etno-gjeografik të fjalës.

. Kështu, pothuaj të gjithë studiuesit janë të një mendjeje për të pohuar se Toskëria – vendi i Toskëve jugorë, identifikohet në katër njësi të veçanta : Lalëria – fusha bregdetare mes Shkumbinit dhe Vjosës, Toskëria e mirëfilltë – lartësia mes Shkumbinit, rajonit të liqeneve, Osumit dhe Drinos, Labëria – mes Vjosës, detit Jon dhe lumit Pavllë, Çamëria – në pjesën më jugore të vendit deri në thellësi të Epirit.

. Në të njejtën mënyrë, Gegëria (Gegnia) – vendi i Gegëve veriorë ndahej në pesë njësi të mëdha : Gegnia e mirëfilltë – në veri të Shkumbinit, Leknia (vendi i Lekës) – në jug të Drinit duke përfshirë Dukagjinin, Malcia – në veri të Drinit deri në Mal të Zi, Fusha veriore bregdetare – deri në kontakt me Masivin Qëndror dhe së fundi Kosova si dhe Maqedonia perëndimore. Ndërkohë, sejcila nga këto nënbashkësi njihte dinamikat e veta të brendshme, elitat e saj ushtarako-bujqësore, raportet e saj të forcës me pushtetin qëndror dhe së fundi pëbërjet e veta njëjtësuese në kuptimin fetar, kulturor, pa llogaritur gjithashtu lidhjet specifike me botën rrethuese. Në funksion të këtyre dinamikave dhe të raporteve ndërsjellëse me mjedisin otoman, trajektoret drejt fesë myslimane të grupeve të ndryshme familjaro-shoqërore janë po aq të ndryshme sa edhe të përveçme.

.

. Cilatdo qofshin arsyet që peshuan mbi balancë, në një moment të caktuar të historisë shqiptarët në shumicën e tyre zgjodhën fenë myslimane ose muhamedane, në dëm të asaj të krishtere. S’ka asnjë dyshim që termi « zgjedhje » i përdorur më lart i përgjigjet një realiteti socio-shpirtëror, të paktën ai është më i goditur se sa termat « preferencë » ose « detyrim » të cilat hasen mjaft shpesh në veprat ose analizat e këtij fenomeni. Të mos harrojmë që nëqoftë se gjuha përbën një vektor njëjësimi të pazëvendësueshëm që lejon të gjithë nacionalistët e botës mbarë të bëjnë dallimin mes « ne » dhe « të tjerëve », përpara se t’i vihen detyrës fisnike të përcaktimin kufijve të natyrshëm dhe t’i shpallin luftë fqinjëve me qëllim që t’i shtyjnë deri në vendin e tyre të « ligjshëm », feja nga ana e vet luan rolin e çimentos së parë shoqërore që ngjiz përzierjen heterogjene të quajtur popull dhe që i jep formën e kombit. Raca, gjuha, zakonet – ja cilët janë elementët përbërës të konceptit ballkanik të kombit, plotësimi i të cilave me elementin fe krijon bllokun solid kaq të dëshiruar nga virtuozët e politikës për të gëdhëndur veprën e tyre civilizuese. Pikërisht, ky atribut i fundit i fesë ngacmon imagjinatën e profetëve të të dy kampeve – ata të prirjes natyrore të popullit dhe dhe ata të dhunës institucionale të pushtuesit - për të cilët pyetja e mësipërme lidhur me apostazinë e shqiptarëve shtrohet tashmë ndryshe : sa kanë përfituar shqiptarët nëpërmjet preferencës së tyre islamike – ose sa shifrohet humbja e pësuar prej shqiptarëve nga detyrimi për t’u kthyer në myslimanë ? Duke ju përshtatur kohës, egzistencialistja « përse ? » u zëvendësua nga utilitaristja « sa shumë ? »; me fjalë të tjera, në vend të shqetësohemi : përse jemi kështu siç jemi ? më mirë na intereson të dimë : kështu siç jemi, sa vlejmë për të tjerët ?

.

. Të gjithë ata që janë interesuar mbi islamizimin e shqiptarëve kanë vënë re që pjesa më e madhe e kthimeve ka ndodhur rreth luginës së lumit Shkumbin, i cili përbënte njëkohësisht edhe aksin kryesor të depërtimit të otomanëve. Ultësira perëndimore mes lumenjve Vjosë dhe Drin u islamizua gjithashtu relativisht shpejt për shkak të lehtësive që ajo ofronte ndaj vendosjes së administratës perandorake civile dhe ushtarake. Një pjesë e këtyre myslimanëve të rinj mërgoi gjithandej në hapësirën otomane, nën hapat e veteranëve të devshirmes, në kërkim të një pune ose të një kariere.

. Është interesant të nënvizohet se fushat e preferuara të shqiptarëve ishin administrata dhe ushtria (2) ndërkohë që fqinjët e tyre grekë mundoheshin të shprehnin talentet e tyre në tregëti ose në politikën e jashtme. Përveç disa fatlumëve, pjesa dërrmuese përfundoi në qytetet e mëdha dhe veçanërisht në kryeqytetin Stamboll ku ushtronte mjeshtëritë e pusaxhinjve, gurgëdhëndësve, kasapëve, sheqerxhinjve ose të tregëtarëve ambulantë. Të tjerë shqiptarë më pak të ndritur, tashmë myslimanë – pronarë të rrënuar tokash dhe fshatarë të zonave të lira, braktisën malet e tyre jo fort mikpritëse për t’u vendosur në ultësirën perëndimore të vendit (mes Lezhës dhe Kavajës). Ata nuk hezituan aspak për të vërshuar edhe në rrafshin dhe fushën e Kosovës, duke zëvendësuar me këtë rast një pjesë të popullsisë të krishtere që ish larguar si pasojë e reprezaljeve turke dhe përforcuar prezencën e popullsisë shqiptare e cila ishte nga të parat që u islamizua.

.

. Në qoftë se islamizimi përfaqson tiparin dallues të zhvillimit të shoqërisë shqiptare përgjatë shekullit tÃ