Kjo Evropë, pas të cilës rendim…

.

. Do ditë më parë, " populli evropian " ju drejtua kutive të votimit dhe ripërtëriti për pesë vjetët e ardhshëm instancën e tij më të lartë të përbashkët, Parlamentin e Strasburgut. Veçse kësaj rradhe, kjo fitore e re e demokracisë evropiane - sipas një farë retorike sa të zakonshme aq edhe bajate, vështirë se mund të mbahet mend si një e tillë. Në të vërtetë, rezultatet e këtij votimi tregojnë thjesht se ky popull, përpara se të jetë demokrat, është pragmatik dhe realist – të paktën, shumë më tepër pragmatik dhe realist se sa ajo elitë e tij që drejton partitë politike, që udhëheq qeveritë vendore dhe që synon karriket e Strasburgut.

. Le të gjykojmë vetë : fillimisht, ai dyzon mbi dobinë vetë të këtij Parlamenti – përderisa vetëm 43,55% e votuesve marin udhën e kutive, pra një abstenim rekord prej 56,45% ; në vijim, pjesa më e madhe e atyre që votojnë mendojnë se në këto ditë të vështira krize, ja vlen më mirë të preokupohesh për atë çka është e prekshme, e numërueshme, konkrete, se sa për ëndrrat, teoritë dhe idealet – pra, për Evropën e ekonomisë dhe të kapitalit të të djathtës se sa për Evropën sociale të të majtës ; së fundi, përtej fraktalit tradicional " e djathtë – e majtë ", Evropa e sotme ju ngjall po aq pikpyetje sa edhe frikë ajo e nesërmja – pse jo, një Evropë shumë më tepër ekologjike ? me një ekonomi të riorientuar drejt aktiviteteve të ashtuquajtura " të qëndrueshme ", të çliruar nga mania shkatërruese e shkallës së rritjes.. sikundër dhe një Evropë e ekstremeve ksenofobe, antiislamike, thjesht, një anti-Evropë për euroskeptikët. .

.

. . To vote or not to vote…

.

. Cili është problemi i kësaj Evrope që zgjedhësit-qytetarë të saj nuk tunden më vendit për të votuar për përfaqsuesit e tyre ? Mos është vallë efekti krizë që ju prët këmbët dhe ju paralizon duart, fakti që një vend i tërë duhet të mobilizohet për një grusht deputetësh - figurantë të pafuqishëm për të ndikuar në vendimet e instancave drejtuese, gjithmonë prerogativë e qeverive kombëtare, apo fakti tjetër që mes referendumeve, zgjedhjeve parlamentare, lokale - të zakonshme dhe të parakohshme, këto evropianet janë një thelë mbi bisht? Përfundimisht, votë krize apo krizë vote ?

. Sidoqoftë, që prej 30 vjetësh zgjedhje evropiane, shkalla e pjesëmarrjes njeh vetëm rënie : 63% e zgjedhësve votuan në 1979, 61% në 1984 (në atë kohë ishin vetëm 10 vende antare), 58.5% në 1989, 56.8% në 1994 (12 vende antare), 49.8% në 1999 (15 vende antare) dhe 45.6% në 2004 (25 antarë)…për të mbrritur në 43.6% e fundit (me 27 antarë). Me një fjalë, sa më shumë rritet numri i vendeve antare, sa më shumë zgjerohet baza elektorale e Bashkimit evropian, sa më shumë rritet numri i deputetëve për t’u zgjedhur, aq më të pakët janë zgjedhësit që shkojnë për të votuar !

. Për çudi, më të lumturuarit e kësaj Evrope – polakët, çekët, hungarezët apo sllovakët – janë edhe më bukëshkalët : vetëm 28% të polakëve " eurofilë " kujtohen se vota është atributi themelor i demokracisë, i asaj demokracie që ju ka munguar aq tepër gjatë komunizmit ; vetëm 25% të çekëve kujtohen për zgjedhjet, paçka se vendi i tyre kryeson Evropën e bashkuar ; dhe ndoshta për inat ndaj këtyre të fundit, vetëm 19% e sllovakëve çapiten drejt kutive të votës. Sa për rumunët (27% pjesëmarrje) dhe sllovenët (23%), shqetësimi i tyre kryesor me sa duket ishte të evtonin vendin e fundit dhe të gjendeshin diku andej nga mesi i listës. Sidoqoftë, më të mirët e kësaj liste të mjerë janë hungarezët (votues me 34% të pjesmarrjes) dhe bullgarët (me 37.5%). Me sa duket, në ish-vendet e lindjes që luhaten ende mes shpresës dhe mosbesimit, demokracia duhet të çajë rrugën e vet " me shpatë në dorë ", ndërkohë që bijtë e saj më të mirë – eurodeputetët – tashmë rendin drejt Strasburgut " me euro në xhepa ", plot 7000 kokrra euro për çdo muaj. Një shpërblim i merituar për atë punë kolosale që i pret, nëpër hotelet dhe restorantet alzasiane.

.

. Në se mungesa e traditës dhe gjendja e brishtë e demokracisë në këto vende është edhe faktori që justifikon pjesëmarrjen e pakët të zgjedhësve në votime, çka mund të themi për vendet e Evropës perëndimore, kështjella të qëmotshme të demokracisë që, edhe ato, notojnë në të njejtat ujra të abstenimit ? Përse vetëm 36% të hollandezëve apo 40% të francezëve interesohen për këto zgjedhje, ndërkohë që pjesa tjetër merr udhën e piknikut apo të bregdetit ? A thua çështjet e Evropës janë të dorës së dytë për 57.8% të gjermanëve apo të austriakëve që preferojnë më mirë shëtitjen se sa votimin ? Përse vetëm 35% të shembullorëve suedezë ngrihen prej shtratit me idenë e votës, ndërkohë që vendi i tyre përgatitet të udhëheqë Bashkimin evropian për gjashtë muajt e ardhshëm? Mos duhet vallë që votimi të shëndrrohet në një detyrim ligjor për të shmangur abstenimin masiv? Nuk i besoj ligjit në këtë lëmë - nën dritën e rezultateve të Greqisë ku, edhe pse ligji detyron, vetëm 55% e votuesve e respektojnë këtë ligj ! Bile edhe pa këtë ligj, 66.5% e italjanëve del për të votuar – paçka se 7% më pak përkundrejt zgjedhjeve të vitit 2004.

. I ndriçuar pra nga shifrat, prirem të mendoj se Evropa e sotme jo vetëm që nuk frymëzon, por ajo zhgënjen. Të paktën Evropianin e thjeshtë, atë të rrugës, i cili ende nuk arrin të shohë kjartë drejt cilash horizontesh ajo rend, që ende nuk është i bindur se fatin e tij – dhe atë të vendit – jua ka lënë në dorë njerëzve më të përshtatshëm për atë punë.. për të mos thënë së fundi se ai ende nuk e ka fort të kjartë për çka shërben një Evropë e tillë teknokratësh !

.

.

. Right, right, right… all.

.

. Sipas logjikës së vetë demokracisë, nga momenti që shumica çinteresohet në këtë farë feje nga rezultati i votës – pra, nga momenti që zgjedhja e qeverisjes shëndrrohet në çështje të një pakice – " gjëja publike ", shprehje e të cilës janë pikërisht këto zgjedhje, humb substancën e vet politike ndërkohë që fituesi qeverisës humb legjitimitetin e ushtrimit të pushtetit. Por në praktikën e sotme, pakkush shqetësohet nga substanca e " gjësë publike " dhe aq më pak arrin që fituesit e zgjedhjeve të shqetësohen në atë masë për legjitimitetin e pushtetit të tyre sa të humbasin gjumin. Përveç ndoshta atyre që humbën zgjedhjet – hupësit - të cilët, në mos për gjë tjetër, janë të vëmendshëm ndaj çfaqjeve të tilla fillimisht për të justifikuar rezultatet e këqia ose për t’jua kënduar fituesve si këngë. Veçse hupësit e kësaj rradhe – e majta socialiste dhe social-demokrate evropiane – mori një shuplakë monumentale, të tillë që jo vetëm e ka humbur toruan për momentin por edhe e ardhmja i është zhdukur sysh.

. Për një varg arsyesh, në dukje jo fort të kjarta, gjithandej në Evropë, qoftë në opozitë apo në pushtet, kjo e majtë pësoi një humbje fort të ndjerë :

. - në Francë, partia në pushtet (UMP e Sarkozisë) e tregoi vehten si forca kryesore politike e vendit me gati 29% të votave, ose 12 pikë më shumë në krahasim me zgjedhjet e mëparshme të 2004, ndërkohë që opozita socialiste largohet kokëulur me vetëm 16.5% të tyre, ose 15 pikë më pak ndaj 2004. Bile ç’është më e keqja, për pak gjë, ajo desh përfundoi në vendin e tretë që sot mbahet nga të Gjelbërtit e Kohn-Benditit që kundër çdo parashikimi arritën të sigurojnë 16.2%. Por padyshim, humbësi i vërtetë i këtyre zgjedhjeve është partia centriste MoDem që arriti të mbledhë vetëm 8.5% të votave, kur sipas të gjitha parashikimeve ajo do të shfaqej si forca e tretë – dhe alternativa e ardhshme e vendit – me afro 15% të votave.

. - Atë çka mundën të evitojnë socialistët francezë, e pësuan sivëllezërit e tyre laburistë në Britani të Madhe ku partia e Gordon Brown-it, megjithëse në pushtet, shkau në vendin e tretë me vetëm 15% të votave, ose me 8 pikë më pak në krahasim me 2004. Sikundër edhe parashikohej, fituesit e këtyre zgjedhjeve janë konservatorët (29%), të ndjekur nga partia eurofobe Ukip (17%). Çudia e këtyre zgjedhjeve ishte partia e të djathtës ekstreme BNP që me 6.5% të zgjedhësve arrin të çojë dy deputetë në Strasburg.

. - Në Gjermani, Angela Merkel mund të marë frymë me qetësi pasi partia e saj CDU – bashkë me motrën e vogël bavareze CSU – realizojnë 38% të votave. Megjithëse 6 pikë më pak se rezultatet e 2004, ky rezultat varros përfundimisht SPD social-demokrate (20.8%, më i keqi rezultat në historinë e zgjedhjeve evropiane të saj). Me një të tillë rezultat edhe një aleancë e parashikueshme me të Gjelbërtit (12%) nuk ngren më peshë. Ndoshta fituesit e vertetë të këtyre zgjedhjeve në Gjermani janë liberalët (11%), të cilët gjejnë një rol aq të preferuar të arbitrit lidhur me zhvillimet e ardhshme politike në vend.

. - Në Itali, megjithëse nuk mundi të realizojë premtimin e tij prej 40% të votave, Berluskonit ju desh të kënaqej me 34.7% (thuaj 3 pikë më pak se në vitin 2004). Megjithëse hupëse, partia demokratike PD (e majta) arriti të frenojë deri diku qorollepsjen me ato 26.5% të votave (edhe ajo në humbje të 5 pikëve ndaj 2004). Sikundër pritej, antiemigrantëve Nordistë të Ligës ju qeshte buza pas votimeve pasi për herë të parë, partia e tyre realizonte një rezultat me dy shifra (11%). Si për të balancuar kandarin, edhe Italia e Vlerave e antikorrupsionistit Di Pietro mundi të mbledhë 7.8% të votave, ose dyfishin e rezultateve të 2004.

.

. - gjithandej gjetkë, nga Spanja në Vendet Baltike – duke kaluar nga Skandinavia dhe duke përfunduar në Ballkan – partitë e mëdha të djathta ruajtën vendin e parë në skemat vendore politike, me përjashtim të Greqisë ku votat e PASOK-ut tejkalonin ato të shumicës së djathtë në pushtet. Por Greqia mbetet thjesht një përjashtim që vërteton jo më një rregull por një paradoks : çdo gjë përmbyset në planin lokal, asgjë s’lëviz në nivelin e Parlamentit të Strasburgut. Shumica në këtë Parlament do të jetë konservatore si edhe më parë. Kështu PPE (Partia Popullore Evropiane) do të përfaqsohet me 267 deputetë për një total prej 736 vendesh, ose 36.28% (në 2004 kjo shifër ishte 36.7% ose 288 të zgjedhur për 785 vende). Sidoqoftë, PPE kryeson në distancë të madhe me PSE (Partia Socialiste Evropiane) e cila përfaqsohet me 159 deputetë, pa llogaritur ata 20 të PD italjane – pra, diçka si 20% të numrit të përgjithshëm (217 në legjislaturën e mëparshme). Tutje pas qëndrojnë liberalët – thuaj të pandryshuar me 81 deputetë – sikundër dhe të Gjelbërtit që sot numërojnë 51 deputetë (43 një legjislaturë më parë).

. Por, politika është një sistem i mbyllur dhe çdo i tillë i bindet ligjit të ruajtjes dhe të shëndrrimit. " Asgjë nuk humbet, gjithçka shëndrrohet ". Në se pesha e të djathtës mbetet konstante, atë çka humb e majta e rekuperojnë ekstremet : islamofobët holandezë të Geert Wilders (17%), eurofobët e Ukip-it (17%) dhe ekstemistët e djathtë të BNP (6.5%) në Angli, euroskeptikët austriakë të Hans Peter Martin (18%), atisemitët dhe antiromët hungarezë të Jobbik (15%), ultranacionalistët slovakë të SNS (6%), rumunomëdhenjtë e PRM (7%), ksenofobët bullgarë të Ataka (12.5%).

.

. Si shpjegohet një rezultat i tillë i të majtës ? Karakteri i përgjithshëm dhe shtrirja gjeografike e kësaj disfate sugjerojnë se ajo është ndikuar nga një fenomen po aq i përgjithshëm, që prek Evropën mbarë – kriza financiaro-ekonomike. Me fjalë të tjera, ky përkeqësim i ekonomisë që po përjeton Evropa – si edhe pasojat e tij të drejtpërdrejta ndaj tregut të punës, ndaj rrogave, ndaj fuqisë blerëse, ndaj arritjeve sociale etj – ndëshkon pikërisht të majtën dhe politikën e saj. Një paradoks i vërtetë pasi, tradicionalisht, e majta ka imagjinuar se një krizë ekonomike e kapitalizmit krijon një kontekst të favorshëm për të, duke mobilizuar forcat e gjalla progresiste kundër kapitalit – pra kundër të djathtës ! E pra, kjo e djathtë evropiane aty ku mban pushtetin, përballë ashpërsisë së krizës dhe shtrirjes së saj të frikshme, huazoi pikërisht metodat karakteristike të të majtës socialiste apo social-demokrate : " shtetëzimin " e sektorëve më kritikë, ndërhyrjen masive me kapitale shtetërore dhe vënien nën kontroll apo nën mbikqyrje të bankave apo të ndërmarrjeve kyçe të ekonomisë kombëtare. Në mënyrë krejt të natyrshme, këtë gjë bëri edhe e majta, në ato pak vende ku ende qeveris (Britani e Madhe, Spanjë..) dhe për çudi, kjo gjë nuk e shpëtoi nga ndëshkimi i votës popullore ! Një paradoks i dytë i këtyre zgjedhjeve ?

. Në të vërtetë, në se kriza e sotme frymëzon shqetësimin popullor evropian të momentit dhe strukturon qëndrimet e tij, emëruesi i përbashkët i opinionit publik është pikërisht përfytyrimi bashkësior i kësaj Evrope si edhe perspektiva afatgjatë e këtij konstruksioni politik. Kështu, shpjegimi i rezultateve të votës mund të tentohet vetëm nëpërmjet masës së përputhjes të aspiratës popullore dhe shqetësimeve ndaj situatave rrethanore konkrete nga njera anë, me përmbajtjen e projektit evropian dhe koherencën e praktikës politike të një partie ose një grupimi forcash, nga ana tjetër. Kur një përputhje e tillë nuk egziston, opinioni ose nuk voton (abstenon) ose ja jep votën e tij ekstremeve (votë ndëshkimi) ; rrallëherë, dhe aq më pak masivisht, ndodh që ai të ndrrojë krahun – të braktisë të majtën për të djathtën ose anasjelltas.

. Me fjalë të tjera, në se e majta evropiane mori një të tillë goditje, shkaqet duhen kërkuar aty ku kryqëzohen qëndrimet e saj ndaj kapitalit dhe projektet e saj lidhur me Evropën. Eshtë pak të thuhet se lidhur me këto çështje, pikpamjet dhe reaksionet e saj janë konfuze dhe të dykuptimta : si është e mundur të luftosh për drejtësi sociale krahas punonjësve të pakënaqur dhe të admirosh masat liberale të patronëve të ngopur ; të kritikosh varfërimin relativ dhe absolut të masës së gjerë popullore dhe të bësh çmos për t’u pasuruar vetë ; të kërkosh politika të mbrojtjes sociale nga ana e qeverisë kur je në opozitë dhe të ndërmarrësh veprime që përkeqësojnë pikërisht këtë mbrojtje kur je në pushtet ; të shpallesh partizan i betuar i Evropës së Bashkuar dhe të kalosh kohën duke kritikuar ligjet e shpallura në Bruksel dhe liberalizmin e Bankës qendrore evropiane ?

.

.

. * * *

.

.

. Sikundër edhe të tjera të llojit, vlera e këtij shkrimi - analizë mbetet gjithmonë e kufizuar. Pasi ai vjen disi pas pilafit – dhjetë ditë në mos më tepër pas zgjedhjeve. Do të dëshiroja të ishte ndryshe… dhe ndoshta, ja vlente që ai të ishte shkruar përpara zgjedhjeve. Veçse përmbajtja e tij do të ishte krejt tjetër, i frymëzuar më shumë nga dëshirat se sa nga realiteti i vrazhdë. Me fjalë të tjera, në në vend të analizës do të kishim parashikime, suksesi i të cilave i ngjan atyre të horoskopit. Parashikime që zakonisht shërbejnë për të nxitur shitjen e gazetave – si dhe për të justifikuar rrogat e Instituteve të sondazheve që sidoqoftë, mbeten gjithmonë më seriozë se sa kabinetet e astrologëve. Per çka vlen atëhere ky shkrim ?

.

. Së pari për të nënvizuar që jo vetëm memorja njerëzore është e shkurtër, por edhe politikanët bëjnë çmos që t’a shkurtojnë atë sa më tepër. Ve bast që sot, fituesit e këtyre zgjedhjeve i spjegojnë rezultatet nëpërmjet meritave të punës së tyre të palodhur dhe me largpamësinë e programeve të tyre ndërkohë që hupësit vazhdojë t’i justifikojnë nëpërmjet naivitetit dhe shkurtpamësisë të zgjedhësve – sikundër ai deputeti laburist anglez që i quajti këta të fundit " skizofrenë ". Sidoqoftë, vitin e ardhshëm, kush do të kujtohet se " shumica " fituese e eurodeputetëve të një vendi – dhe në këtë rast, po mar si shembull Francën – pra, UMP e Sarkozisë, përfaqsonte në kohën e vet vetëm 28% të atyre 40% të zgjedhësve që begenisën të votojnë, zgjedhës që në realitet përbëjnë vetëm 65% të popullsisë së përgjithshme të Francës? Me fjalë të tjera, mjaftoi vetëm 7% e francezëve ose 1 francez në 14 syresh që Presidenti dhe partia e tij të mburren përpara vendit dhe Evropës mbarë për meritat e tyre dhe më pas, të imponojnë vizionin e tyre të Evropës së ardhshme. Po sikur nesër, shumica ftuese të reduktohet në 15% ndërkohë që, nën shembullin e Sllovakëve dhe të Çekëve, vetëm 20% e zgjedhësve të shkojnë të votojnë.. cila do të jetë logjika e brendshme e kësaj demokracie evropiane ku preferenca politike e 2% të popullsisë së një vendi është e mjaftë për të vendosur mbi të ardhmen e kontinentit ?

.

. Së dyti, për t’ju rikujtuar gjithë atyre që ende mbajnë rradhën përpara derës së kësaj Evrope, si puna e shqiptarëve, se zhvillimet e fundit dhe tendencat e saj politike nuk parashikojnë diçka të mirë ne favor të tyre. Ka ardhur pra koha për ta për të ballafaquar ëndrrën e shumëdëshiruar me realitetin – me realitetin e tyre konkret, sikundër edhe me realitetin e vetë Evropës. Në se ata vazhdojnë të imagjinojnë se integrimi i tyre në Evropë mund të kryhet në emër të një " detyrimi hipotetik të dhënies së ndihmës " apo për hir të " identitetit evropian të Shqiptarëve " ata gabohen rëndë. Po ashtu ata gabohen në se kqyrin Evropën si një mal me evro-lekë apo si një pashaportë magjike që hap dyert e parajsës, sikundër kanë bërë përgjatë pesëmbëdhjetë vjetëve të fundit.

. Evropa e sotme, ajo e shekullit të XXI, nuk është e njejta me atë Evropë të viteve tetëdhjetë të shekullit të shkuar. Vullneti evropian i asokohe që ju hapi dyert lypsarakëve të dikurshëm – sot pasunarë - grekë dhe portugezë për të krijuar një forcë politiko-ushtarake si kundërpeshë ose si alternativë të bipolit USA-BRSS u rrënua në të njejtën kohë me rënien e Murit të Berlinit, ndërkohë që dalja në skenë e dragonëve kinezë, tigrave koreanë, elefantëve indianë, panterave braziliane apo të tjerë luanë jugafrikanë zveniti dëshirën evropiane për të krijuar një treg të përbashkët ekonomik nga Atlantiku në Ural, një hapësirë të përbashkët ku mund të qarkullojnë lirshëm mallrat, vlerat, shërbimet dhe njerëzit. Ajo lojë botërore pokeri politik që dikur luhej rreth tryezës në G8, sot luhet mes njëzet lojtarësh, gjysma e të cilëve mprehin thikat, dhe nesër ndoshta mes dyzet të tillë ortakësh … Troç muhabetit, nëse për të ruajtur fytyrën, kjo Evropë s’mund të dëbojë nga sofra e përbashkët zhelamanët e dikurshëm polakë, çekë apo rumunë dhe bullgarë, të shtruar me lugë në brez, të paktën ajo mund të pengojë të tjerët e rradhës t’u bashkangjiten të parëve.

. Ç’na mbetet të bëjmë në të tilla kushte? Ose të vazhdojmë të lypim me dinjitet te porta e kalasë Evropë – bile herë-herë duke i lutur kumbarët fqinjë aq shpirtgjerë të thonë ndonjë fjalë të mirë për ne në atë mexhelisin e tyre fisnik, ose të ulemi këmbëkryq dhe të reflektojmë seriozisht mbi rrugët dhe mundësitë e zhvillimit. Në se idetë mungojnë, Evropa na furnizon shembujt, na sjell përvojën : si bënë druvarët e djeshëm finlandezë për t’u ngjitur në kulmet e telefonisë portative botërore, barinjtë e dikurshëm sviceranë për t’u shëndrruar në bankierë të botës mbarë, mullixhinjtë e ndryshkur hollandezë për t’u shpallur luleshtarë aq të kërkuar apo poçarët e cfilitur spanjollë për t’u kthyer në furnizuesit kontinentalë të majolikës ?… Mjaft të kqyrim se shumëkush bën çmos të ngrejë në rang monumenti kombëtar traditën e tij të prodhimit të djathit, të vajit të ullirit, të ullinjve të rregjur, të verës, të sallamërisë.. në mos po edhe të picës, të gulashit dhe të qebapit !

.

. Ndoshta me këtë rast mund të kujtohemi se mes të parëve tanë, pikërisht mes atyre mjeshtrave që përpunuan artizanatin aq karakteristik të qilimave, të gurgëdhëndjes, të argjendarisë, të qëndisjeve të arit mbi xhamadan apo edhe të llullave prej shqope, kish edhe nga ata kallfë, lajtmotivi i të cilëve përmblidhej nga ajo fjala e urtë " Lypa veç fytyrën e zezë ka, se pa gjë s’të len ".

La suite.. - Vazhdimi...

Metafizikë Patriotike (1).

. Shopenhauer: "... njeriu është një kafshë metafizike".

.

. Ky shkrim duhet të kish dalë në dritë kohë më parë – para dy-tre muajsh. Aq më tepër kur, gjatë një debati fort të ndezur që qendërzohej mbi vllehët, kisha premtuar se përgjigja ime nuk do të vononte… Por, gjithmonë dora ka refuzuar të shtyhet përtej rreshtave të para. Sigurisht, ishte mendja në kërkim të argumentave që mbante dorën.. më tej, ishte vetë dora në kërkim të formulës së përshtatshme që përmbante mendimin… Derisa vështrimi u mbërthye nga të tjera shkrime dhe përfundimisht, rrjedha e fjalëve gjeti të çarën në digën e përtesës. Me këtë rast, falemnderoj Spiritus për zanafillën si edhe Belle fleur për kreditin e fotografive.

.

.

. * * *

.

. Jo rastësisht, fusha semantike e koncepteve të tilla si komb dhe atdhe i nënështrohet keq përpjekjeve përkufizuese. Ndoshta, për shkak të mbivendosjes të një shumllojshmërie kuptimesh, sipas një procesi njëherësh mbledhës dhe përfshirës, këto dy koncepte çojnë reciprokisht drejt njeri tjetrit, në një proces konfuz që i njeh thuaj si sinonime. Ky pasurim i natyrës polisemike është sa frut i historisë po aq edhe pasqyrë besnike i asaj shkarjeje të vazhdueshme të këtyre shprehjeve drejt të tjerash fusha – politike në rradhë të parë, pasojë e përvehtësimit – dhe më tej e përdorimit gati pa kriter të tyre. Paçka se në origjinë këto koncepte s’kishin aspak të bënin me politikën. Drejt rrugës së njohjes (dhe më tej të debatit), ngasja e parë të shtyn të kqyrësh leksikun e tyre.

. Personalisht, e kam të vështirë të zbuloj atë moment kohor kur këto fjalë u shqiptuan për herë të parë në këto vise – ose më mirë, kur ato u përzgjodhën në mënyrë të ndërgjegjshme për të përfaqsuar përmbajtjen e tyre të thellë të sotme. Ndoshta, pasi edhe zhytja në gjuhë në kërkim të gjurmëve kufizohet nga njera anë nga përpjekjet relativisht të vona për ta shkruar dhe nga ana tjetër, nga mungesa e dëshmive të besueshme të trashëgimisë gojore – të asaj dëshmie që i përdor këto fjalë në mënyrë të ndërgjegjshme. Përballë kësaj vështirësie, jam i prirur të vështroj gjuhët e tjera – në rradhë të parë, ato që historia i propozoi si gjuhëformuese (greqishtja ose latinishtja) - dhe të pranoj në mënyrë të heshtur që edhe shqiptarët (më mirë, pararendësit e tyre të origjinës) të kenë njohur procese shoqërore në mos të njejta me bashkëfqinjët e tyre të shquar, të paktën të ngjashme, të kenë përpunuar mekanizma socialë të barazvlershëm. Më duhet të pohoj gjithashtu se është pikërisht fjala komb që i reziston veçanërisht përpjekjes ftilluese – sikundër edhe ajo nyja e famshme i rezistoi si mundi shpatës së Aleksandrit të Madh, ndërkohë që fjala tjetër atdhe = dheu i atit (dheu i etërve dhe jo ati i dherave) - si edhe e barazvlershmja e saj nga ana e gjinisë së mëmës - ndjek një logjikë tashmë të sprovuar edhe jashtë kufijve të botës latine (fatherland / motherland). .

.

. . Kombi – bashkësia e origjinës.

.

. E pra në latinisht, fjala natio vjen nga pjesori natus i foljes nascere = lind. Në atë togun e fjalëve të përzgjedhur brenda një fjalori që shërbejnë për të karakterizuar një bashkësi njerëzore, natio gjend vend në hierarkinë " e morfologjive " sociale, e cila në një rend rritës përmban familjen, fisin, tribunë, etninë, bile për një arsye disi misterioze ajo renditet në krye të saj. Që në kohë të vet, Taciti [55 – 120 e.s] kur përmend një popullsi, e quan atë nationis nomen, non gentis, duke nënvizuar kështu statusin e saj të nën-bashkësisë së gens – njerëzve, që sipas tij përbëjnë formën e përkryer dhe të njejtësuar të një populli, pra të një shoqërie të vërtetë që zotëron njëherësh një strukturë hierarqike dhe bashkëplotësuese. Bile edhe fjalorët latinë që i referohen pikërisht autorëve antikë, sjellin përkufizimet e mëposhtme : " racë, lloj, gjindje ose popullsi ".

. Edhe kur fjala kalon në gjuhët e tjera me bazë latine (frëngjishtja e vjetër e shekullit të XII) në formën e saj nation, edhe pse rrethanat e përdorimit të saj çojnë drejt një veçorie origjinale të bazuar mbi kritere familiariteti, ajo mbetet fort e papërcaktuar, pasi përmbledh " çdo lloj grupimi universitar, fetar, ekonomik dhe rrallë herë etnik ". Vetëm aty rreth shekullit të XV-XVI, kjo fjalë përfshihet në një proces përgjithësues dhe modelohet sipas një mënyre gjinisore dhe kolektive për të treguar popullsitë në rrafshe të ndryshme territoriale. Kështu për shembull, fjalori i Akademisë frënge – në një nga botimet e tij të para të vitit 1708, i përpiluar nga jezuitët, rregjistron edhe poliseminë e fjalës : " Nation - emër kolektiv që i vishet një populli të shumtë në numër që banon në një sipërfaqe pak a shumë të madhe territoriale, të përmbledhur brenda disa kufijve, dhe që thirret me të njejtin emërtim. Natio, gens, populus. Thuhet gjithashtu edhe për banorët e një vendi, megjithëse i ndarë mes disa shtetesh, me qeveri të ndryshme ". Pse jo edhe disa popuj të dalë nga e njejta rrënjë, të lindur brenda të njejtit vend – pra, një popull i përbërë, i qeverisur nga të njejtat ligje.

. Megjithëse asnjë rrethanë e vjetër e konceptit nation nuk i njeh këtij të fundit statusin e një " trupi natyror " dhe ende më pak politik, vetë domethënia e tij përçon si një fill të kuq lidhjen farefisnore ose të gjirisë, atë " origjinë të përbashkët " që çfaqet si një kriter përcaktues që në antikitetin e lashtë. Një gjiri që vjen në në mbështetje të identitetit kulturor të marë si trashëgimi.

.

. Atdheu – trashëgimia e etërve.

.

. Fjalën patria latinët e huazuan prej grekëve, për të cilët mbiemri patria-patris përcaktonte gjithçka që ishte stërgjyshor, i lashtë dhe i traditës. Kjo traditë pra, e trashëguar nga të vjetrit përmblidhet nga shprehja gjinisore ta patria, ndërkohë që një kuptim edhe më të ngushtë përcakton edhe tokën e të vjetërve ge patris. Që të dyja këto kuptime shkrihen në tekstin e tragjedisë Persët të Eskilit (525-456 p.e.s) : " Tunduni, bij të Grekëve, çlironi atdheun, çlironi fëmijët dhe gratë tuaja, altaret e etërve dhe varret e stërgjyshërve ". Në kohë të vet, Demosteni (384-322 p.e.s) i jep këtij termi një kuptim më politik në fjalën e vet " liria e Grekëve ", pasi për oratorin trashëgimia stërgjyshore, përveç tokës, përmban edhe traditat e natyrës fetare ose politike.

. Të gatuar me kulturën helene, autorët latinë si puna e Cezarit, tek termi patria njësojnë pasurinë fortunae, shtëpinë domus, herë herë edhe të drejtat civile civitas, në kuptimin e një trashëgimie, të një tradite të trashëguar. Ciceroni (106 - 43 p.e.s) nuk heziton të lidhë në fjalimet e veta fjalën patria me tjetrën Roma, respublica ose bile edhe Italia, ndërkohë që në tekstin e tij të famshëm Traktati i Ligjeve arrin të bëjë një dallim të prerë mes atdheut (patria) natyror dhe atdheut të qytetarisë. Një prej dialogjeve të tij ve në skenë dy miq që diskutojnë mbi idenë e tyre të atdheut :

. - Atikus : .. ç’ke ke ndër mend kur thua se ky vend është atdheu yt i vërtetë. Mos vallë, ke dy atdhe ? Apo ndoshta egziston vetëm një i tillë, ai që është i përbashkët për ne të gjithë ? Veç nëse për të urtin Katon, atdheu nuk është Roma por Tuskulum !

. - Markus : për Herkulin, mendoj se për të sikundër për të gjithë njerëzit (gens) e komunës (municipe) egzistojnë dy atdhe : një atdhe i natyrës, një tjetër i qytetarisë. Njësoj si të themi se atdheu është sa vendi ku kemi lindur po aq edhe ai që na ka dhënë strehë. Por është e nevojshme që përkushtimi të dalë fitues, ai përkushtim për të cilin emri i republikës (respublica) përbën edhe të mirën e përbashkët të çdokujt në këtë qytet.

.

. Me kohë – dhe me shtrirjen ndërkontinentale të Perandorisë romake – koncepti i atdheut rivlerësohet. Ndërkohë që filozofi kozmopolit Seneka (v. 4 p.e.s. – 65 e.s) i njëson kufijtë e atdheut të tij metaforik me ato të vetë universit, poeti Lucian (120 – 180 e.s) i rikthehet patria naturalis :

. " S’ka gjë më të ëmbël se atdheu, thotë një proverbë e njohur ; atdheu, shkak dhe zot sovran, që i jep çdokujt jetën, ushqimin dhe edukimin. Mund të admirosh madhështinë, bukurinë dhe shkëlqimin e qyteteve të tjera ; por do vetëm atë ku ke parë dritën e diellit ".

. Në Mesjetë, fjala atdhe rrudhet dhe shëndrrohet thuajse në një fjalë të rrallë, në gojën e të diturve. Gojtaria e shenjtë – ajo e shën Augustinit – për një kohë të gjatë e ka përdorur në kuptimin e saj primitiv të trashëgimisë, duke i dhënë një përmasë të re, fetare : atdheu, është Qielli, banesa e Zotit që vetë Krishti na e ka lënë si trashëgim nëpërmjet shëlbimit. Shën Thomas d’Aquin (1225 - 1274), rizbulon kuptimin antik të huazuar prej Aristotelit dhe i jep fjalës orientimin familiar të vendit të lindjes dhe të edukimit nëpërmjet familjes. Duhet të vijë autoriteti tokësor i Mbretit ose i Perandorit për të realizuar identifikimin e parë të Regnum Germaniæ si një patria në kuptimin e civitas, ndërkohë që ligjëvenësit ju rikthyen terminologjisë të të drejtës romake ad defensionem patriae për të justifikuar mobilizimin e trupave dhe rekuizimin e mjeteve. Në vijim, Rilindja evropiane me ato referencat e saj të pashmangshme antike do ta pajisë fjalën patria me të gjitha takëmet e saj emocionale dhe qytetare dhe do t’i hapë një fushë të re veprimi përdorimit të saj. Tashmë, gjithnjë e më tepër fjala patria paraqitet si një alter ego reciprokisht e zëvëndësueshme me fjalën civitas, ndërkohë që kjo e fundit i nënështrohet dëshirës – ose ngasjes – për t’u shëndrruar në Shtet, sipas të njejtës përçapje përgjithësuese që prek njëkohësisht fjalën tjetër nation. Duke ju referuar kështu gjuhës frënge, fjala patria (patrie) kalon në fondin e saj të zakonshëm rreth vitit 1530, duke ruajtur si përmbajtje kuptimin e dyfishtë ciceronian dhe si përdorim metaforik qoftë atë augustinian të qiellit apo senekian të atdheut të të urtëve. Ai Fjalori i mësipërm i Akademisë i fillimshekullit të XVIII jep edhe përshkrimin polisemik të fjalës atdhe : " Patrie – vendi ku kemi lerë, thuhet qoftë për për një vend të përcaktuar, qoftë edhe për provincën, mbretërinë ose shtetin që e përmban këtë vend. Patria, natale solum. I gjithë Universi është atdhe i të urtit. Thuhet në mënyrë figurative se Qielli është atdheu ynë i vërtetë ".

.

. Shteti - indoktrinimi intelektual.

.

. Vështrimi etimologjik i mësipërm nxjerr në pah faktin se shprehjet komb dhe atdhe përfaqsojnë dy realitete të ndryshme, dy rende vlerash bashkëparalele por jo të shkrijshme në njera tjetrën. I pari i përket fushës semantike të brezave dhe të trashëgimisë, elementët e parë të kohezionit të një bashkësie njerëzore. Pra, ai simbolizon përjashtimisht njerëzit. Në të kundërt, kuptimet tashmë të pranuara të fjalës patria = atdhe shpien drejt konceptit të një pasurie të transmetuar, të lënë si trashëgim, të dhuruar ; ato karakterizojnë fillimisht objekte materiale qoftë edhe kur këto të fundit quhen tokë ose territor - dhe në një përpjekje përgjithësuese, traditat natyrisht jomateriale por shpirtërore, vlerat morale.

.

. Por, në dallim nga periudhat e Lashtësisë, të Mesjetës apo të Rilindjes, praktika moderne - dhe ende më tepër ajo bashkëkohore - dëshmon për një tjetër realitet. Një realitet ku raportet tradicionale mes njeriut dhe objekteve janë përçudnuar nga esenca politike, janë deformuar nga marrëdhëniet ekonomike, janë elektrizuar nga ngarkesa ideologjike. Tashmë i ndërgjegjshëm për forcën e aksionit të tij shëndrrues dhe përvehtësues të objekteve, njeriu ndjehet i aftë të riformulojë konceptet, të ripërmasojë fushat e veprimit të tyre – duke injoruar ngarkesën e tyre të lashtë psikologjike dhe shoqërore. Dhe si gjithmonë, në ballë të përpjekjes gjenden mendjet e ndritura – filozofët, shkrimtarët, teologët dhe të tjerë ligjëvënës, të cilët në një moment të caktuar të zhvillimit historik, shoqëror dhe politik të kontinentit tonë kuptuan se nuk ishin thjesht bij të natyrës dhe produkte të qytetërimit sikundër pararendësit e tyre të shquar heleno-romakë por edhe subjekte të Shtetit territorial. Këtej e tutje, logjika e ndërhyrjes së tyre tejkalon gjerësisht intuitën – bile edhe maturinë, pasi ajo udhëhiqet nga interesat, orientohet nga prioritetet dhe diktohet nga situatat konkrete – ato të infrastrukturës të pushtetit politik, që organizon dhe kanalizon mendimin intelektual dhe shoqëror.

. Shfaqja e Shtetit modern territorial, imponimi i tij në rrafshin evropian dhe më tej legjitimimi i atributeve të tij të pandashme (kufijtë, autoriteti qëndror dhe rrezatimi i tij lokal, sistemi i përqëndruar i taksave etj.. etj) detyrojnë domosdoshmërisht rikqyrjen e kategorive të tilla " anakronike " – dhe në rradhë të parë atë të kombit. Me një farë të drejte pasi këto të fundit, me Shtetin në mes, bëhen problematike. Kështu, çdo qytetar i devotë që është sadopak i lëçitur, që ka një vizion sadopak të reduktuar të historisë mbetet gjithmonë i etur të mësojë se në ç’masë kufijtë realë të Shtetit përputhen me kufijtë imagjinarë të atdheut ? në se është e moralshme dhe aq më tepër e pranueshme që shtrirja territoriale e këtij të uruari Shtet të mos korrespondojë me shtrirjen natyrore të kombit ? Aq më tepër kur, sikundër ve re edhe një autor si Raymond Aroni në librin e tij " Mësime mbi historinë " : " … në se bëhet fjalë për kombin dhe aq më mirë për shtetin, kemi të bëjmë me një ide që është e pranishme në ndërgjegjen e shumë njerëzve dhe që, edhe pse nuk zotëron personalitetin fizik të të një individi të përveçëm, përfaqson gjithmonë një lloj realiteti ".

.

. Por, nëse kjo ide është kësisoj e pranishme në ndërgjegjen thuaj të sejcilit prej nesh, përse duhet t’u biem në qafë filozofëve dhe shkrimtarëve ? Pasi, ndërkohë që Aroni i mësipërm harron të na thotë se në ç’mënyrë ideja e re e Shtetit gjen vendin e vet në ndërgjegjen tonë karshi asaj të vjetër të kombit, të tjerë mendimtarë që e kanë kqyrur kësaj problematikë me lupë në dorë janë të bindur se përfytyrimi ynë është pikërisht frut i përpjekjes së ndërgjegjshme të këtyre shkrimtarëve dhe filozofëve. Në ç’mënyrë ? Nëpërmjet një përqasjeje barazvlerësuese mes koncepteve shtet dhe atdhe. Me fjalë të tjera, mjaft që të bindemi se Shteti – ai egzistues brenda të cilit jetojmë, ose ai i dëshiruar, brenda të cilit aspirojmë të jetojmë – s’përfaqson gjë tjetër veçse atdheun tonë të dashur ! Nga momenti që hidhet ky hap, tjetri i rradhës është revizionimi i konceptit të kombit, me qëllim realizimin e adekuacionit aq të dëshëruar mes shtetit dhe corpus populus - subjektit politik.

. Përpos ngasjes që është në përpjestim të drejtë me interesat e vetë Shtetit, kjo përçapje intelektuale bart në vetvehte rrezikun e instrumentalizimit, të pajisjes së konceptit me ngarkesa psikologjike – të rimodelimit të një identiteti kolektiv, me atribute të ngjashme me ato të kombit. Krahasimisht dhe përmbledhtas, le të kqyrim dy përçapje të tilla – diametralisht të kundërta lidhur me argumentat që përdorin, por që sidoqoftë që kanë lënë gjurmë të thella në ndërgjegjen politike dhe shoqërore evropiane.

.

. - E para, e markës frënge, e cila përmblidhet me devizën " kombi, një bashkësi politike që duhet prodhuar " është lidhur ngushtë me Revolucionin e vitit 1789 dhe me përmbysjen e pushtetit monarkik. Në termat e të drejtës, gjendemi në sferën e jus soli. E thënë ndryshe, Shteti egziston mbi bazën e bashkimit politik të territoreve përbërës dhe atij duhet t’i fabrikohet kombi ; ky i fundit përfshin gjithë popullsinë që gjendet mbi këto territore, sipas principit të qytetarisë.

. Në prag të këtij revolucioni, Zhan Zhak Rusó – përçues i rebelimit politik parlamentar përballë absolutizmit të Mbretit përpunon përkufizimin e mëposhtëm : " një komb është një trup politik ose një shoqëri njerëzish të mbledhur së bashku për të krijuar më shumë avantazhe ose më shumë siguri nga fakti që janë bashkë ". Edhe pse volontarist dhe i mangët, ky përkufizim i hap rrugën nenit 3 të Deklaratës të të Drejtave të Njeriut, të propozuar nga abati Sieyès që thotë : " Principi i çdo sovraniteti qëndron esencialisht në kombin " dhe mishërohet përfundimisht në shprehjen e shquar të Renanit (1882) :

. " Një Komb është pra një solidaritet i madh, i përbërë nga ndjenja dhe sakrificat që janë bërë dhe nga ato ende janë gati të bëhen. Ai nënkupton një të kaluar, ai përmblidhet sidoqoftë në të tashmen me anë te një fakti të prekshëm : mirëkuptimi, dëshira e shprehur në mënyrë të qartë për të vazhduar egzistencën e përbashkët. Egzistenca e një Kombi është një plebishit i përditshëm, sikundër dhe egzistenca e një njeriu është afrimimi i përjetshëm i vetë jetës.. ".

.

. - E dyta, e përmasës gjermane, e përmbledhur nga deviza " kombi, një bashkësi etnike që duhet bashkuar ", i takon përpjekjes së krijimit të një Gjermanie të vetme, të ndërmarrë në shekullin e XIX. Në termat e të drejtës, gjendemi në sferën e jus sanguinis. E thënë ndryshe, kombi egziston mbi bazën e elementëve njerëzorë përbashkues dhe atij i duhet gjetur Shteti ; ky i fundit përfshin gjithë territoret ku banon kjo popullsi, sipas principit të etnisë.

. Një nga pionierët e idesë së Kulturnation është Herder, i cili pohon se " Providenca i ka ndarë kombet jo vetëm me male ose me pyje por veçanërisht nga gjuhët, nga shijet dhe nga karakteret ", ndërkohë që pasuesi i tij i shquar Fichte ngulmon në faktin se përkatësia në komb është fenomen i pavetëdijshëm (Volksgeist), sikundër lidhja e njeriut me gjuhën amtare : " … njerëzit janë formuar nëpërmjet gjuhës, më tepër se sa gjuha vetë nëpërmjet njerëzve ".

.

.

. * * *

.

.

. Më tepër se një përpjekje erudicioni, kjo maratonë e vërtetë referencash dëshmon për një dilemë personale, e lashtë sa ajo e Markusit të Ciceronit – shpresoj, e njejtë për të gjithë ata që rasti dhe nevoja i ka shpërndarë si çifutët në shkretëtirën e viseve të largëta.

. Në emër të kujt identiteti pjesëmarr në këtë debat ? të atij " natyror " - që më ka dhënë gjuhën e nënës dhe mbiemrin e atit, traditat e të parëve bile deri edhe tiparet e fytyrës ? apo të atij " të qytetarisë " - që më shtyn deri dhe të mendoj me gjuhën e vendit, të rropatem me ritmin e jetës së përditshme dhe të krijoj deri edhe tarbiete të reja ?

. Kujt kombi i përkas tashmë ? atij të adoptuar, të " plebishitit të përditshëm " që teorikisht duhet të prodhojë qytetarë të ndërgjegjshëm, aktorë të një jete aktive shoqërore ? apo të atij tjetrit të origjinës " kulturnation " që praktikisht gjeneron nostalgjikë të pashërueshëm, partizanë të pakicave të pamposhtura ?

. Çfarë statusi social mund të pretendoj, përveç atij të çobanit, të mbledhësit të plehrave dhe të përzierësit të llaçit – krejtësisht të justifikuar, nëse i besoj opinionit të përgjithshëm të shoqërisë që më ka pritur në gjirin e vet ? Mirë unë që i përkas " brezit të parë ", me busull të prishur – me kokën në një vend dhe me trupin në një tjetër ; po fëmijët e mij që kanë lindur këtu, a do të mundin të dalin nga ky qerthull pakrye i referencave absurde ? po fëmijët e fëmijëve… ? Apo gjithmonë do të dalë dikush dhe do t’ju kujtojë pasardhësve të mij katër apo pesë breza më tutje, shpresoj ndërkohë diku andej nga maja e asaj piramide sociale – por gjithsesi me një mbiemër disi të çuditshëm, se ata s’janë gjë tjetër veçse " uzurpatorë ", " kripto-vendas ", " albano-shkretëtiras ", " bujtës fatkeqë që nata e Historisë i zuri në rrugë të madhe siç zuri edhe romët " - bukëshkelës të asaj bujarie legjendare të mikpritësit vendas, i dha vend në sofër gjysh-stërgjyshit të tyre dikur të huaj ?

. Në mungesë të një përgjigje të drejpërdrejtë dhe të çiltër, më duhet të kënaqem me thënien e një një evropianisti të bindur si Habermasi, i cili shkruan diku :

. " .. Integrimi politik [..] nuk justifikon aspak asimilimin e sforcuar në dobi të jetës kulturore që mbizotëron në një vend. Në kushtet e Shtetit të të Drejtës, kjo alternativë implikon që identiteti i shoqërisë – të cilit i referohemi në mënyrë legjitime – nuk është aspak i mbrojtur në një periudhë afatgjatë kundër ndryshimeve të shkaktuara nga valët e emigracionit. Pasiqë emigrantët nuk duhet të forcohen të braktisin traditat e tyre, është gjithmonë e mundur që me këto mënyra jetese të vendosura rishtas të zgjerohet gjithashtu edhe kuadri brenda të cilit qytetarët të interpretojnë principet e tyre kushtetutorë të përbashkëta. Vetëm kështu që do të mundë të funksionojë ky mekanizëm i cili bën që, me këtë përbërje kulturore të ndryshuar nga veprimi i qytetarëve aktivë, të ndryshojë gjithashtu edhe konteksti të cilit i referohet koncepti i identitetit etnik dhe politik i të gjithë kombit ".

.

. (vijon)

La suite.. - Vazhdimi...

Shqipëria përballë botës komuniste – Ferri jugosllav (3).

.

.

. Tërheqja e detyruar e trupave ushtarake gjermane nga vendet e Ballkanit, të ndjekur nga shembja e sistemit të aleancave me pushtuesit dhe rënia e regjimeve kuislinge lokale, vuri pashmangshmërisht në plan të parë çështjen e integritetit territorial të vendeve ballkanike, elementi më i ndjeshëm i të cilës ishte natyrisht rivendosja e kufijve shtetërorë, pjesërisht apo tërësisht të fshira gjatë luftës në të gjithë gadishullin. Sipas një protokolli të heshtur por të pandryshueshëm, të gjitha qeveritë e dalë nga rezistenca – shpesh herë, me pjesëmarrjen e burrave politikë, të caktuar nga mbretërit e mërguar – u vunë menjëherë në punë për të vendosur autoritetin e tyre mbi territoret kombëtarë respektivë, duke këmbëngulur në respektin e kufijve të vjetër të kohës së paraluftës.

. Në këtë mes, vendet më të prekura – dhe natyrisht më të interesuara për të rigjetur kufijtë e paraluftës, ishin pa dyshim Jugosllavia dhe Greqia, që të dyja viktima të agresionit hitlerian të vitit 1941 dhe të coptimit teritorial që rrodhi më pas, në përfitim të koalicioneve ballkanike profashiste. Le të rikujtojmë se Jugosllavia mbretërore u coptua mes Gjermanisë hitleriane që instaloi në Beograd rregjimin kuisling të Nediçit dhe Italisë së Duçes që rrëmbeu mes të tjerash territore malazeze, kroate dhe sllovene, Kosovën – dhe e bashkoi me Shqipërinë. Krahas tyre ndërhyri Bullgaria e mbretit Boris që aneksoi thuaj krejt Maqedoninë, Hungaria e diktatorit Horthy që aneksoi thuaj krejt Vojvodinën si edhe Rumania e mbretit Karol që aneksoi disa territore të Serbisë, në të djathtë të lumit Morava. Paralelisht, Greqia u nda mes Gjermanisë, Italisë që përvehtësoi krejt Epirin, Maqedoninë greke, ishujt e Jonit dhe një pjesë të atyre të Egjeut dhe së fundi Bullgarisë, që me këtë rast, doli në deti Egje.

. Në pritje të organizimit të një Konference ndërkombëtare që do të ratifikonte hartën e re ballkanike – në vazhdën e asaj të Versajës në përfundim të Luftës së Parë Botërore, ky problem u mbikqyr në distancë nga Aleatët në frymën e vendimeve të përbashkëta, të ndërmarra në Teheran dhe në Jalta, që në parim nuk vinin aspak në dyshim trashëgiminë e dikurshme të Ballkanit. Ndërkohë, hapësira ballkanike e paslufte njohu disa ndryshime kufijsh. Veçse këto ndryshime prekën territoret periferike dhe aspak ato qëndrore dhe përgjithësisht, ato vunë ballë përballë një shtet ballkanik me një tjetër jo-ballkanik. Kështu për shembull, në vitin 1947, Jugosllavia e re Federale aneksoi krahinën e Venetisë Juliane që dikur i përkiste Italisë ; Greqia mundi të përvehtësojë grupin e ishujve të Dodekanezit, të pushtuar nga Italia në fillim të shekullit gjatë luftës italo-turke. Po në vitin 1947, Bullgaria mundi të rikthehej në kufijtë e saj të përcaktuara nga Traktati i Nëjisë (1915) dhe përfundimisht mori Dobruxhën e Jugut, dikur të xhvatur nga Rumania e mbretit Karol. Së fundi Rumania – më e prekura e rajonit, përveç Dobruxhës të Jugut, humbi përfundimisht edhe Besarabinë, të aneksuar nga Bashkimi Sovjetik që prej vitit 1944 (Shënimi 1).

. Rasti i Shqipërisë dhe i Jugosllavisë përbën një shembull në vetvehte, qoftë në rrafshin territorial – pasi gjatë luftës, Shqipëria u gjend papandehur në kufijtë e saj « të mëdhenj », gjithësesi viktimë e pushtimit italjan të vitit 1939 - qoftë edhe në atë të marrëdhënieve politike - për shkak të afërisë « vëllazërore » të pikpamjeve të autoriteteve zyrtare. Udhëheqësit e rinj komunistë të Tiranës, pasi kishin mohuar traditën nacionaliste të Ballit Kombëtar që mbështetej mbi « Shqipërinë Etnike », dukshmërisht mbeteshin të kënaqur me gjendjen territoriale të trashëguar nga Mbretëria e Zogut. Zaten, ata nuk kishin as vullnetin po as edhe mjetet për të absorbuar zonat ndërshqiptare, dikur të pushtuara nga fashistët italjanë. Nga ana e tyre, edhe zotërit e rinj të Beogradit donin të rrimernin në dorë trashëgiminë teritoriale të mbretërisë jugosllave : ata kishin jo vetëm ambicien por njëkohësisht edhe aftësinë dhe forcën për të realizuar këtë qëllim. .

.

. Sa është e vërtetë që raportet miqësore të asokohe, le ti quajmë bile vllazërore, mes partive komuniste dhe qeverive të dy vendeve fqinje ja thjeshtuan mjaft detyrën jugosllavëve për t’a rimarrë nën kontroll Kosovën dhe më pas, për t’a bërë pjesë përbërëse të Federatës së ardhshme, është po aq e vërtetë - bile edhe më tepër se e vërtetë - që vendimi që i parapriu këtij aksioni u mor jashtë vullnetit të shqiptarëve, qofshin ata komunistë të Kosovës qofshin edhe ata të PKSH. Aq më tepër, edhe vetë aksioni i rimarrjes së Kosovës nuk varej aspak nga shkalla e aprovimit apo nga shkalla e mosaprovimit të këtyre të fundit. Nuk ka asnjë pikë dyshimi që çështja e Kosovës mbetej kardinale për kombin shqiptar, të paktën për krahun nacionalist - një kufi ndarës me lëvizjen komuniste. Mjafton të kujtojmë që e gjithë klasa politike e vjetër e vendit preferoi më mirë të kumbisej në greminën e historisë, aq shumë ajo i ishte përkushtuar kësaj çështjeje.

. Por megjithë dhimbjen, nuk duhet të harrojmë se menjëherë pas lufte, çelësi i këtij problemi nuk gjendej më në duart e shqiptarëve. Zgjidhjet profiloheshin së pari në kuadrin jugosllav, më tej në planin rajonal dhe se fundi në planin internacional – gjithësesi, të detyruara nga rrethanat e Luftës së Dytë botërore dhe nga situata që rezultoi në fund të saj. E thënë ndryshe, rivendosja e autoritetit të rregjimit të Titos për të rigjetur atë statu quo ante proprietario (sh. 2) mbetej një ndërmarrje e brendshme e Jugosllavisë, për të cilën shgjymtyrëzimi i vendit – aneksimi i një pjese të madhe të Maqedonisë nga Bullgaria, të Vojvodinës nga Hungaria, e Malit të Zi dhe e bregdetit dalmat nga Italia apo së fundi, bashkimi i Kosovës me Shqipërinë italjane – s’ish gjë tjetër veç një dukuri e shkaktuar nga dhuna e luftës së fundit botërore dhe si e tillë, e paracaktuar të zhdukej në të njejtën kohë bashkë me arsyet që e lindën.

.

. Në çfarë mase, kjo mënyrë arsyetimi që shfaqet si një evidencë në analizat e gjeopolitikës evropiane të pasluftës, integrohet në logjikën analitike të nacionalizmit shqiptar ? Përgjigja është sa e e qartë aq edhe e prerë : jo vetëm që raportet miqësore dhe « lidhjet vllazërore » që lidhnin PKSH me simotrën e saj PKJ janë interpretuar si çfaqje të një nënshtrimi të thellë dhe primitiv, por edhe « aneksimi » i Kosovës nga ana e Jugosllavisë së re titiste është parë thjesht si shprehje e faktit se « Enver Hoxha ja shiti Kosovën serbëve ».

. Polemika u rindez me një forcë të veçantë veçanërisht pas vdekjes së Hoxhës – e ushqyer nga një numur i jo i vogël historianësh dhe vrojtuesish të jetës shqiptare – dhe në rradhë të parë të asaj kosovare. Pasi gërmuan gjerë e gjatë periudhën e luftës dhe atë të pasluftës në kërkim të argumentave – ndoshta edhe në kërkim të faturës së transaksionit, egzegjetët historianë kanë mundur të :

.

. - nënvizojnë mungesën e dukshme të referencave të çështjes kosovare në dokumentat kryesore të PKSH si dhe më vonë, në ato të PPSH ;

.

. - vërejnë se udhëheqësi shqiptar, i kapur nga një ndjenjë e thellë përuljeje, i raportonte në mënyrë të rregullt Titos gjithçka që ai dëgjonte lidhur me Kosovën ;

. - shënojnë se ai i ka kryer një shërbim të madh mjeshtrit të tij të Beogradit, qoftë duke asgjësuar patriotët nacionalistë kosovarë të Lufës së Dytë, qoftë duke ja dorëzuar këta të fundit administratës titiste pasi ju kish lidhur fillimisht këmbët e duart.

.

. Fakti që këta kërkues kanë mundur të zbulojnë natyrën e vërtetë të marëdhënieve mes Enverit dhe Titos nuk habit aspak, sikundër nuk habit edhe fakti tjetër që ata kanë mundur të kuptojnë mungesën e veçantë të interesit që ai tregonte ndaj çështjes nacionaliste. Por, mes këtyre përfundimeve dhe deklaratës që ai jua shiti Kosovën serbëve ka një hapësirë të tërë, e cila duhet mbushur me argumenta të tjerë edhe më bindës. E thënë ndryshe dhe në rradhë të parë, po qe se Historia do të bëjë përgjegjës Hoxhën për « shitjen » e Kosovës jugosllavëve, në të njëjtën mënyrë ajo duhet të trajtojë bullgarin Dimitrov që « dhuroi » krejt Maqedoninë Lindore, ose hungarezin Ferenc Nagi që « fali » Vojvodinën, ose së fundi italjanin Alcide de Gasperi që « dha gratis » pjesën më të madhe të bregdetit Dalmat po të njejtëve jugosllavë. Në rradhë të dytë, Hoxha duhet shpallur përgjegjës edhe për « shitjen » e Maqedonisë Perëndimore apo edhe të një pjese të vogël të Malit të Zi, të bashkuara me Shqipërinë në të njejtën kohë dhe në të njejtën mënyrë sikundër Kosova, para se ato të rimereshin përfundimisht nga Jugosllavia.

. Së fundi, ajo që tërheq vëmendjen është përpjekja për të rregjistruar aksionin e Hoxhës në një kuadër edhe më folklorik se sa një nënshtrim i thjeshtë apo edhe çinteresim nacionalist : në atë të antagonizmave të përjetshme mes Gegëve dhe Toskëve. Ajo vjen nga nuk pritet, nga dy francezë që kaluan një pjesë të jetës së tyre në Shqipërinë komuniste dhe si të tillë, mbahen si vrojtues të vëmendshëm dhe asnjanës të jetës shqiptare :

.

. ... Eshtë fort e mundshme që Enver Hoxha të kish kuptuar se, përtej atyre hezitimeve të Titos, serbët nuk do të braktisnin kurrë Kosovën. Ai ju nënshtrua faktit edhe më tepër pasi realizimi i projekteve të tij dhe aspirata drejt pushtetit personal veçse do të pengoheshin nga një « Shqipëri e Madhe » që do të përfshinte një shumicë gegë. Ja përse Enver Hoxha është akuzuar gjithmonë nga ana e mërgatës « republikane » shqiptare se ai ja shiti Kosovën serbëve për të vendosur pushtetin e tij mbi një Shqipëri tashmë të dobësuar. Pa dyshim kjo gjë është e tepëruar pasi, duke patur parasysh raportet e pabarabarta dhe prestigjin e Titos, komunistët shqiptarë cilatdo qofshin dëshirat e tyre, në asnjë mënyrë nuk mund të shprehnin kërkesa territoriale. Hoxha veçse ka preferuar të themelojë, nën pushtetin e tij, një Shtet shqiptar minimal por të pavarur, se sa të parashikonte formimin e një « Shqipërie të Madhe » në kuadrin e një Federate jugosllave të dominuar nga Tito (sh. 3).

.

. Në këtë rast, admirimi ndaj guximit të analizës gërshetohet me habinë, atë të mungesës së këmbënguljes. Vrojtuesit e mësipërm nuk kanë mundur – ose nuk kanë dashur - të vërejnë se zbatimi i projekteve të Hoxhës lidhur me vendosjen e pushtetit të tij mbi këtë Shqipëri të cfilitur, por më të nështrueshme meqënëse kryesisht toskë, përputhet njëkohësisht me humbjen « definitive » të krahinës së Çamërisë, e cila sikundër Kosova mbetet gjithashtu jashtë kufijve shtetërorë të atij Shteti shqiptar « minimal ». Edhe kjo krahinë, ose më mirë të themi një pjesë e saj, ishte pushtuar nga italjanët gjatë lufte dhe në vazhdim, u mbajt « de facto » në orbitën e Shqipërisë musoliniane sikundër Kosova apo edhe Maqedonia Perëndimore – paçka kundërshtimit gjerman për t’u bërë « pjesë përbërëse » e saj. Në qoftë se nëpërmjet një përpjekjeje të vërtetë të intelektit mund të arrijmë të kuptojmë se « realizimi i projekteve të tij dhe aspirata drejt pushtetit personal (të Hoxhës) veçse do të pengoheshin nga një « Shqipëri e Madhe » që do të përfshinte një shumicë gegë, mbetet një mister i vërtetë mungesa e tij e entusiazmit, në mos për të krijuar një tjetër « Shqipëri të Madhe » por kësaj here me një shumicë toskë, të paktën për të reklamuar botërisht rikthimin e Çamërisë në gjirin e Mëmëdheut.

.

. Në të vërtetë, shpjegimi i strategjisë e Hoxhës ndaj çështjes kombëtare në përgjithësi dhe Kosovës në veçanti nuk ka nevojë për të tilla konstruksione intelektuale. Programet e para të përpiluara nga PKSH që gjatë luftës, ndërkohë që skicojnë vizionin e një drejtësie sociale, përçojnë në rradhë të parë idenë e kundërshtimit me forcë të pushtimin fashist dhe nazist të vendit si edhe përqasjen politike të organizimit të rezistencës. Ndërkohë që këto programe anashkalojnë zgjidhjen konkrete të problemit të Kosovës, masat praktike të ndërmarra në terren (dërgimi i një numri komunistësh shqiptarë në Kosovë) tregojnë qartë se përfytyrimi i saj « territorial » ishte pikërisht ai i realitetit konkret, pra ai krijuar nga pushtimi fashist - me Kosovën si pjesë përbërëse të Shqipërisë. Ky përfytyrim embrionar ngjet si dy pika uji me atë të përvijuar nga komunistët jugosllavë qysh para lufte, në Kongresit e IV të Kominternit (Drezden 1928), që nënvizonte se « .. një e treta e shqiptarëve jetojnë në gjirin e Mbretërisë dhe bashkimi i tyre me Shqipërinë kalon vetëm nëpërmjet luftës së përbashkët me PKJ ». Ai i rezistoi kohës dhe vështrimit kritik të Konferencës së Pezës ku Fronti Nacional-Çlirimtar përvijëzoi konturet e një pushteti, apo edhe të Konferencës së Parë të Vendit në Labinot, në mars të vitit 1943, ku PKSH rishqyrtoi politikën e saj të përgjithshme dhe i hapi rrugën krijimit të Ushtrisë Nacional-Çlirimtare. Ndërkohë, kjo logjikë ishte vulosur nga vetë komunistët jugosllavë në Bihaç (nëntor 1942), gjatë punimeve të Konferencës së Parë të Këshillit Antifashist të Çlirimit Kombëtar ku mes të tjerash, Tito deklaronte se : « Çështja e Maqedonisë, e Kosovës e Metohisë…. do të zgjidhet lehtë dhe për kënaqësinë e përgjithshme të të gjithëve, në qoftë se do të jetë populli vetë që do t’a zgjidhë, me armë në dorë, nëpërmjet luftës ». Arrijmë në këtë mënyrë në Mukje, ku strategjia e PKSH u përball publikisht për herë të parë me strategjinë e kampit liberal-republikan të përfaqsuar nga Balli Kombëtar.

. E gjendur përballë një realiteti të ri – fundosja e rregjimit fashist të Duçes, krijuesit të asaj « Shqipërie të Madhe » - PKSH dhe në rradhë të parë udhëheqja e saj u detyrua të shqyrtonte mundësinë e bashkëpunimit me forcën tjetër konkurruese – Ballin Kombëtar, dhe të krahasonte përqasjet strategjike. Për herë të parë, ideja e « Shqipërisë së madhe » - më mirë të themi ajo e « Shqipërisë Etnike » - u kthye në një temë debati bile edhe në një argument politik që mund të peshonte në kandarin e ardhshëm të pushtetit. Paralelisht, Hoxha dhe Komiteti i tij Qendror jo vetëm njihnin ndjeshmërinë e veçantë të mentorit të tyre Popoviç ndaj çështjes së Kosmetit (Kosovë-Metohisë) – si edhe kundërshtimin e tij të ndaj kompromiseve me Ballin – por patën rastin të përballeshin edhe me nervozizmin e tejskajshëm si dhe kritikat e ashpra të Svetozar Vukmanoviçit - alias gjenerali Tempo - lidhur me lëvizjen partizane në Kosovë dhe rolin e PKSH që kërkonte përparësinë e organizimit të saj. Përfundimi është ai që dihet : gjatë Konferencës së Dytë të Frontit Nacional-Çlirimtar (Labinot – shtator 1943), PKSH denoncoi dhe hodhi poshtë kompromisin e Mukjes. Megjithatë, edhe në situatën e re të krijuar që i hapte rrugën përplasjes me armë me organizatën nacionaliste, Hoxha deklaronte nga tribuna e Labinotit se :

.

. « .. Lëvizja nacional-çlirimtare ka për detyrë të bëjë popullin e Kosovës koshient për aspiratat e tij dhe ai do të arrijë të çlirojë veten vetëm nëpërmjet luftës kundër okupatorëve fashistë ose okupatorit eventual jugosllav, Drazha Mihajlloviçit. Ne duhet të kujdesemi që populli i Kosovës të vendosë vetë se me cilën palë do të bashkohet… dhe të kundërshtojë rregjimin jugosllav, që do të përpiqet ta shtypë » (sh. 4)

.

. Në se është vështirë të dallohet diferenca mes kësaj deklarate të Hoxhës dhe qëndrimit konkret të Ymer Dishnicës dhe Mustafa Gjinishit në Mukje, ende më vështirë mbetet të gjendet konformiteti i saj me këshillat dhe porositë e Tempos lidhur me politikën jugosllave ndaj Kosovës.

. Në se Hoxha kish këtë mendim lidhur me Kosovën, përse atëhere ai ju kundërvu kompromisit të Mukjes ? Pasi së pari, pikat më të rëndësishme të kësaj marrëveshjeje i përkisnin ndarjes së pushtetit të ardhshëm dhe dukshëm favorizonin Ballin dhe së dyti, ai ende ushqente iluzione lidhur me premtimet e Titos ndaj një zgjidhjeje të çështjes së Kosovës me referendum, pas lufte, konform deklaratave të Bihaçit. Zaten, këto iluzione filluan të shpërndahen par letërkëmbimit mes Tempos dhe udhëheqjes së PKSH (shtator 1943) - megjithë talentin epistolar të Popoviçit që edhe njëherë u bë zëdhënës i idesë se lëvizja komuniste në Kosovë duhej të administrohej nga vetë shqiptarët – dhe ato u zhdukën përfundimisht pas letrave të Titos, gjithmonë adresuar asaj PKSH-je (dhjetor 1943). Ndërkohë në Jajce ishte zhvilluar sesioni i dytë i AVNOJ (29 nëntor 1943) dhe Kosova nuk shfaqej gjëkund në atë skemën federative të Jugosllavisë së ardhshme, shqiptarët nuk përmendeshin fare – bile edhe komunistët shqiptarë të Kosovës nuk u gjendën të denjë të ftoheshin në punimet e këtij tubimi.

. Ngjarjet e dimrit 1943-44 si edhe peripecitë nëpër të cilat kaloi Lëvizja Nacional-Çlirimtare e shtynë shqyrtimin e kësaj çështjeje në pranverë. Por ndërkohë, kartat e lojës kishin ndryshuar : në prill 1944, Titua dërgoi në vend emisarin e tij të ri, Velimir Stojniç që mundi të rreshtonte pas vehtes Xoxen, Spirun apo Malëshovën – dikur besnikë të Enverit - dhe ç’është më e rëndësishmja, i hoqi nga dora këtij të fundit zholin Popoviç. Paradoksalisht, në prag të marrjes së pushtetit – një ëndërr « e çmendur », aq e pabesueshme gjatë luftës – Hoxha kuptoi se po i rrezikohej koka. Mes Kosovës dhe kokës.. ja edhe ekuacioni që duhej të zgjidhte Enveri gjatë Pleniumit të Beratit dhe që e detyroi të bënte ato deklaratat fort pak të lavdishme lidhur me naivitetin dhe paaftësinë e tij.

. Si e justifikon vetë Hoxha qëndrimin e tij ndaj Kosovës ? Kohë më vonë, në fillim të viteve 1980, ai detyrohet t’i rikthehet kësaj periudhe dhe eviton përgjigjen e drejtpërdrejtë :

.

. .. Si komunistë dhe si shqiptarë, me plot të drejtë, ne nuk kemi pranuar asnjëherë të konsiderojmë si një zgjidhje të drejtë atë çka bënë nazi-fashistët në vitin 1941 në lidhje me çështjen kombëtare shqiptare… Kosova dhe territoret e tjera shqiptare nuk u bashkuan me trupin e Mëmëdheut për të korrigjuar ndonjë padrejtësi të të kaluarës por për një varg motivesh të tjera të mëvonshme. Para së gjithash, nëpërmjet këtij « bashkimi » u kënaqën të gjitha ambiciet dhe dëshirat e vjetra të Italisë fashiste për të skllavëruar sa më tepër territore ballkanike. Së dyti, duke paraqitur vetvehten si « çlirimtarë », nëpërmjet këtij « bashkimi », hierarkët e fashizmit dëshironin t’a mbanin popullin shqiptar dhe veçanërisht atë të Veriut, larg luftës Nacional – Çlirimtare. Një nga qëllimet e posaçme të kësaj « zgjidhjeje » ishte të neutralizohej dhe të tërhiqej në krahun e fashizmit seksioni i nacionalistëve dhe të tjerë elementë patriotë… Njëhohësisht, nëpërmjet këtij « bashkimi » të kryer me forcën e armëve, fashizmi dhe nazizmi i hapte shtigjet të gjitha grindjeve dhe armiqësive reciproke mes popujve fqinjë të Ballkanit me qëllim që ato të mbaheshin gjallë përjetësisht (sh. 5).

.

. Megjithë elegancën, pirueta ideologjike nuk arrin të maskojë një të vërtetë – gjysmën e saj : ideja e « Shqipërisë së Madhe » duhej braktisur pikërisht në funksion të qëllimit final të PKSH – marrjes së pushtetit, qëllim i cili mund të realizohej vetëm nëpërmjet asgjësimit të BK – partizan i kësaj ideje. Gjysma tjetër e të vërtetës i takon vetë Enver Hoxhës, i cili u detyrua të pranojë zgjidhjen e paraqitur nga jugosllavët, thjesht për të qëndruar në krye të asaj PKSH-je.

.

. Në këtë prizëm, shqyrtimi i « çështjes Kosovë » tejkalon së tepërmi kuriozitetin hipotetik, bile edhe keqdashës – atë kuriozitet që shtyn të bësh pyetjen : çfarë mjetesh konkrete do të zotëronte nacionalisti Hoxha në fund të luftës për të mbajtur me forcë Kosovën ? sikundër dhe tjetrën : çfarë mjetesh konkrete do të përdorte Balli Kombëtar fitimtar për të penguar Ushtrinë Nacional-Çlirimtare të Titos që synonte Kosovën ? Aq më tepër kur kjo e fundit, ishte në gjendje njëherësh, të pengonte Ushtrinë e Kuqe të çlironte Beogradin dhe të nëpërkëmbte trupat aleate të gjeneralit Aleksandër të stacionuara në Italinë e veriut, në maj të vitit 1945, gjatë mësymjes së saj në gadishullin e Istrisë dhe pushtimit të qytetin e Triestes. Interesi i vërtetë i kësaj çështjeje angazhon thelbin e metodës pragmatike të Hoxhës : mënyrën e tij për ta sjellë punën në atë farë feje që interesi i tij i ngushtë personal të mbulohet nga « interesi i shenjtë » i partisë, ndërkohë që ai vetë vihet në rolin e mbrojtjes së teorisë marksiste-leniniste më ortodokse.

. Duke ju rikthyer edhe një asaj periudhe fundlufte, patriotizmi i komunistëve shqiptarë – nëqoftëse këtu ka vend të flitet për patriotizëm – nuk i tejkalon kurrë kufijtë shtetërorë të vendit, të trashëguar nga monarkia e Zogut ; pra, krejt e kundërta me kampin nacionalist, për të cilin bashkimi i Kosovës me trupin e Mëmëdheut përbënte një element thelbësor mbi të cilin ngrihej gjithë strategjia e lëvizjes « republikane ». E parë kësisoji – dhe si përgjigje ndaj përfundimeve të Elez Biberajt dhe të tjera përfundime, të cituara më lart, nëqoftëse komunistëve shqiptarë ju mungonte vullneti për të shprehur kërkesa territoriale ndaj fqinjëve kjo nuk vjen as nga pozita e nënështruar që ata kishin ndaj PKJ, as nga raportet e pabarabarta mes PKSH dhe PKJ as edhe nga prestigji fenomenal i Titos por nga mënyra e tyre e konceptimit të rolit dhe të misionit politik të asaj force politike që quhej PKSH, të strategjisë së tyre të marrjes dhe të mbajtjes së pushtetit.

.

. Troç, asnjëherë Kosova – dhe aq më pak Çamëria apo Maqedonia lindore – ka bërë pjesë sa në realitetin politik të komunistëve shqiptarë aq edhe në imagjinarin e tyre patriotik. Paçka se herë pas here – dhe sidomos pas viteve 60’, për arsye thjesht të propagandës, ata ngrinin zërin për « nëpërkëmbjen e të drejtave të vëllezërve kosovarë » ose për « shtypjen shnjerëzore dhe antikombëtare të ushtruar nga ana e revizionistëve të Beogradit ». Për hir të principit – ose për hir të realizmit të tyre të sprovuar praktik – përpjekjet e tyre shtetformuese, të inauguruara në Pezë dhe të kolauduara në Përmet, u përqëndruan brenda kontureve të Shtetit shqiptar të paraluftës, i cili - në vijim të përfundimit të mësipërm të vëzhguesve francezë, ishte po aq minimal sa edhe Mbretëria zogolliane, ndërkohë i themeluar prej Ismail Qemalit që në vitin 1912 dhe i dobësuar deri në zalisje që në lindje, prej përpjekjeve të përbashkëta të fuqive të mëdha evropiane.

. Ky « racionalizëm komunist » – në antipod me « idealizmin republikan » por sidoqoftë, në vazhdën e « realpolitikës legaliste » - shprehet me të njejtat përmasa qoftë gjatë vitit 1941 kur komunistët ndodheshin me vite drite larg pushtetit dhe Shtetit ndërkohë që emri Tito sapo kish filluar të dëgjohej mes qarqeve të ngushta të rezistencës, qoftë në nëntorin e vitit 1944, kur ata erdhën në fuqi dhe filluan të vendosnin pushtetin e tyre mbi territorin kombëtar, qoftë edhe pas vitit 1948, pas prishjes përfundimtare me Titon.

.

. Pohimi se Hoxha e « shiti » Kosovën – kjo bindje tautologjike e nacionalistëve shqiptarë, është një korolare e e pohimit tjetër të zëshëm ose të nënzëshëm se « komunizmi nuk ka asgjë të përbashkët me nacionalizmin ». Ai që ende i mbahet pohimit të parë, duhet të pranojë paralelisht se Hoxha shiti një « mall » që asnjëherë nuk e kish patur në strajcë - nga momenti që u shpall komunist. Në mos, në nëntor të vitit 1941, ndërkohë që ai në atë kohë s’ish gjë tjetër veçse një anëtar anonim i një Komiteti Qëndror të vajtueshëm prej 11 antarësh - kur ai kishte në dorë veçse kyçet e kashtës.

. Në të kundërt, këmbëngulja në këtë logjikë përbën argumentin më të plotë që kundërshton ngrehinën « nacional-komuniste » të rregjimit të Hoxhës, këtë mit bashkëkohor aq të përfolur dhe të përshkruar. Por, kjo është me të vërtetë një tjetër çështje, e cila do të trajtohet në shkrimet e ardhshme.

.

.

. ----------------------------

.

.

. 1) Mbi këtë subjekt, shih : Ernest WEIBEL – Histoire et géopolitique des Balkans de 1880 à nos jours, Ed. Ellipses, coll. L’Orient Politique, Paris 2002.

.

. 2) Stefano BIANCHINI - Sarajevo, le radici dell'odio, Edizioni Associate, 1996.

.

. 3) Elisabeth et Jean-Paul CHAMPSEIX - L'Albanie ou la logique du désespoir, Paris, La Découverte, 1992.

.

. 4) Ramadan MARMULLAKU – Albania and the Albanians, London, Christopher Hurst, 1975.

.

. 5) Enver HOXHA – The Titoistes, Publishing House « Naim Frashëri », Tirana 1982.

La suite.. - Vazhdimi...

Gabimi origjinal.

.Parabolë metafizike

.

.

. Pasi krijoi Gjithësinë e paanë, herë-herë bosh dhe herë-herë të mbushur me frymën jetëdhënëse ; pasi ngjizi pra me rradhë qerthujt e stërmëdhenj të galaksive dhe të diejve të panjohur ende që sillen rrotull në sferën qiellore, Zotit ju mbush mendja të krijojë botën tonë unike. Në atë vrullin e tij krijues gjenial të çastit, ai i dha përmbajtje ujit – detrave dhe oqeaneve të paanë, dhe më tej i dha formë tokës – kontinenteve dhe ishujve, pra dheut, gjithësesi i zbrazur pasi ende shterpë. I kënaqur nga ky fillim i mbarë, ai filloi të shpërndante kuturum dhe pa hesap mbi dhe, gjithçka përmbante thesi i tij i stërmadh :

. Diku hodhi farën dhe aty çeli lulja,

. gjetkë mbiu gjembi dhe hodhi shtat shkurrja ;

. Diku rritej pema, diku pranë gruri,

. gjetkë u çfaq rëra, në mos mbuloi guri ;

. Diku mbiu bari, i lagur prej shiu,

. gjetkë ra acari i akullt, veriu ;

. Diku rridhte lumi, më tej shtrihej fusha,

. gjetkë ngrihej mali, me gërxhe dhe çuka ;

. Diku doli naftë, diku u gjet ari,

. gjetkë verboi kripa, më lart priste strralli ;

. Diku bridhte lopa, më tej ulej tusha,

. gjetkë sillej ujku dhe pinte këpusha…

.

. Dikur pra Zoti edhe u lodh dhe vendosi të pushojë. Përpara se t’i vihej detyrës së tij të fundit, krijimit të njerëzve – sipas shëmbëlltyrës së tij. U ul këmbëkryq, hodhi sytë mbi atë çka kish bërë dhe befas, u step. Edhe pse krejt e rastësishme, dora e tij kish krijuar kontrastin e gjësë ; edhe pse i pavullnetshëm, veprimi i tij kish prodhuar pabarazinë e bollëkut : diku bollëk fushash dhe lumenjsh, kafshësh dhe shpendësh, pyjesh dhe xeherorësh… dhe diku gjetkë, bollëk shkrepash dhe acaresh, shkurresh dhe strralli, ujqish dhe çimkash. I nxehur me vehten, ai vendosi ta korrigjojë gabimin, pikërisht me anën e njerëzve – nëpërmjet kompensimit të vlerave. Përfundimisht, diku ai vuri frëngun dhe gjetkë shqiptarin ! .

.

. Trimëria që vret.

.

. Sipas të gjitha gjasave, ky rrëfim i padatuar dhe anonim përzien mitin origjinal kozmologjik me një perceptim tipik njerëzor të realitetit, ku imagjinata flirton haptazi me zilinë. Pasi po t’i kqyrësh nga afër, as Franca nuk është ai vend i përshkruar më lart – pra një parajsë gjithandej veç me lumenj dhe fusha, apo me lopë dhe tusha – sikundër dhe Shqipëria nuk është shëmbëlltyra e ferrit mbi dhe – pra veç male dhe strrall, apo ujq edhe acar. Të vetmit elementë racionalë në të janë egzistenca e Zotit, pra përpjekja e tij madhore e krijimit të botës dhe të njerëzve… si edhe lindja e shqiptarëve në formën e tyre fillestare pellazgjike , që në çastet e para të krijmit të Botës.

. Një e vërtetë e patundur ajo e egzistencës së Zotit, aq mirë e ndjerë nga Presidenti amerikan kur mbyll fjalimet e tij planetare me shprehjen drithëruese « God bless America » apo nga të tjerë anglezët që këndojnë në kor me sy të përpëlitur « God save the Queen ». Të tjerëve që dyshojnë sadopak, ju mbetet t’i japin dum qerres me pyetje ende pa përgjigje : përse ne jemi të vetmet qënie inteligjente të universit, pse deti është i kripur, pse qielli është blu, përse egzistojnë pesë rraca njerëzish krahas dy milionë rracash insektesh... apo dhe të tjera të këtij lloji.

. Sa për pellazgët dhe si rrjedhim shqiptarët, nuk besoj se dikush me mend mund të verë tashmë në dyshim prejardhjen e tyre hyjnore ; aq më tepër, kur kjo tezë është zhvilluar dhe mbrojtur nga të tillë dijetarë si Spiro Konda apo Zacharia Mayani pa harruar aspak më modernin dhe bashkëkohësin, një farë Mathieu Aref. Së fundi dhe më e parëndësishmja, frengjtë luajnë rolin e gjinisorit-gjenerik. Pra, ata mund të zëvendësohen fare mirë me Filistinët sikundër me çdo popull të Izraelit antik, me Egjiptianët apo me Hindusët… thjesht, me këdo - bile edhe me Hititët, Babilonasit ose Helenët.

.

. Por duhet të pranojmë se, edhe sikur Zoti diku të ketë gabuar pa dashje në shpërndarjen e tij fillestare të bollëkut, « gabimi » i tij më i madh - për më tepër « me dashje » - është ai i kompensimit me anë të njerëzve. Kështu, për të korrigjuar lajthitjen e parë, nga njera anë ai krijoi shqiptarët duke i pajisur me vetitë më të mira të njeriut : trima, kryelartë, të zgjuar, të shkathët, të bukur shtatlartë… dhe nga ana tjetër italjanët (më falni, grekët) : frikacakë, të përulur, torollakë, të mefshtë, të shëmtuar dhe të tjera më the të thashë… Ja pra edhe lajthitja e dytë fenomenale : mospërputhja flagrante e vlerave materiale me vlerat njerëzore !

. Le të gjykojmë vetë : me çka do të merret trimi i zgjuar, cerebral dhe kokoroç shqiptar në majën e malit, në mos të luftojë me ngjashmit e tij, po aq trima të çartur sa ai, përderisa guxojnë dhe ngjiten në këto male ? Po kur këtyre të ardhurve t’u jetë shfarosur fara, me kë tjetër ai do të merret përveç se me sivëllaun, më tej me vëllain dhe së fundi me vetvehten ? Ndërkohë ai pordhacaku frëng i mefshët as që guxon të përleshet me dikë dhe aq më pak me vehten ; pra thjesht për t’u marë me diçka, ai do t’ju përvishet sendeve – fushave, lopëve dhe xeherorëve të pashpirt.

. Rezultati s’ka nevojë për koment : sot mezi numërohen tre milionë e gjysëm shqiptarë dhe nja dy milionë kosovarë – krenarë si ata - që gjallojnë në një vend të varfër ku edhe malet janë shëndrruar në kështjella, të rrënuara të bëra fushë - dhe nga ana tjetër, njëqind milionë gjermanë – të nënështruar, sigurisht - që rrojnë në fushë, të rrethuar nga malet e të mirave materiale. Në se që ditën e parë, Zoti do të kish vënë në punë logjikën e thjeshtë, sipas ligjit të tjetër të ndërsjelljes, sot do të kishim krejt të kundërtën : njëqind milionë shqiptarë të ngopur, bile edhe të majmë – paçka se disi më kokëulur – në një vend të begatë me malet e kthyera në fusha të vërteta, rreth e qark të cilit do të silleshin gjashtë milionë serbë ndoshta krenarë si Artabani i proverbës, por ama të zgjebosur, të uritur dhe të leckosur, fushat e të cilëve do të ishin mbuluar nga malet – e plehrave !

.

.

. Mosbesimi që veçon.

.

. Në vend të efektit të dëshëruar, lajthitja origjinale e Zotit e zgjedhuar me inteligjencën po aq natyrale të shqiptarëve, prodhoi një pasojë të dytë, ende më fatkeqe. Edhe pse i pazot nga natyra të zhbironte deri në fund udhët e Zotit, shumë shpejt dhe intuitivisht, shqiptari cerebral kuptoi se diku ky Zot ishte gabuar. Vetvetiu lindi dhe u zhvillua tek ai mosbesimi që e shtyu drejt dyshimit, drejt agnosticizmit. Ndaj një Zoti të tillë, të parët u hakmorrën duke ja ndrruar kishën – Krishtin e kryqëzuar të katolikëve me sivëllain e tij ortodoks ende më të cfilitur – dhe anasjelltas ; pasardhësit apostatë ja braktisën atë fare dhe rendën në masë pas xhamisë së Muhametit dhe parajsës së tij qiellore plot me hyrije, bashkëkohësit ateistë i mbyllën krejt kishat dhe xhamitë dhe u rreshtuan pas Enverit dhe parajsës së tij komuniste tokësore. Së fundi, bashkërendësit e çoroditur – dhe natyrisht të uritur, ende hezitojnë mes kryqit dhe gjysmëhënës, mes profetëve dhe mashtruesve, mes dogmës dhe thashethemeve, mes Kryetarit dhe partisë, mes Unit dhe grupit…

. Hezitim agnostik. Një luks që përveç filozofit të përçartur dhe dijetarit të përhumbur, jo gjithkush ja lejon vehtes. Si i bëhet kur një grusht individësh të lirë si shqipja pretendon të jetë njëherësh filozof, dijetar dhe luftëtar – në mos i barabartë, të paktën po aq i barazvlefshëm sa edhe perënditë e qiellit ? Edhe pse njëzet vjet jetë në vendin e frëngjve më ka ndihmuar t’i ve fre agnosticizmit të lindur, hezitoj t’i jap përgjigje një pyetjeje të tillë. Thjesht për të mos plagosur krenarinë time – dhe të të tjerëve si puna ime.

.

. Ky preokupim i përjetshëm për të deshifruar dhe për të nënështruar forcat hyjnore e pengoi përfundimisht shqiptarin tonë të kuptonte skemat e thjeshta tokësore, mekanizmin banal jetësor që vinte në lëvizje gjallesa të tilla si francezin. Me atë shpërfilljen karakteristike, po ajo me të cilën individi i plotfuqishëm dhe i lirë vështron nga maja e malit të tij masën e nënështruar dhe skllave që zvarritet fushave, ai fshiu njëherësh nga tefteri i tij njëfaqësh të gjitha vlerat e përbuzura : dhuntinë elementare të punës së rëndomtë, të përditshme dhe të stërlodhshme ; virtytet çudibërëse të demokracisë të turmës anonime që rron me iluzionin e zgjidhjes së problemeve me anën e një fije letre – votës ; fuqinë shpresëdhënëse të institucioneve të përbashkëta që mbështetet mbi vendimet kolektive ; forcën e verbër të makinës të ligjeve që kristalizon vullnetin e grupit mbi interesat sovrane të popullit ; përmbajtjen konvencionale të fjalës që mbështetet mbi koncepte abstrakte të tilla si barazia apo vllazërimi.

. Detyrimisht, ai përjeton një moskuptim të shumëfishtë – atë të filozofit vetmitar që refuzon argumentat e të singjashmit mendimtar, atë të individualitetit të spikatur që mohon çdo autoritet tjetër përveç vetvehtes, atë të rrebelit të përjetshëm dhe kokëfortë që guxon dhe ngre krye kundër vetë Zotit. Ndërkohë, atij nuk i ka munguar as arsyeja – ajo e urisë që të detyron të braktisësh malet shterpe në kërkim të bukës ; as urtësia – ajo e monedhëzimit të të vetmit produkt që gjendej me bollëk në këto vise, trimërisë dhe forcës së krahut. Ja përse, në kryqëzim të udhëve të mendjes dhe të krahut, të mprehtësisë dhe të forcës, gjithmonë është gjendur ai – luftëtar dhe mercenar, rojtar dhe bandit, sulmues dhe mbrojtës. Me kusht që, diku pranë të gjendej dikush që kish nevojë për të – dhe që për më tepër, sipas një alkimie misterioze dhe asnjëherë të kuptueshme nga mendja e ndritur e trimave, ishte i aftë sidoqoftë të kthente në ar çdo gjë që prekte. Romaku në kërkim të legjioneve dhe të gjeneralëve, Bizantini nevojtar për ushtarë për perandorë, Venedikasi dhe të tjerë Latinë mungestar për stratiotë dhe të Komendatorë, Otomani i etur për jeniçerë dhe Vezirë…

. Ky ekuilibër shekullor u thye papritur e papandehur, po atë ditë kur frëngu i përbuzur zbuloi se edhe një mendje e fjetur si e tij ishte më se e mjaftë për të frutëzuar përpjekjen njerëzore, tashmë të investuar në kohë. Me fjalë të tjera, në se rrota e qerres ishte shpikur nga dikush dikur, nuk ja vlente më barra të mereshe me rrotën por me qerexhiun. E thënë ndryshe – dhe në lidhje me një lëmi që na intereson veçanërisht, atë të luftës – nga momenti që tashmë baruti ishte shpikur, duhej kaluar vështrimi tek pushka ; nga momenti që pushka paraqitej efikase dhe mjaftueshmërisht vrastare, dukej menduar për topin… dhe përfundimisht, nga gjylja e topit tek bomba atomike rruga përvijohej vetvetiu. Puna është se kjo mënyrë e kqyrjes së bashkëveprimit njeri-natyrë (dikush mendoi ta quajë teknologji) e çoi shqiptarin tonë drejt papunësisë së plotë dhe përfundimtare.

.

. Mendoni vetë : së pari, për të përvehtësuar këtë të uruar teknologji, duhet të pranosh fillimisht se nuk di thuaj asgjë, më tej duhet të ulesh diku – për shembull, në një bankë shkolle, për ta mësuar. E pra shqipja e maleve di gjithçka që në origjinë dhe s’ka nevojë ta mësojnë të tjerët. Së dyti, përdorimi i saj s’ka asnjë lidhje me trimërinë – këtë dhuratë të Zotit, por me bindjen dhe nënështrimin : të përsëritësh mekanikisht atë çka të urdhëron tjetri. A ka parë dikush një shqiptar t’i bindet verbërisht urdhërit, fanatik të disiplinës ? Dhe në vijim, kjo mënyrë e re e përballjes së tjetrit, është karakteristikë e frikacakut dhe e bërë për frikacakët – kur mund t’a vrasësh armikun tënd nga larg, përse t’i dalësh atij përballë ? Në këto kushte, askush ka nevojë për krahun kordhëtar apo për trimin që të merr gjak në vetull – pasi sot, nuk arrin t’i shohësh armikut as nishanin… dhe jo më vetullën !

. Përfundimisht, kur arrijmë në atë derexhe që edhe një gjë e tillë e shenjtë dhe fisnike si lufta bëhet dhe fitohet nga frikacakët e mefshët, ndoshta botës ende nuk i ka ardhur fundi, ama në këtë botë të tillë nuk ka më vend për shqiptarët.

.

.

. Zhvillimi që frenon.

.

. Pikërisht, duke ju bindur kërkimit të efektit aq të dëshëruar, përpjekja origjinale e robit frëng të Zotit, tashmë krejt e pavarur nga inteligjenca natyrale e shqiptarit, prodhoi një pasojë të fundit, trefish më fatkeqe : krijimin e Shtetit. Ky sendërzim djallëzor, më i përsosuri që mendja e mbrapshtë e skllavit të zvetënuar kish mundur të sajojë, ishte shkruar në logjikën e vetë sendeve. Tashmë, teknologjia e dijes dhe ajo e luftës konkurronin mes tyre për të shenjtëruar pushtetin e pronarit mbi pronën, për të ligjësuar fuqinë e të fortit mbi të dobtin ; troç, për të përjetësuar privilegjet e kastës dhe për t’i treguar vendin atij që dilte nga rreshti. Një ushtri e vërtetë rrogëtarësh e përbërë prej policit dhe xhandarit, mësuesit dhe ushtarit, gjykatësit dhe rojtarit, priftit dhe kuvendarit, tagrambledhësit dhe postjarit… deri tek nëpunësi, funksionari dhe ministri apo doganieri, spiuni dhe xhelati. Të gjithë këta « shërbëtorë të Shtetit », rrotulla dhe rrypa transmisioni të makinës së pashpirt, robëtoheshin për të ruajtur në planin lokal bindjen e shtetasit, harmoninë e familjes, ekuilibrin e rendit shoqëror, mbijetesën e paqes sociale, mirëqënien e shtresave të privilegjuara… dhe në një plan tjetër, kësaj here rajonal dhe botëror, kontrollin e tregjeve të krahut të punës, të lëndëve të para dhe të produkteve industriale ; hegjemoninë mbi sferat e influencës politike ; ndikimin mbi paktet dhe traktatet ekonomike dhe ushtarake ; ndërhyrjen në punët e brendshme të shtetit tjetër.

. Është pak të thuhet se, jo vetëm vrapi i shfrenuar i jetës dhe aktiviteti intelektual gjithnjë dhe më frenetik – tipik i fundshekullit të XIXtë – nuk përputhet aspak me kqyrjen filozofike të natyrës së vrazhdë dhe preokupimet baritore të malësorit tonë trim, dhe por edhe frazeologjia apo terminologjia e mësipërme është në shfazim të plotë me botën e tij idilike, të ritmuar nga konceptet biblike të besës dhe nderit, të Kanunit dhe të bajrakut, të fisit apo të farës, të gjakmarrjes dhe të hasmit. Shumë-shumë, mund të imagjinojmë se për të, ecejakja e kësaj bote të jashtme në vlim paraqet një proces sa absurd aq edhe të çoroditur, të ndërmarrë nga njerëz po aq të çoroditur.

.

. Fundja, ç’mund të prisje tjetër nga ajo skotë të huajsh që i kish shkuar jeta duke nënështruar objektet e pashpirt, duke numëruar gjënë në zotërim të saj – me sytë e verbuar nga lakmia ? Kaq dhe aq fusha.. pse jo dhe disa më tepër ; aq dhe kaq lopë… pse jo edhe tufa tjetër ? Frika e fqiut e shtyu këtë racë fatkeqe të rrethohej me gardh, t’i tregonte sinorin frikacakut tjetër ende më lakmiqar, të shpikte kufijtë mes shteteve, t’i rrethonte këto të fundit me tela me gjemba, të mobilizonte rojet bile edhe ushtrinë për t’i ruajtur – dhe pasi të sigurohej se zotëronte një fuqi më se të mjaftueshme, t’i çonte këto kufij deri tek thana. Bile në këtë pikë, shqiptari duhej të ndihej i lumtur që ende nuk i kish prerë të gjitha thanat për thupra, pra që i kish mbetur një qafë e tërë plot, pasi fqiu i tij i pangopur serb – tashmë në rrugë, ishte gati t’i kërkonte këto të uruara thana deri në breg të detit, tek Shkëmbi i Kavajës. Kështu, një ditë të bukur ndonëse të vrenjtur, të vjeshtës së tretë 1912, shqiptari u gjend i rrethuar gjithandej nga kufijtë e të tjerëve.

. Fort të aftë nga natyra të imagjinonin deri në fund qëllimin e lig të tjetrit, bijtë më të mirë të kësaj racës tonë të lashtë – më e shquara se ato që e rrethojnë – kuptuan më në fund se e vetmja mënyrë për penguar fqinjtë keqbërës ishte të lidheshin me të tjerë fqinjë, disi më të largët, por të paktën në pamje mirëbërës. Detyrë e vështirë besa - por sidoqoftë e frymëzuar nga adaxhio e lashtë « armiku i armikut tim është miku im » - ajo e të përzgjedhurit mes tufës së miqve, grabitës të sprovuar të rangut kontinental. Ngushëllohemi bile edhe ngazëllohemi veç duke ditur se sidoqoftë, ata ishin armiq të përbetuar të lakmiqarëve modestë fqinjë. Ja përse ai grusht burrash që mundi të ngjitej në atë ballkonin e famshëm të Vlorës rendi fillimisht në Vjenë dhe fill përmbrapa në Romë, përpara se të shqiptonte atë fjalimin lakonik por historik të shpalljes së Pavarësisë.

. Pas aq e kaq shekujsh pavarësie mendore, shpirtërore dhe fizike individuale, shqiptarët u detyruan t’i braktisnin atributet e tyre hyjnore origjinale për t’u vënë në një këmbë me të tjerët, për hir të pavarësisë së tyre të përbashkët. Nga ky moment, turma e luftëtarëve të pamposhtur u kthye në popull banal, vendi legjendar i shqiponjave në shtet të papërfillshëm ballkanik, raca e lavdishme në komb gjysmak dhe së fundi, trimi i çartur – bir i denjë i Zotit, u shëndrrua në nënshtetas. As krejtësisht i përulur dhe i bindur për të qenë sa duhet qytetar, as i krishterë dhe i kulturuar si duhet për të qenë evropian për së mbari. Thjesht, shqiptar metis i fillimshekullit të XX, që kish trashëguar nga nëna urinë e përhershme, pakënaqsinë legjendare dhe skepticizmin qiellor ndërsa nga baballarët e shumtë, lakminë për prona dhe për para, zbythjen përpara autoritetit dhe adhurimin hipokrit të doktrinës.

.

. Për herë të parë në historinë e tij, vendi tashmë i emancipuar – në kohën e tyre, rilindasit Frashëri ëndëronin ta shihnin të mëvetëm, u vu në starting bloc-un e garës ndërkombëtare të ecjes, finishi i të cilës ndonëse nuk i dukej fundi, quhej qytetërim, begati dhe demokraci. Vetëm se, konkurrentët ishin nisur prej kohësh dhe gjendeshin disa dhjetëvjeçarë, në mos shekuj larg përpara. Nën vështrimin babaxhan të trajnerëve dhe në vijim të këshillave të tyre dashamire, bashkëkombasit dora-dorës mësuan si të ngrinin një shtet me të gjitha takëmet e domosdoshme (qeveri, administratë, ushtri, xhandërmari), si të organizonin një ekonomi të orientuar drejt prodhimit të lëndëve të para për industrinë e miqve dhe konsumit të prodhimeve të gatshme të industrisë së tyre ; si të konceptonin një politikë eklektike aleancash, të ngritur mbi mundësinë e marrjes së borxheve dhe mbi pamundësinë e shlyerjes së tyre.

. Në mungesë të këllqeve, nga ecje sportive, gara u shëndrrua në përçapje të mundimshme, në një anabas që synonte terminusin Evropë – si dikur Shvejku Bugjejovicën. Një anabas që vazhdon deri në ditët e sotme, fort i lakuar dhe i përdredhur, ndoshta i vështirësuar nga vetë shqiptarët që mes gjitha shtigjeve të mundshme që ju ofronte bota, preferuan ato që i përshtateshin më mirë natyrës së tyre jo fort komode : liberalizmin fisnor të monarkut despot ndaj premtimeve të fisme të dhespotit liberal ; Frontin e luftës në krah të Aleatëve ndaj Ballit të aleancës me shkaktarët e Luftës ; diktaturën e egër « demokratike » të shumicës proletare ndaj demokracisë së gjerë « shfrytëzuese » të pakicës së kamur ; terapinë e shokut të doktorit-mjek-dijetar ndaj ekonomisë së tregut të doktorit-ekonomist-pijetar.

.

. Ndoshta pa kokë, por ama me këmbë… bile ca më mirë me qerre pasi, bë vaki, mund të biesh në lepur, një e tillë udhë të çon diku. Ishallah në Romë, paçka se u nisëm për bute dhe ramë në shtamba. Në rastin tonë në NATO. Zaten, i duruari i fituari, se edhe trimi më i mirë ka nevojë për shokë shumë… si edhe për një mik, të bardhë – pra evropian – për një ditë të zezë… bile mundësisht një mik me pare, se kur ke pare ç’i do mentë. Ato të bekuara mend, dhuratë e Zotit, shkaktare të aq e kaq fatkeqësish, që na mësonin dikur të luteshim : ruajna Zot nga miqtë budallenj se nga armiqtë e zgjuar mbrohemi vetë !

.

.

. * * *

.

.

. Ç’duhet të bëjnë njerëzit kur krijuesi i tyre, Zoti, gabon që në origjinë ? Edhe pse në dukje legjitime – nga këndvështrimi i laikëve, ose krejt absurde – sipas mendimit të fetarëve, kjo pyetje është fort delikate. Nuk shkoj deri aty sa të pohoj ne se mundet apo jo të gjykojë poçja prej balte poçarin që e krijoi, pasi nga momenti që Zoti mendoi t’i fryjë në hundë nuskës prej argjile, ai i dha asaj Frymën, pra një diçka prej vehtes së tij. Në mos inteligjencën, të paktën shpirtin ! Dhe nga momenti që ka shpirt, njeriu shpirtërzon, shqison, ndjen, krahason, analizon, logjikon dhe përfundimisht edhe gjykon. Edhe sikur t’i ndalohet të gjykojë Krijuesin, askush s’mund ta pengojë të gjykojë të singjashmin dhe vetvehten. Pikërisht nëpërmjet krahasimit, analizës dhe sintezës.

.

. Pra, le të ndryshojmë vetë sensin e pyetjes : Përse Zoti, pasi krijoi njeriun, e braktisi atë në fatin e vet ? A thua të ishte kaq i lodhur nga ky proces krijues, kaq i zënë në procese të tjera, sa që nuk pati më kohë t’i rikthehej veprës së tij madhore – si çdo krijues tjetër - qoftë për t’i bërë asaj korrigjimet e rastit ? Në të kundërt – dhe për të gjithë ata që mendojnë se Zoti është i mishëruar gjithandej në natyrë – përseja e kësaj pyetjeje është një evidence, pasi Ai ngjizi një krijesë me jetë, me shqisa bile edhe me shpirt e gjykim, por sidoqoftë të paaftë të dallonte me sy të lirë qoftë Krijuesin qoftë edhe shëmbëlltyrat e tij të shumta, për të ndjerë aprovimin apo mosaprovimin e vështrimit të Atit tonë në Qiell ndaj veprimeve të veta mbi tokë. Edhe nëse nuk duam të pranojmë se Ai e dështoi këtë krijesë që në krijim, ose të paktën e braktisi më tej në fatin e vet, përse atëhere ai nisi mbi dhé Birin e vet Jesu - dhe herë-pas-here – të tjerë Profetë, në mos për t’i treguar grigjës së çoroditur rrugën e vërtetë, për t’i bërë njerëzit të riorientoheshin nga fjala e tij ? Përse kjo grigjë paska tendencën të shkasë në rrugë të keqe ? Përse së fundi, ai nis engjëj dhe të tjerë shenjtorë për t’u transmetuar veshëve të ndjeshëm mesazhe qiellore, gjithmonë me shpresë se një ditë prej ditësh njerëzit do ta kuptojnë dhe do të ndryshojnë natyrë ?

.

. Përpara shumës së pyetjeve të tilla pa përgjigje që rrezikojnë të shëndrrohen në ortek, pres me durim që dikush të marë guximin të formulojë tre a katër ide – majë ; sidoqoftë, disi më të ndryshme nga ato që propozon Bibla apo Kurani, lidhur me krijimin, mëkatin apo edhe gabimin origjinal të Zotit, sikundër dhe një a dy hipoteza fillestare disi më të mençura, lidhur me origjinën hyjnore të shqiptarëve. Pres dhe shpresoj, që ai dikush të ketë kuptuar më në fund që ky shqiptar origjinal ndoshta nuk është më i mirë se sa të tjerët por aspak më i keq se ta ; ndoshta jo më shumë hyjnor se fqinjët por sigurisht po aq i barazvlershëm sipas standardeve tokësore ; ndoshta jo kërthiza e botës dhe fara e njerëzimit por natyrisht aktor i Historisë, edhe pse i dorës së dytë. As më pak as më shumë, i zakonshëm mes të zakonshmëve të tjerë, i ndërgjegjshëm, i përgjegjshëm - aspak theror i fatit të keq sikundër dhe viktimë i ndonjë ndëshkimi qiellor !

. Fundja, këto ide dhe hipoteza le të jenë si të jenë, veç mos jenë të njejta me ato të Kadaresë që gjithë fajin ja hedh djallit dhe shejtanit - pushtimit otoman dhe vendosjes së komunizmit – sipas tij, dy katastrofat më të rënda që kanë rënë mbi popullin tonë dhe që e kanë devijuar nga rruga e parashkruar. Shumë e thjeshtë dhe fort komode t’ja hedhësh fajin tjetrit – edhe sikur ky tjetri të vijë drejt nga Skëterra, kur mendon se mjafton vetëm amëshimi dhe besimi në Krijuesin për të qëndruar mbi udhë… Njësoj sikur të thuash se fajtorët janë teknologjia dhe Shteti, këto shpikje të qafirit kaurr !

. Më pas, jam i bindur se dikush tjetër, rreth këtyre ideve dhe hipotezave, do të mundë të thurë ngjarjet – indin, të ngjizë pra një farë tregimi të origjinës – pëlhurë, që edhe pse nuk përmban konturet e maskës mortore të Jesusë sikundër edhe pëlhura e famshme e Torinos – të paktën, mund të përdoret si qefin i të kaluarës, besa fort e largët por gjithmonë prezente, mahnitëse dhe përpirëse. Mjaft që me një të tillë qefin të mbështillen të vdekurit ende të pakallur - Muji dhe Halili, Gjergj Elez Alia dhe të tjerët Krajleviq Marko, Zuku Bajraktar ose Paji Harambash ; me të tillë cohë të fshijnë lotët Ajkunat dhe Vojsavat dhe të tjerat vajtojce ende të pangushëlluara ; me të tillë çarçaf të zbardhet zija kombëtare ende e përvëluar ; me të tillë flamur të paqësohen shpirtrat ende të trazuara…

. Me qëllim që të gjendemi përfundimisht ballë-për-ballë vetvehtes në të sotmen dhe të reflektojmë për vehten, nesër.

La suite.. - Vazhdimi...

Pastor Æternus.

.

. Shumë është folur, bile edhe përfolur – në shtyp, në radio dhe në të tjera kanale të masmedias - lidhur me vendimin (me vendimet) e Papës Benedikt XVI për të hequr shkishërimin me të cilin vetë Roma kish ndëshkuar një varg peshkopësh revizionistë dhe integristë si edhe dishepujt e tyre.

. Kështu, disa dhjetëvjeçarë më parë, Mgr Lefebvre mori guximin dhe rrufezoi Kishën katolike, qingj i bindur i të cilës kish qenë dikur, përpara se të përplaste derën e saj dhe të shpallte krijimin e Kishës së tij të Reformuar. Ai guxoi dhe kundërshtoi autoritetin qiellor në emër të një amëshimi dhe të një besimi që nuk përputhej më me ritin ; në emër të një riti që nuk i përgjigjej më asaj Kishe ; në emër të një vetë Kishe që nuk i përgjigjej më besës me Zotin.. Pra, në emër të një integrizmi kishtar që mohonte vlerat e Vatikanit, tashmë të ndriçuar sadopak nga Dritëzat (Lumières) ; në emër të një rikthimi pas në traditën konservatore, paçka mësimet tragjike të dy-tre shekujve të fundit.

. Disa vite më parë, një tjetër peshkop - anglez kësaj rradhe, Mgr Williamson guxoi edhe ai të shpallte publikisht atë çka i vlonte përbrenda prej kohësh : të shprehej " Besoj se provat historike dënojnë pa asnjë mëdyshje tezën sipas të cilës, 6 milionë persona qenkëshin vrarë në dhomat e gazit sipas vendimit politik të Adolf Hitlerit. Mendoj se nuk ka patur askurrë dhoma të tilla gazi".

. Çka synon Papa Benedikt XVI nëpërmjet kësaj amnestie doktrinale? Ndoshta zgjerimin e bazës besimtare të një Kishe në thërmim, ndoshta rikthimin e disa deleve dikur të humbura në tufën e besimtarëve tolerantë.. Bën vaki që ky Papë edhe ka të drejtë… veçse të mbledhësh nuk do të thotë forcërisht të përbashkosh. Këto dy tufa nuk janë të shkrijshme dhe një falje qoftë edhe papale nuk është e mjaftueshme që lutjet e përbashkëta tashmë të krijojnë një kor të akorduar. Politika, qoftë edhe ajo e Vatikanit – misioni universal, dialogu, mirëkuptimi, hapja ndaj besimit të tjetrit, nuk mund të reduktohet në një gjest bindjeje dhe nënshtrimi ndaj ideologjisë (dogmës). .

.

. . * * *

.

.

. Kam përpara syve dy tekste, jo më të dala nga dora e një prelati kishtar si Ratzinger por, sidoqoftë, nga goja ose nga mendja e dy personaliteteve publike të jetës shqiptare si z. Aleksandër Meksi dhe z. Fatos Lubonja. Pavarësisht nuancave të stilit dhe të gjuhës – të përveçme bile karakteristike për çdonjerin prej tyre – ato kanë të përbashkët kërkesën e rehabilitimit të të pushkatuarve pa gjyq nga komunizmi, të viktimave të tij pas çlirimit dhe vendosjes të atij rregjimi, por edhe para çlirimit, pra gjatë viteve të luftës. Ajo çka tërheq veçanërisht vemendjen në këtë pozicionim të tyre në debatin publik është përfshirja në këtë kategori viktimash edhe e kolaboracionistëve – ose e të ashtuquajturve " kolaboracionistë ". Qoftë Meksi, qoftë Lubonja i përmbahen mendimit se edhe ata jo vetëm duhen doemos rehabilituar, por " edhe duhen quajtur dëshmorë (ish-politikani Meksi) " ose së paku " ata duhet t’i kuptojmë e arsyetojmë (analisti Lubonja) ".

.

. 1. Qysh në këtë stad fillestar të debatit të çelur, qoftë edhe si spektator aktiv, më lind një problem, i cili kërkon domosdo një përgjigje : viktima posepo dhe padyshim të komunizmit, por ama, viktima të fajshme për shkak të bashkëpunimit me fashizmin dhe nazizmin - kolaboracionistë? Apo viktima të pafajshme - të ashtuquajtur " kolaboracionistë " ? Me fjalë të tjera, cili është ai kriter objektiv që dallon dëshmorin mes grupit të të vrarëve - viktimat ? A thua mjaft që vrasësi të vetëquhet komunist që viktima e tij të jetë e pafajshme, theror bile edhe dëshmor ? Pa asnjë dyshim që Meksi është i këtij mendimi, ndërkohë që thotë (dhe gazetari shkruan):

.

. .. Ata njerëz janë vrarë sepse ishin kundërshtarë të komunizmit në shumicën dërrmuese të rasteve. Qenë kundërshtarë të komunizmit, sepse në një mënyrë apo në një tjetër e njihnin komunizmin, ose njihnin njerëzit të cilët i paraqiteshin publikut si komunistë. Sigurisht që në një vend të vogël si Shqipëria lidhjet me fuqitë e huaja janë vendimtare. Nuk mund të quhen "kolaboracionistë"…. Kjo është një gjë fare-fare e qartë. Kishte njerëz të cilët e dinin mirë se komunizmi ishte armik i Shqipërisë, sepse ishte me Serbinë, kundër këtij vendi, e dinin mirë që ishte armik i njerëzimit.

.

. Çka mund t’i shtohet tjetër këtij gjykimi që vjen nga një mendje që i është përkushtuar demokracisë - një parim në thelb tolerant ndaj çdo bindjeje politike, bartës i " mënyrës pluraliste të gjykimit ", i hapur ndaj pjesëmarrjes së çdo opinioni personal në të ashtuquajturin " trup social " ; nga një erudit që s’ka se si të harrojë se një teori sociale si ajo e komunizmit mbetet gjithmonë në bazë të rrymave dhe lëvizjeve të sotme socialiste dhe socialdemokrate – si për shans, kundërshtarët e tij të mendimit dhe të ideologjisë ? Ndoshta duhet shtuar se syçelësia e tij të jep përshtypjen se vjen drejpërdrejt nga sallat e mitingjeve politike dhe besa, do të ishte fort e mirëpritur dhe veçanërisht ngrohëse për vdekatarët e thjeshtë sikur për shans, Meksi të na e kish kumtuar nga thellësia e viteve shtatëdhjetë ose tetëdhjetë e shekullit të shkuar… nga mesi i acarit komunist.

.

. Në të kundërt, Lubonja është besa fort i matur në shprehje, përderisa shkruan " .. sigurisht nuk ka qenë punë e lavdishme, por e dënueshme, puna e atyre shqiptarëve që i dorëzuan kurorën e Shqipërisë Viktor Emanuelit dhe u futën në shërbim të pushtimit ". Çështja për të, ndoshta (them ndoshta pasi ai vetë nuk i hyn këtij shtegu) është masa e dënimit që ata meritonin. Dhe në këtë rast, çka vihet në dukje sot dhe kërkohet të riparohet është dënimi i tyre pa gjyq, mungesa e qëllimshme e dëshirës nga ana e fitimtarëve për të " dalluar midis tyre përgjegjësitë e ndryshme, rrethanat e ndryshme apo edhe padrejtësitë e ndryshme ". Asgjë s’mund t’i shtoj këtij gjykimi… e megjithë përpjekjen, nuk arrij të pajtohem me të kur mundohet të më bindë se

. " .. pritja me duartrokitje e italianëve dhe bashkëpunimi me ta, mes tjerash edhe për të zgjidhur çështjen e Kosovës, është një realitet kompleks në të cilin është e vështirë të ndash me thikë antipushtuesit nga një anë dhe kolaboracionistë nga ana tjetër ".

. Vihem për një çast në vendin e atij që injoron këtë realitet kompleks – si edhe laryshinë befasuese të gjuhës shqipe – dhe mundohem të zbërthej kuptimin e fjalës anti-pushtues : kundër-pushtuesit = ai-që-nuk-toleron-atë-që-vjen-për-ta-pushtuar. Me mendje, me fjalë, me gjeste, me vepra – dhe menjëherë më shkon ndër mend shprehja e Meksit : Shqiptari me të huajin asnjëherë s’ka qenë tolerant. Pra çdo shqiptar është antipushtues. Kush mbetet kolaboracionist ?

.

. Ja edhe dallimi thelbësor mes Meksit dhe Lubonjës : ndërsa i pari i bindet ligjit të tij universal se, meqënëse komunizmi është armik i njerëzimit, çdo armik i tij është domosdo miku ynë – dhe si i tillë, çdo mik i vrarë duhet të quhet sot dëshmor ; i dyti kërkon faljen dhe amëshimin në emër të specificitetit aq karakteristik të atij mjedisi të epokës – të ashtuquajturit përjashtim shqiptar – që nuk lejon kurrsesi përdorimin e thikës… as edhe kur është rasti për të ndarë antipushtuesin nga kolaboracionisti. Në se do të quhesha Ratzinger, amnestinë e të parit do ta kisha klasifikuar integriste ndërsa të të dytit revizioniste.

.

. 2. Në rastin tonë, më tepër se një amnesti, me plot gojën flitet për një rishikim të historisë. Bile ky i bekuari rishikim duhet të jetë integral, të prekë të gjitha palët, fituesit sikundër dhe humbësit. Sipas Meksit, pse jo edhe ata që gjetkë, quhen shkaktarë të asaj lufte. Për shembull, gjermanët e Hitlerit që deklaronin në çdo udhëkryq të Evropës se "ne jemi kalimtarë, nuk kemi punë me ju". Bile sipas mitit meksian – pikërisht atij që i ka shpallur luftë Lubonja – edhe përpara se të ndërmerrnin operacionin e Dimrit dhe atë të Verës për të shfarosur partizanët, ju përsërisnin këtyre të fundit – duke patur si përkthyesa ballistët, natyrisht – se në asnjë mënyrë nuk donin të angazhoheshin në beteja me shqiptarët !

.

. Gjynah vallahile që një dije e tillë e politikës së Rajhut të III çiftohet me një harresë fenomenale të fakteve – Borova e Ersekës, ku ata gjermanët e paangazhuar në 3 korrik 1943 masakruan plot 106 banorë të atij fshati : gra, fëmijë, pleq – që të gjithë shqiptarë safi ; vetë Tirana, ku në 4 shkurt 1944, SS-ët gjermanë të gjeneralit Fiztum dhe milicët shqiptarë të Xhaferr Devës, të atij Xhaferri që meriton të bëhet sot dëshmor, vranë 84 qytetarë të paemër në prag të portës. Fundja mirë gjermanët kalimtarë, po italjanët e Duçes në atë memorjen tuaj fëminore fenomenale të kohës së luftës z. Meksi, me ç’rast kishin deklaruar se ishin kalimtarë, apo të paangazhuar ?

. Edhe nëse nuk ju kujtohet, për fat, kemi dëshminë e njërit prej atyre që duhet shpallur dëshmor, z. Mustafa Merlika – Kruja, në kohën e vet Kryeministër i qeverisë, ndoshta fashiste por ama shqiptare, i cili nuk përtyp aspak fjalët por i deklaron me plot gojën :

.

. " .. Vetëm një burrë ndjeu dhe paditi i pari në botë padrejtësitë e traktateve të ndryshme të paqes, dhe mbështeti me forcë t'admirueshme, me ngulm të pathyeshëm nevojën e ndryshimit për të mirën e të gjithëvet: Benito Mussolini, që lëshoi fjalinë e famshme paralajmëruese: "Traktatet nuk janë të përjetshme".

. Por nuk u ndigjua. I bëri jehonë vetëm miku i tij i madh, udhëheqësi i kombit të madh gjerman Adolf Hitleri. Në rendin e ri që do të dalë nga fitorja e Boshtit, populli shqiptar, më së fundi, do të ketë bashkimin kombëtar në kufijtë e Shqipërisë më të madhe të pavarur, të bashkuar pazgjidhshmërisht me Italinë e Mussolinit nën skeptrin e M. T. Viktor Emanueli III.

. Ky është fruti më madhështor që kombi shqiptar korr sot nga bashkimi me Italinë. Populli shqiptar nuk do të harrojë kurrë se sendërtimi i idealit të tij më të lartë kombëtar i detyrohet vlerës dhe sakrificës së ushtarit italian, gjenisë dhe vullnetit të Duçes, krijuesi i Shqipërisë së re, të Madhe e të pavarur ".

.

. Më kjartë se kaq nuk mund të flitet dhe një i tillë patos të ngre peshë në hava, në atë kohë sikundër dhe në ditët e sotme – aq më tepër kur flitet për Shqipërinë e Madhe, shqiptarët trima dhe serbët e ligj. Por për fat të keq, bota nuk është e populluar vetëm nga shqiptarë dhe serbë. Diku më poshtë ka edhe grekë… dhe kur bën pjesë në atë ushtrinë e lavdishme shqiptare të asaj kohe në shërbim të italjanëve - sepse ajo quhej ushtri shqiptare, apo jo z. Meksi – nëse mburremi me Shqipërinë e Merlikave të asokohe " të re, të Madhe dhe të Pavarur… dhe të bashkuar pazgjidhshmërisht me Italinë e Mussolinit nën skeptrin e M. T. Viktor Emanueli III " përse duhet të habitemi kur këta fqinjët grekë na bëjnë përgjegjës për agresionin fashist kundër Greqisë, të atij tetori të vitit 1940 ?

.

. Ndonëse Historia ende nuk mund të pretendojë të jetë një shkencë egzakte si arkitektura apo arkeologjia, ajo mbetet logjike dhe racionale. Sidoqoftë, nëse rishkrimi i kësaj Historie është pikërisht ky që na propozon Meksi, s’më mbetet gjë tjetër veçse të uroj Lubonjën së pari për idenë e tij dhe së dyti, për vlerat intelektuale të ithtarëve që ka mundur t’i bashkëngjisë çështjes – burra të vërtetë, dikur me mustaqe sot me bole, që pasi bënë Historinë, atë të tyren dhe të partisë që ata përfaqsuan përgjatë gjashtë vjetëve të para të tranzicionit demokratik – dhe me ato rezultate që tashmë ju njihen - i janë rikthyer rishkrimit të historisë të një tjetër tranzicioni. Atij komunist, që shumicën e tyre e nxorri nga anonimati i baltës të arave dhe nga banaliteti i kakërdhive të dhenve.

.

. 3. Pashmangshmërisht, rishikimi i Historisë së Luftës prek edhe temën e ndjeshme të numrit të pjesëmarrësve në të : partizanëve dhe ballistëve, fitimtarëve dhe hupësve, vrasësve dhe viktimave. Pa asnjë surprizë për të gjitha palët e interesuara, këto shifra duhen rishikuar. Sipas një matematike të thjeshtë – në se zbret ai i fitimtarëve partizanë, një tjetër duhet të rritet. Ndoshta, ai i hupësve ballistë. Vërtet, sa ishte numri i saktë i tyre ?

.

. Ai që i ka mundur të numërojë ish-partizanët, Kryetari i Komisionit të Verifikimit z. Dashamir Shehi, thotë që ajo shifra prej 70.000 luftëtarësh në fund të Luftës, e përmendur nga burimet e PPSH, duhet reduktuar radikalisht në 4.200 syresh. Edhe pa i verifikuar llogaritjet e tij komplekse, jam plotësisht dakord me të. Bile i propozoj që edhe këtë numër të fundit ta rishikojë në zbritje dhe i sjell shembullin e Petraqit që sigurisht atij i ka shpëtuar. E pra Petraqit, Peçit për intimët – troç, vëllait të gjyshes sime – ju mbush mendja një ditë të dilte partizan dhe sipas zanatit të tij të hershëm u gradua kasapi i Shtabit të Përgjithshëm, diku pranë Vithkuqit… derisa po ajo mendje i tha të kthehej andej nga kish ardhur. Veçse kësaj rradhe, për të mos zhgënjyer shokët e Shtabit, në vend t’i binte mishit të mushkës, i ra dorës së tij me hanxharin e tij të kasapit. Për shkak të asaj jete që zgjodhi të bënte më pas, nuk e di se në ç’vend i ranë përfundimisht kockat dhe shpresoj që aty ku ndodhet tashmë prehet në paqe. Por jam i sigurt që askurrë ai rendi zyrave, as për të rregjistruar emrin diku, as për të kërkuar pensionin e veteranit.

.

. Zaten, prej kohësh, sy të vemendshëm si dhe gojë të liga kanë qenë të mendjes se në të kundërt të Peçit, një numër i madh ballistësh dhe të tjerë xhaketakthyerësish të shkathët braktisën rradhët e dikurshme të organizatave të tyre të lavdishme dhe rendën për t’u hedhur në krahun e fituesve. Po kështu, edhe një numër i madh indiferentësh që nga shtëpitë e tyre të rehatshme panë në ç’drejtim ishte orientuar flugeri… pa llogaritur ata të tjerët që s’lanë vërtetim pa gjetur për të provuar se dikur paskëshin qenë partizanë – thjesht për të përfituar njëqind lekshin e veteranit të luftës !

. Përpara logjikës të një riti të tillë të lashtë, askush nuk u habit – aq më pak udhëheqësit e saj të lavdishëm - se si arriti për shembull, Partia Demokratike e vitit 1991 të bënte 80.000 antarë brenda disa muajsh.

.

. Fundja, ç’prishi send në se numri i partizanëve paskish qenë vetëm një e shtata e atij të përmendur dikur ? Bile edhe populli thotë diku : më mirë pak e sak ! Veçse, për hir të të vërtetës – asaj të Historisë që ju vuri emrin fitimtarëve - të gjithë Meksët dhe Shehët e dynjasë së sotme duhet t’i bëjnë të paktën një pyetje vehtes : si mundën këta 4.200 bile edhe më pak partizanë të bëjnë Luftën dhe të marrin pushtetin në fund të saj ? cili ishte ai numër minimum partizanësh, mjaftueshmërisht i nevojshëm për të nëpërkëmbur një klasë të tërë politike me në krye Baballarët e Kombit ?

. Edhe në se ata nuk kanë mundur apo nuk kanë dashur t’ja bëjnë këtë pyetje vehtes, po jua jap unë atë përgjigje :

.

. ajo " farë e keqe " e Lubonjës – apo " murtajë e keqe " e Meksit – erdhi në pushtet në rradhë të parë si pasojë e mediokritetit, e pasigurisë, e varfërisë të imagjinatës dhe e mungesës së kurajos të atyre që hiqeshin si mbrojtësit e " demokracisë " dhe të idealit republikan në Shqipëri ; dhe në rradhë të dytë, falë dinamizmit dhe fuqisë së PKSH, të aftësisë taktike të udhëheqësve të saj, të disiplinës, të vetëmohimit dhe të shpirtit luftarak të antarëve të saj.

.

. Kështu pra, z. Meksi, ajo " zgjidhja politike e tyre që u bashkuan me Boshtin ", nuk ishte thjesht " e gabuar " por katastrofike, me pasoja të rënda për vendin – dhe në rradhë të parë për ata vetë. A ka njeri sot të marrë guximin dhe t’ju përmendë atyre këtë mediokritet, këtë pasiguri politike, këtë mungesë të imagjinatës dhe të kurajos – përpara se të kërkojë rehabilitimin dhe shpalljen " dëshmorë të Kombit " ? A ka njeri që t’i gjykojë si përgjegjësit kryesorë për vendosjen e komunizmit – pikërisht për shkak të kolaboracionizmit dhe dritëshkurtësisë të zgjedhjes të aleancave me pushtuesin ?

.

. 4. Së fundi, dy fjalë lidhur me atë " vëllavrasjen mes shqiptarësh " - luftën civile – ose më mirë, sipas fjalorit në modë – të ashtuquajturën " luftë civile ", atë gjenerator të spastrimeve, vrasjeve dhe likuidimeve pa gjyq që goditën një pjesë të klasës politike të vendit, bile edhe një pjesë të vetë atyre që morën pjesë në to. Gjithkush ka përpunuar variantin e vet të ngjarjeve, bile Lubonja shpreh bindjen se komunistët zhvillonin që në atë epokë revolucionin proletar për përmbysjen e klasave, krahas Luftës Nacional – Çlirimtare. Le t’ja nënështrojmë gjykimin tonë fakteve, të cilat mbeten kokëforta – si edhe paralelizmave me të tjera situata të ngjashme, të cilat moderojnë edhe pasionet e çastit.

.

. Por, për t’i hyrë kësaj pune, duhet të lemë mënjanë përfitimet konjukturale sikundër dhe të tjera interesa partizane. Pasi në rradhë të parë dhe para së gjithash, kjo luftë civile apo " luftë klasash " ishte një larje hesapesh mes atyre që kishin të tilla – dhe për të larë të tilla hesape, nuk ka nevojë të jesh as komunist as proletar. Thjesht, i shtypur dhe i përbuzur, i dhunuar dhe i shfrytëzuar – në mos ziliqar dhe lakmiqar, hakmarrës dhe i dhunshëm – që të gjitha motive të vlefshme për të vrarë dhe për t’u vrarë kur mbretëron rrëmuja, vese të përjetshme të çdo njeriu. Aq më tepër kur një konflikt i armatosur, lufta e përbotshme, të furnizon njëherësh armën dhe kaosin dhe të heq të gjitha alibitë e mundshme : moralin, mëshirën, respektin për jetën, nënshtrimin ndaj autoritetit. Kështu ndodhi në Shqipëri dhe e njejta gjë ndodhi edhe në Francë, në atë vend të qytetëruar që na e përmend edhe Meksi si shembull të tolerancës ndaj Mareshallit Peten – përpara se të shtojë me ngut se kontributi i tij [në lëminë e kolaboracionizmit – shënimi im] është i njejti me atë të Lef Nosit apo Mustafa Krujës.

. Bën vaki z. Meksi që kontributi të ketë qenë në mos i njejtë, të paktën i ngjashëm – me atë diferencën e jahudinjve të përndjekur dhe të dorëzuar në rastin e parë apo të fshehur dhe të mbrojtur në të dytin – por përsa i përket dënimeve për bashkëpunim me armikun dhe kolaboracionizëm, edhe pse me gjyq, vështirë se gjen shembull tjetër të ngjashëm me Francën në Evropën perëndimore : 158.000 të gjykuar, 7.040 të dënuar me vdekje, 2.722 të dënuar me punë të detyruar të përjetshme, 10.434 me punë të detyruar të kufizuar në kohë, 60.000 të burgosur në korrik të vitit 1945 nga të cilët 26.529 të dënuar me masë burgimi, 57.852 të ndëshkuar nga gjyqi me masën e degradimit kombëtar (humbje të të drejtave civile), 300.000 të degraduar nga ana e Komiteteve të pastrimit profesional (humbje të të drejtave dhe privilegjeve të punës dhe të pensioneve), 120.000 të degraduar nga Administrata (të përjashtuar nga postet administrative dhe pa të drejtë pune)… Në total, gati 2.000.000 persona të prekur nga procesi i pastrimit kombëtar, nga të cilët 990.000 të arrestuar qoftë për disa ditë, muaj ose vite.. sa për egzekutimet nga ana e Rezistencës franceze gjatë dhe pas lufte për shkak të " bashkëpunimit dhe kolaboracionizmit " : 105.000 persona nga qershori 1944 deri në shkurt 1945, nga të cilët 50.000 vetëm në jug të Francës (nga Nica në Tuluzë – sipas të dhënave të shërbimeve të sigurimit ushtarak amerikan).

.

. A mjafton kjo mënyrë e të kqyrurit të fenomenit për të rikthyer në jetë të vrarët ? për të lehtësuar dhimbjen e të afërmve, apo për të ngushëlluar familjet e tyre ? apo së fundi për të ndëshkuar vrasësit ? Aspak jo, sikundër nuk mjekon plagët as pohimi që vetë lufta është një e keqe radikale dhe vrastare, paçka se e bërë rregullisht nga njerëzit kundër të tjerëve njerëz. Sidoqoftë, çdo përgjigje përmban në vetvehte gjykimin që të tilla gjëma janë të pandara nga përmbysjet sociale. Në këtë vështrim, çdo datë e shquar në historinë e njerëzimit, çdo festë kombëtare në kujtesën e popullit, çdo ngjarje e shënuar në jetën e një vendi përmban njëkohësisht çlirimin dhe robërimin, parajsën dhe skëterrën. Sejcili, sipas vendit dhe implikimit në të, mund ta quajë lindje apo vdekje, dasmë apo zi, revolucion apo katastrofë. Dhe këtij ligji nuk i shpëton as 14 korriku francez i 1789 apo 28 nëntori shqiptar i 1912, as çlirimi i Kosovës as edhe ndërhyrja demokratike e Amerikanëve në Irak apo në Afganistan.

.

. Çka mund të bëjnë të gjallët, pasi është larguar furtuna, pasi kanë varrosur të vrarët dhe i janë rikthyer jetës, është të përzgjedhin mes të vdekurve ata që meritojnë të prehen në Panteonin e Kombit : heronjtë, dëshmorët, martirët… dhe herë pas here, me rast përvjetoresh, përkujtimesh apo fundja edhe përmbysjesh të reja, t’i rikthehen atij Panteoni për t’a pastruar, riparuar pllakat ose korrigjuar emrat mbi to. Atë çka fundi i fundit, po mundohen të bëjnë deri-diku politikanët tonë sot, gjashtëdhjetë e kusur vjet pas fundit të asaj lufte. Përse pikërisht sot këta politikanë i janë rikthyer këtij Panteoni ? Përse nuk u investuan në këtë ndërmarrje kaq fisnike përgjatë gjithë atyre vjetëve të mëparshme të riparimit të krimeve dhe të katastrofave të komunizmit ?

. Fundja, ç’rëndësi ka koha kur të paktën, njihen principet dhe vlerat në emër të të cilave ndërhyhet, në emër të të cilave do të rishkruhet kjo histori… Cilat janë pra këto principe dhe vlera në rastin tonë ? Ato të një Panteoni ku do të gjenden cip mbi cip " heronjtë " partizanë dhe " tradhtarët " e dikurshëm, xhelatët dhe viktimat, fituesit dhe humbësit ; që të gjithë të veshur me një cilësi të vetme, atë të të qenit fillimisht luftëtarë dhe më pas martirë.

.

.

. * * *

.

.

. Kur guxoi dhe ndërmorri një hap të tillë si rehabilitimi i peshkopëve të ndëshkuar dhe të përjashtuar, ai Papa ynë i fillimit të këtij shkrimi vuri mbi kandar jo vetëm autoritetin e tij si Ati shpirtëror i katolikëve të botës mbarë por edhe atë çka quhet pagabueshmëri papale, të proklamuar një herë e mirë nga Piu i IXtë në 1870, nëpërmjet Kushtetutës dogmatike Pastor Æternus.

.

. " … Papa i Romës […] gëzon, nëpërmjet ndihmesës qiellore që i është premtuar nga figura e Shën Pjetrit, pagabueshmërinë me të cilën Shëlbyesi i Shenjtë ka dashur të pajisë Kishën, kur kjo e fundit përcakton doktrinën e besimit dhe të moralit ".

.

. Në mungesë pra të këtij autoriteti të patundur, do të dëshiroja të dija se në emër të kujt pagabueshmërie, ajo pjesë dominante (PD) e klasës tonë politike kërkon rehabilitimin e kolaboracionistëve të djeshëm. Nëse bota e sotme laike ka arritur të zgjidhë problemet e saj politike dhe të moralit edhe pa ndihmën e Shën Pjetrit apo të ndonjë kushtetute dogmatike, kjo gjë ka bërë vaki vetëm nëpërmjet pranimit të njëzëshëm të principeve dhe të vlerave universale, mes të cilave krahas demokracisë dhe respektit të jetës së njeriut, shkëlqen me të njejtën dritë edhe dënimi pa asnjë mëdyzje i fashizmit dhe i nazizmit - dhe me atë rast, nderimi për ata që luftuan dhe dhanë jetën kundër tij dhe aspak e kundërta, bashkëpunimi apo kolaboracionizmi.

.

. Si rrjedhim, nëse dikush si Meksi kërkon të mohojë këtë realitet, ai nuk ka nevojë të fshihet pas argumentave anakronikë të fantazmës së komunizmit dhe pas sillogjizmave qesharakë : " Nuk është e rastit që Mustafa Kruja dhe Xhaferr Deva morën shtetësinë amerikane. Nuk ishte Amerika nga ato shtete që falte kolaboracionistët… pra, ata nuk ishin aspak kolaboracionistë ". Edhe pse nën hijen e flamurit me yje dhe shirita, dëshira rishkruese e Meksit shihet nga larg : fshirja një herë e mirë e asaj faqeje të Historisë që quhet Lufta Nacional Çlirimtare, dëshmitarët e fundit të të cilës po shuhen njëri pas tjetrit ; shlyerja deri edhe e gjurmave të kësaj Lufte në ndërgjegjen e atyre që do të vijnë pas… të kësaj përpjekjeje madhore që përvijoi profilin e epokës, sikundër ai Muri i Madh që përvijëzon kufirin e fundit të identitetit të kinezëve. Sidoqoftë, një ndërmarrje e turpshme, një gabim i rëndë përpara Historisë dhe interesave të vetë shqiptarëve pasi edhe në këtë rast, të mbledhësh nuk do të thotë forcërisht të përbashkosh.

.

. Ajo çka përmban Meksin – dhe Meksët e tjerë - për momentin është vetëm grima e drojës, pikërisht ajo që i mungonte kolegut të tij Kalakula ose të singjashmit të tij Merlika-Kruja… ajo çka frenon pushtetin e tyre, është pamundësia e shqiptimit të një Pastor Æternus :

. " Nëse dikush, që Zotit mos i pëlqeftë, do të marë guximin të kundërshtojë përcaktimin tonë, anathema të bjerë mbi të ".

La suite.. - Vazhdimi...

Shqipëria përballë botës komuniste – Ferri jugosllav (2).

.

. E krijuar gjatë muajve mars – prill 1919, Partia Komuniste Jugosllave - Partia Socialiste Puntore sipas emrit të saj të origjinës – njohu shumë shpejt orën e vet të lavdisë. Kjo forcë politike prej 60.000 antarësh u pranua menjëherë nga Internacionalja Komuniste dhe rrëmbeu bashkinë e Beogradit gjatë zgjedhjeve lokale të vitit 1920. Një vit më vonë, në korrik të vitit 1921, PKJ u shpall jashtë ligjit dhe ju desh të deklaronte zyrtarisht shpërndarjen e saj. Në të vërtetë, asaj ju desh të u riorganizohej mbi të tjera baza, në ilegalitet, dhe me këtë rast humbi pothuaj gjithë efektivat : vetëm 3.000 antarë në vitin 1930, që do të bëhen 12.000 në prag të pushtimit nazist.

. Që nga momenti i kapitullimit dhe më pas gjatë coptimit të Jugosllavisë mbretërore të Pjetrit të IItë, pra nga prilli i vitit 1941 dhe deri në fund të qershorit të këtij viti, PKJ nuk ndërmori as gjestin më të vogël – as në veprime bile as edhe në shprehje. Vetëm pas sulmit hitlerian kundër Bashkimit Sovjetik, me mirë të themi pas fjalimit historik të Stalinit gjatë të cilit ai urdhëroi partitë komuniste evropiane të godisnin armikun nazist, Byrosë Politike të PKJ ju desh të shpërndante kuadrot e saj në terren për të organizuar fillimet e rezistencës kundër pushtuesve shumëkombësh – Vukmanoviç-Tempo shkoi në Bosnjë, Milovan Gjilas në Mal të Zi, Tito në Serbi (Shënimi 1) apo Kardelj në Slloveni. Veç pak javë më vonë, Mali i Zi u përfshi në një varg përleshjesh të përgjakshme mes kryengritëve vendas dhe italjanëve. Në tetor të vitit 1941, rioshët komunistë të rezistencës fillojnë të bashkëpunojnë me veteranët e maleve, me çetnikët e Drazha Mihajlloviçit, para se të shëndrrohen në konkurrentët e tyre të papajtueshëm dhe të përfundojnë armiq deri në vdekje.

. Kështu, disa ditë më vonë, në prag të themelimit të Partisë Komuniste Shqiptare, në 8 nëntor të vitit 1941, është pak të thuhet se lëvizja partizane e Titos sapo kish hedhur hapat e para ; ajo mezi numëronte në rradhët e saj dy a tre mijë luftëtarë – një forcë thuaj e papërfillshme ushtarake tashmë në planin lokal - dhe nuk kishte asnjë perspektivë të qartë të të tashmes së saj dhe ende më pak ndonjë plan të përcaktuar mirë lidhur me të ardhmen, pa folur më për gjeopolikën e Ballkanit të pasluftës.

.

. Sidoqoftë, është fakt që edhe në këto kushte, Komiteti Qëndror i PKJ kish ndërmarrë një veprim " të mençur " me vlerë të veçantë strategjike : dërgimin e emisarëve të tij të parë për të riorganizuar lëvizjen komuniste në Shqipërinë fqinje dhe aktiviteti i tyre kish dhënë frytet e dëshiruara, krijimin e PKSH. A priori, ky element është i mjaftueshëm për të ngritur hipotezën se PKSH s’ish gjë tjetër veçse krijesë e jugosllavëve. Zaten, vetë jugosllavët do të jenë të parët që do të lëvdohen dhe do të reklamojnë atësinë.

. Po qe se besojmë Enver Hoxhën, ishte malazezi Bozho Jovanoviç që hodhi këtë tezë gjatë punimeve të Konferencës së parë kombëtare të PKSH në Labinot (mars 1943) dhe e keqja ishte se kësaj here, jugosllavët e kishin me gjithë mend. Pavarësisht se vetë Popoviçi e kundërshtoi me forcë këtë ide, kasneci i ri i Titos kish mbrritur me detyrën për të vjelë " dividendët " e investimit të bërë.

. Nga ana tjetër, edhe vetë pushtuesit italjanë kishin vënë re prezencën e jugosllavëve pranë PKSH dhe e përdorën këtë fakt për qëllimet e tyre të propagandës : komunistët shqiptarë pra ishin vegla të sllavëve, një argument me peshë në kuadrin e politikës së tyre " kombëtare ". Kjo tezë u rimor me gëzim nga ana e Ballit Kombëtar dhe u përdor qoftë gjatë luftës, për të reduktuar ndikimin e komunistëve në popull, qoftë pas saj, për të nënvizuar karakterin antikombëtar të pushtetit komunist. Një provë e gjallë e eklektizmit politik të Ballit, i cili nuk ngurroi aspak për të përdorur argumentat e armiqve të tyre tradicionalë por të largët – jugosllavët e Titos – për të luftuar armiqtë e betuar tashmë të afërt – shqiptarët e Hoxhës. .

.

. Të dërguarit e parë të Titos në Shqipëri – Miladin Popoviçi dhe Dushan Mugosha – i përkasin " rrethit të parë " të PKJ, atij të udhëheqësve të lartë lokalë apo zonalë. Me origjinë nga rajonet kufitare dhe të njohur mirë me elementin shqiptar, ata u zgjodhën në funksion të aftësive të tyre të spikatura për të ngritur në këmbë organizatat ilegale, për të rekrutuar kuadrot e nevojshëm dhe për të përgatitur aksione të tipit guerrile. Është krejt e natyrshme të mendohet se deri në fund i vitit 1942, deri në prag të krijimit të Këshillit Antifashist Nacional – Çlirimtar të Jugosllavisë (AVNOJ) – Bihaç nëntor 1942 - ata vepruan kryesisht me iniciativën e tyre dhe ju bindën nuhatjes së tyre apo talentit vetjak për të krijuar dhe forcuar lidhje të natyrës personale. Mjafton të ndiqen peripecitë që hoqi ndërkohë lëvizja komuniste jugosllave. Në të vërtetë, në fundin e vitit 1941, forcat partizane jugosllave ishin në agoni : prishja me çetnikët, e ndjekur nga dy disfata të llahtarshme – ato të Pljevljas dhe të Uzhices – detyruan Titon dhe shokët e tij të merrnin arratinë dhe të fshiheshin në Foca, në luginën e lumit Drino. Vetëm gjatë pranverës të vitit 1942, ai mundi të ndërmarrë riorganizimin ushtrisë së tij mbi bazën e Brigadave partizane " Proletare " : në korrik të 1942, atij i mbeteshin gjithsej 3.000 burra e gra. Ata do të jenë 30.000 në janar të 1943 për t’u bërë 300.000 një vit më vonë, në 1944.

.

. Në fund të vitit 1942, Tito arriti të ngrinte Frontin e tij Antifashist, gjë e cila e lejoi të forconte dhe të rriste bazën e lëvizjes së tij dhe të kufizonte atë të konkurrentit mbretëror. Atëhere, ai vendos të interesohet më tepër lidhur me çka ndodh tek fqinji i tij – duke dërguar kasnecin e tij Jovanoviç – aq më tepër që ndërkohë Tito kalon pjesën më të madhe të kohës në Zhabljak, në pyjet e Malit të Zi, për të mos thënë në kufirin me Shqipërinë. Duhet të presim pranverën e vitit 1943 dhe dy betejat e përgjakshme të Neretvës dhe të Sutjeskës, pas të cilave drejtuesit e PKJ fillojnë të mendojnë seriozisht lidhur me zgjerimin e rezistencës antifashiste drejt periferisë, gjë e cila i shtyn pashmangësisht drejt përpunimit të një politike ballkanike.

. Lind kështu ideja e Federatës ballkanike, një skicë e të cilës është vizatuar për herë të parë një vit më parë - gjatë vitit 1942. Me këtë rast, teoria e ndërfutjes së ideve të çlirimit kombëtar dhe të çështjes kombëtare projektohet mbi të gjithë gadishullin : gjithashtu me këtë rast, vendosen kontakte të rregullta me PK bullgare dhe me KKE greke ; përveç kontakteve që egzistonin ndërkohë me PKSH. Mirëpo në korrik të vitit 1943, duke ju përmbajtur fjalë për fjalë deklaratave të bëra në Bihaç, Partia Komuniste Maqedone shprehu vullnetin e saj për të krijuar një Maqedoni të pavarur dhe të bashkuar. Ky është edhe thelbi i të ashtuquajturës " çështje maqedone " si edhe prologu i " çështjes shqiptare ".

.

. Gjatë shgjymtyrimit të Jugosllavisë mbretërore në vitin 1941, Bullgaria ndërhyri për të aneksuar Maqedoninë – në fakt, atë çka mbetej nga Maqedonia pasi disa krahina perëndimore të saj i ishin bashkuar Shqipërisë italjane, qyteti i Selanikut dhe rrethinat e tij kishin mbetur nën pushtimin gjerman ndërkohë që një pjesë e Maqedonisë egjeane ishte vënë gjithashtu nën pushtimin italjan. E gjithë pjesa tjetër bashkohet me Bullgarinë – që nga qyteti i Follorinës pranë kufirit me Shqipërinë dhe deri në lumin Struma dhe në Pirot, apo më mirë të themi e gjithë Maqedonia e zonës së liqenjve, ajo e Vardarit dhe e Pirotit.

. Ky pushtim " logjik " nga ana e " vëllezërve bullgarë " nuk pati thuaj asnjë impakt mbi rezistencën popullore antifashiste : seksioni maqedonas i PKJ shkon deri aty sa që përqafon pikpamjet e komunistëve bullgarë dhe gjykon të panevojshme shpërthimin e një kryengritjeje të përgjithshme. Megjithë linjën politike të përcaktuar nga AVNOJ në vitin 1942, u desh ndërhyrja e posaçme e Vukmanoviç - Tempos në mars të vitit 1943 për të riorganizuar seksionin maqedonas të Lëvizjes Nacional-Çlirimtare Jugosllave. Pasi projekti fillestar maqedonas s’kish të bënte aspak me planet jugosllave : pas kontakteve të shpeshta me komunistët bullgarë dhe komunistët grekë, vendasit vendosën krijimin e një Fronti Nacional-Çlirimtar sllavo-Maqedonas. Kjo ishte një goditje e rëndë ndaj Titos, i cili nisi menjëherë Svetozar Vukmanoviçin - alias gjenerali Tempo për të ndëshkuar tendencat qendërikëse maqedone. Ky i fundit veproi pa mëshirë në vend për " të asgjësuar në mënyrë energjike të gjitha pozitat e gabuara të Maqedonasve ", përpara se të çfaqej në Vithkuq dhe në Lavdar të Oparit, apo në Kucakë - pranë udhëheqjes së PKSH atë mars të largët të vitit 1943, në përfundim të udhëtimit të tij të parë të inspektimit në këtë krah të Ballkanit (Sh. 2).

. Mbërritja e Vukmanoviç-Tempos në Shqipëri dhe takimet e tij të verës 1943 me udhëheqjen e PKSH shënojnë fundin e fazës së parë të bashkëpunimit mes dy partive komuniste, atë të stërvitjes dhe të mësimit të zanatit. Zëdhënësi i ri jugosllav që i përket atij grushti udhëheqësish të nivelit kombëtar, shumë të afërt me Titon dhe përgjegjës të politikës të përgjithshme të PKJ, vëren shpejt tendencat që veprojnë në gjirin e Komitetit Qendror të PKSH dhe veçanërisht, hezitimet dhe orvatjet për të bashkëpunuar apo për t’u hapur drejt rrymës nacionaliste. Ky orientim i ngjashëm me atë të fqinjëve maqedonë paraqet një rrezik të qartë në lidhje me politikën e PKJ lidhur me periferinë ballkanike – veçanërisht lidhur me të ardhmen e Kosovës, gjë e cila e shtyn të ndërhyjë në mënyrë të prerë.

.

. Eshtë interesante të nënvizohet se në thelb, ndërhyrja " brutale " e Tempos pranë shokëve të tij shqiptarë të armëve nuk ndryshon aspak nga qëndrimet anti-Balli të kolegut të tij Popoviç, të shprehura me një forcë të veçantë gjatë Mukjes. Ajo çka ndryshon në të vërtetë është këndi i vështrimit : në se gjenerali Tempo shqetësohet për fatin e ardhshëm të Kosovës në kuadrin e interesave të Jugosllavisë së tij, Popoviçi, të cilin shqiptarët e kishin " pagëzuar " Ali Gostivari, preokupohej nga perspektiva e ndarjes së pushtetit paslufte si edhe nga raportet e reja të forcës që mund të krijoheshin në vendin e tij të adoptimit, në Shqipëri.

. Sidoqoftë, ndërhyrja e emisarit special të Titos përbën edhe ngjarjen vendimtare që shënon radikalizimin e PKSH ; nën impulsin e jugosllavëve, udhëheqja e partisë shkundet dhe i kundërvihet të gjitha ideve të mëparshme të një afrimi me Ballin Kombëtar. Në këtë mënyrë lind procesi " anti Mukje " që u vulos në Konferencën e dytë të Labinotit dhe përvijohet shqyerja me kampin nacionalist – akti i parë i luftës " civile " mes shqiptarësh. Megjithëse PKSH kish mundur të marrë kthesën e duhur, pasi kthehet në bazë, Tempo paraqit një raport shumë pak të favorshëm lidhur me palën pritëse dhe arrin të influencojë Titon, i cili edhe pse nuk i zotëronte të gjitha kartat e lojës, zotëronte mundësinë tjetër – atë të ndryshimit të metodës së punës dhe në rradhë të parë, ndërrimin e ekipit jugosllav në vend.

.

. Vite – për të mos thënë dekada - më vonë, në veprat e tij, Hoxha do të rikujtohet mbi megalomaninë e jugosllavit Tempo dhe nënvizon antipatinë e thellë që lind dhe instalohet mes dy burrave. Po qe se do t’i besojmë rishtas kujtimeve të tij, elementi që përsëritet me forcë të veçantë gjatë të gjithë takimeve që padroni i ardhshëm i PKSH do të ketë me emisarin e shquar të Titos ndërmjet marsit dhe gushtit të vitit 1943, s’është gjë tjetër veçse mendimi i ngulët i këtij të fundit lidhur me shtabin ballkanik. Edhe pas kaq vitesh, në periudhën e shkrimit dhe të botimit të kujtimeve të tij, udhëheqësi shqiptar tregohet i pamëshirshëm në gjykimet e veta ndaj të dërguarve të Titos në vendin e tij pasi të gjithë ata, përveç Popoviçit, përshkruhen si konspiratorë dhe intrigantë, të drejtuar nga një ide e vetme – ajo e nënshtrimit të PKSH ndaj interesave jugosllave (Sh. 3).

.

. Është krejt e mundur që tundimet shkëputëse të maqedonëve si edhe thirrjet për marrëveshje mes shqiptarësh – këto dy prirje që, në fund të fundit, vulosnin shgjymtyrëzimin e Jugosllavisë së vjetër, përbëjnë bërthamën e asaj kthese rrënjësore që pësoi politika titiste lidhur me çështjen kombëtare, në vjeshtën e vitit 1943. Megjithatë, mes teorisë leniniste mbi të drejtën e vetvendosjes dhe praktikës ballkanike të shovinizmit etnocentrik, gremina është aq e thellë sa që Titos, shumë më tepër jugosllav në shpirt se sa kroat i lindur, ju desh një vit i tërë për të gjetur formulën e përshtatshme : atë të federalizmit. Mbi bazën e trashëgimit territorial të Jugosllavisë mbretërore, të krijohet një Jugosllavi e re federale – ja edhe së fundi platforma e re kombëtare e dalë nga punimet e Jajces. Përsa i përket politikës ballkanike të kësaj Jugosllavie të re, mes të tjerash, ajo duhet të zgjidhte edhe grindjet e vjetra mes fqinjësh të periferisë ; a ka zgjidhje më të përshtatshme se sa një Federatë ballkanike, një lloj kopje e modelit kombëtar ?

. Eshtë e sigurt që, gjatë muajve nëntor – dhjetor të vitit 1943, Tito ende nuk ishte në gjendje të merrte me mend si do të rridhnin ngjarjet deri në fund të luftës ; sidoqoftë, ai i kish marrë të gjitha masat për t’a kthyer peshoren nga ana e tij. Lëvizja e tij kishte një " Qeveri të Përkohëshme " të zgjedhur në Jajce, ushtria e tij gëzonte njohjen e gjithëfuqishme të Aleatëve si antar me të drejta të plota në Koalicionin antifashist dhe së fundi, ai vetë ishte pajisur me shkopin e Mareshallit.

.

. Së fundi, por aspak e fundit në rradhën e vlerave, vjen mbështetja e anglezëve. Nëqoftëse saga Tito ka ngjallur në mënyrë sistematike mosbesimin e Stalinit, i cili për arsye të errëta pothuaj deri në fund të luftës preferoi kampin mbretëror ndaj atij komunist, ajo tërhoqi pashmangshmërisht vëmendjen e anglezëve. Në mënyrë të veçantë, rezistenca e udhëhequr nga Titoja tërhoqi vështrimin e Çurçillit, i cili që në qershor të vitit 1943 dërgoi pranë shtabit të partizanëve jugosllavë djalin e tij Randolfin. Ky i fundit kthehet pranë të atit thellësisht i bindur dhe arrin të bindë edhe gjithë të tjerët lidhur me dobinë apo përfitimin që do të sillte Tito, po qe se do t’i bëhej besim si i vetmi konkurrent i vlefshëm në garën e ardhshme për pushtetin. Pak kohë më pas, Konferenca e Teheranit (28 nëntor – 1 dhjetor 1943) njohu Titon dhe lëvizjen e tij si partnerë të Aleatëve. Që këtej e tutje, ndihma ushtarake dhe materiale e anglezëve fillon të orientohet veç në dobi të partizanëve, duke harruar tashmë rrymën legaliste. Që nga strehimi i tij londonez, duke filluar nga janari i vitit 1944, Pjetri i IItë u detyrua të bashkëpunojë me qeverinë e përkohëshme të dalë nga Jajce dhe braktisi në mëshirën e fatit Mihajllovoçin, ushtarin e tij besnik dhe trim.

.

. Gjatë majit së vitit 1944, PKJ thirri në bazë Mugoshën dhe në vazhdim solli në vend një ekip të tërë, mes të cilit shkëlqen Velimir Stojniçi, emisari i ri i PKJ. Në këto ujra edhe Popoviçit ju kërkua me këmbëngulje të braktiste gjithçka dhe të kthehej sa më shpejt në vendlindje. U desh ndërhyrja e Enver Hoxhës, që miqtë e tij anglezë ta evakuonin nëpërmjet Italisë ku mundi të mjekojë tuberkulozin e tij kronik. Tashmë vendin e " organizuesve polivalentë " të tipit Popoviç e zunë " teknikët specialistë " të llojit Stojniç, në të vërtetë " ekspertë " të përgatitjes ideologjike, të çështjeve ushtarake apo të marrëdhënieve ndërkombëtare. Fillon kështu një fazë e dytë, ajo e konsolidimit të kontrollit jugosllav mbi PKSH.

.

. Përse ky ngut i Titos dhe ekipit të tij për të riatdhesuar Popoviçin ? Po qe se besojmë Hoxhën, një pjesë të " fajit " ka vetë Popoviçi i cili nuk u përmbajt pas atij raportit katastrofik të Tempos mbi udhëheqjen e PKSH dhe i nisi Titos një varg letrash për të kjartësuar situatën dhe në rradhë të parë, për të mbrojtur " pozitat e drejta " të udhëheqjes shqiptare.

. Paralelisht, rrjedha e ngjarjeve të fundverës të vitit 1944 sugjeron një deshifrim tjetër të situatës : që prej tre vjetësh, prej shtatorit të vitit 1941, Popoviçi jetonte në Shqipëri – praktikisht gjatë gjithë periudhës së luftës – krejtësisht i shkëputur nga realiteti jugosllav., kontaktet e tij me të cilin kishin qenë më se sporadike. Gjatë kësaj periudhe shumë ujra kishin rrjedhur dhe strategjia e PKJ kish ndërruar disa herë kahje. Hera e fundit që Popoviçi kish dhënë llogari përpara udhëheqjes së tij ishte në Zagreb, në tetor të vitit 1940. Pra, ai mungonte në Bihaç dhe në Jajce ku ishin hedhur bazat e pushtetit të ardhshëm të Jugosllavisë së re federale dhe për më tepër, ai ishte krejtësisht i shfazuar lidhur me politikën e re ballkanike të Titos. Këtë shfazim – si edhe ndikimin shumë të madh që ai ushtronte mbi Enver Hoxhën - e kish konstatuar dhe e kish relatuar për herë të parë Tempo, mesazhi i të cilit lidhur me korrigjimin e politikës së përgjithshme të PKSH dhe mbi shtabin e ardhshëm ballkanik kaloi shumë keq, pikërisht për shkak të Popoviçit. Ndërkohë, Tempo kish konstatuar edhe premisat pozitive - mediokritetin që mretëronte në rradhët e udhëheqjes së PKSH si edhe fillesën e fërkimeve të para në gjirin e saj. Padyshim, politika e re jugosllave kërkonte marrëdhënie të reja dhe veçanërisht një përqasje të re por paradoksalisht, pengesa kryesore nuk ishin vetë shqiptarët por një malazez si Popoviçi.

.

. Disa muaj më vonë, në vjeshtën e vitit 1944, rrjedha e ngjarjeve tregon shumë qartë se nga kjo anë e kufirit dhe nga ana tjetër, pushteti do të binte së shpejti në duart e komunistëve. Lajmi kaq i mirë veç mund të frymëzojë atë mendim mjeshtëror që problemi i Kosovës do të mund të zgjidhej një herë e mirë në qoftëse e tërë Shqipëria do të bënte pjesë në gjirin e Federatës së ardhshme Ballkanike – për të mos thënë Jugosllave. Ky mendim, po aq i vjetër sa edhe vetë Jugosllavia, shtyu emisarin e ri të Titos, kolonel Velimir Stojniç, të ndërmarrë një arbitrazh të vështirë gjatë Pleniumit të IItë të KQ të PKSH, të mbajtur në Berat në prag të çlirimit të vendit (22-25 nëntor 1944). Sipas legjendës, ai mundi të shfrytëzojë me mjeshtëri divergjencat e sapolindura në gjirin e Komitetit Qëndror të PKSH dhe rreshtoi pas vehtes pjesën më të madhe të antarëve të KQ, duke i lënë Enver Hoxhës veç një pakicë ithtarësh. Ky Plenium i famshëm – shumë vite më vonë Hoxha do t’a quante " njollë të zezë " në historinë e partisë së tij – la gjurmën e tij dhe peshon mbi të gjitha marrëdhëniet mes dy partive komuniste dhe të dy vendeve fqinjë për vitet e ardhshme.

.

. Çka ndodhi në Berat, atë nëntor të largët të vitit 1944 ? Dokumentat zyrtare të PPSH, të botuara pas lufte, na mësojnë se përfaqsuesi i PKJ u lëshua në një sulm të egër kundër linjës politike të PKSH, duke dënuar njëkohësisht oportunizmin e Hoxhës ndaj Ballit dhe sektarizmin e tij ndaj Veriut të vendit. Sigurisht, varianti i përhapur nga Jugosllavët është krejt i ndryshëm : sipas tyre, divergjencat e shprehura gjatë Pleniumit të Beratit ishin ushqyer nga njëra anë nga vetë Hoxha i cili kish pohuar më se një herë " naivitetin dhe paaftësinë e tij " dhe nga ana tjetër nga shokët e tij të idealit që ishin të vendosur për t’a zëvendësuar në krye të partisë. Gjithmonë sipas versionit të tyre, jugosllavët ndërhynë për të shpëtuar Hoxhën dhe nëpërmjet tij, ata mundën të siguronin suksesin e ndërmarrjes komuniste në prag të çlirimit të vendit.

. Ku qëndron e vërteta ? Si zakonisht, diku mes dy varianteve : Hoxha, i braktisur nga mentori i vet Popoviç, e kish humbur toruan si edhe sensin e vet të analizës dhe të kontrollit që do ta karakterizojë aq mirë më vonë, dhe në mënyrë naive pranoi publikisht paaftësinë e tij – zaten, absolutisht e vërtetë. Por edhe sikur ai të mos e kish pranuar këtë gjë, ishin shokët e vet të luftës Spiru dhe Malëshova që do t’ja kujtonin, tashmë që ishin çliruar krejtësisht nga gjenia e keqe e Popoviçit dhe nga kornizat e tij të ngushta organizative dhe disiplinore. Bile, duke përdorur terma jo fort të dashura, Spiru kish redaktuar për këtë rast edhe një shënim biografik për Sekretarin e Parë, i cili nuk ja harroi dhe nuk ja fali kurrë.

. Mjaftoi pra sulmi fillestar i Stojniçit që kjo " bandë " të pakënaqurish, të cilës me këtë rast ju shtua Koçi Xoxja, Liri Gega apo dhe Pandi Kristo, të saldohej mes vedit dhe të lëshohej nga zinxhiri, duke kërkuar kokën e Sekretarit të PKSH. Në se ai mundi ta shpëtojë, kjo ndodhi vetëm falë Stojniçit, qëllimi i të cilit ishte thjesht të zhdukte ndikimin e Popoviçit dhe jo vetë Hoxhën. Një puç pra në gjirin e Komitetit Qëndror të PKSH në prag të çlirimit të vendit, i frymëzuar dhe i kontrolluar deri në fund nga jugosllavët që me këtë rast, arritën të vendosin raporte të reja forcash në të. Një ndërhyrje ndoshta brutale por e llogaritur mirë, e para në atë vargun e gjatë të viteve të ardhshme, që i hapi rrugën kontrollit të plotë jugosllav mbi politikën e brendshme të PKSH.

.

.

. * * *

.

.

. Thellësisht borxhlie ndaj ndihmës jugosllave, PKSH ju nënshtrua fatit të saj : ajo kopjoi verbërisht strukturat partijake të " motrës " së saj të madhe ndërkohë që udhëheqësit shqiptarë bënin të pamundurën për t’u tejkaluar në lavde ndaj idolit të tyre Tito. Asgjë nuk dukej më fuqishme se sa kjo miqësi e farkëtuar gjatë viteve të vështira të luftës, asnjë argument nuk dukej në horizont që të trondiste sadopak këtë mirëkuptim të pashembullt – bile as edhe e ardhmja e Kosovës, që ndërkohë i ishte nënshtruar ligjit të fituesve. Megjithë zhurmën e përleshjeve të përgjakshme mes " nacionalistëve " kosovarë – të ashtuquajturve fajtorë për bashkëpunim me pushtuesin – dhe njësive të ushtrisë jugosllave ; megjithë masakrën e sapo të thirrurve nën armë kosovarë - të atyre të rinjve të mobilizuar që kundërshtonin të shkonin për t’u vrarë në frontin kroat të Sremit në prill 1945 – e vështruar nga Tirana, çështja e Kosovës ishte mbyllur një herë e mirë. Në korrik të vitit 1945, përfaqësuesit e PKSH merrnin pjesë si të ftuar nderi në seancën plenare të Asamblesë të Serbisë që vulosi përfshirjen e Kosovës në gjirin e strukturës federative Jugosllave. Si shpërblim, Jugosllavia ishte i pari vend që njohu zyrtarisht Qeverinë e Përkohshme shqiptare.

.

. Përse PKSH nuk ju kundërvu vendimit të Titos për të përfshirë Kosovën në strukturën jugosllave të pasluftës ? Po të lexosh veprën e Hoxhës " Titistët " ku emri Kosovë përmendet 275 herë, ai nuk le asnjë rast pa përmendur bindjen e tij se kjo çështje duhej të zgjidhej pas lufte, konform vullnetit të popullit të krahinës. Mirë gjatë lufte që Hoxha kish bindjen marksiste se " vëllezërit komunistë jugosllavë " do ta zgjidhnin problemin e Kosovës në përputhje me teorinë leniniste-staliniste të të drejtës së kombeve deri në vetvendosje, por pas lufte, në vitin 1945, kur ai mundi të konstatonte devijimin e praktikës jugosllave ndaj teorisë sovjetike, përse nuk e ngriti zërin publikisht ndaj një padrejtësie të tillë ?

. Përgjigjen e jep Biberaj kur thotë se :

.

. komunistët shqiptarë të Kosovës dhe ata të PKSH nuk ju kundërvunë vendimit jugosllav lidhur me një çështje kaq vitale për kombin shqiptar për shkak të pozitës të nënështruar që ata kishin ndaj PKJ. Me përfundimin e luftës, u bë e qartë se, edhe një herë, Kosova ishte e destinuar të kalonte rishtas nën qeverisjen e të huajve (Sh. 4).

.

. Me gjithë respektin ndaj autorit Biberaj, për hir të realitetit, duhet të heqim nga lista komunistët shqiptarë të Kosovës pasi as forca e tyre numerike as edhe kontributi i tyre në luftën nacional-çlirimtare nuk i vinte ata në ndonjë situatë të privilegjuar për t’i kujtuar PKJ premtimet e saj të dikurshme lidhur me bashkimin e Kosovës me Shqipërinë. Sidoqoftë, ideja e mësipërme është thelluar aq sa është bërë mënyrë të menduari mes qarqeve nacionaliste apo antikomuniste shqiptare ; ajo mbrrin deri në ditët e sotme dhe paraqitet si " përmbledhja më e qëlluar e situatës " në epokën e ngjarjeve që po përshkruajmë (Sh. 5).

. E pra, megjithë aspektin vendimtar që zgjidhja e problemit të Kosovës paraqiste dhe paraqet për të ardhmen e kombit shqiptar, mjafton të largohemi sadopak nga kuadri i interesave shqiptare stricto sensu dhe kqyrim gjithë rajonin nën një kënd më të gjerë për të kuptuar se kjo shprehje e admirueshme e Biberajt nuk merr parasysh as rrjedhën e historisë as edhe realitetin e ngjarjeve.

.

.

. --------------------------------------------

.

.

. (1) Për herë të parë, Tito riçfaqet në vendlindje në vitin 1925, pas dhjetë vjetësh të kaluara në BRSS. Ai i afrohet përkohësisht udhëheqjes më të lartë të PKJ në vitin 1928, pak kohë përpara arrestimit dhe dënimit të tij me pesë vjet burgim. Ai zgjidhet Sekretar i Përgjithshëm i PKJ në vitin 1939 dhe rimerr drejtimin e partisë në fundin e muajit mars të vitit 1940, pas një kthimi tjetër nga BRSS. Për hollësi të tjera mbi jetën e Titos, shih : Vladimir DEDIJER – Josip Broz Tito : prispevki za zivljenjepis, Ljubljana, Drzavna zalozba Slovenije, 1972.

.

. (2) Mbi këtë subjekt, shih : Ernest WEIBEL – Histoire et géopolitique des Balkans de 1880 à nos jours, Ed. Ellipses, coll. L’Orient Politique, Paris 2002.

.

. (3) Shih : Enver HOXHA – The Titoistes, Publishing House " Naim Frashëri ", Tirana 1982.

.

. (4) Elez BIBERAJ - Albania and China. A Study of an Unequal Alliance, Boulder et Londres, Westview press, 1986

.

. (5) Kolë GJELOSHAJ dhe Jean-Michel de WAELE - La République d'Albanie et la question du Kosovo, Cahiers d'Études sur la Méditerranée Orientale et le monde Turco-Iranien n° 29.

La suite.. - Vazhdimi...

Metafizikë e komunikimit.

. Kundër-esé mbi marrëdhëniet midis individit dhe kulturës.

.

.

. Çka i mbetet skenës mediatike shqiptare të javëve të fundit nëse i heqim histerinë vrastare ypjane, britmat e çfaqjes filmike marubjane dhe akrobacitë seksuale pangoiane ? Pako gjë do të thotë shumëkush pasi, çuditërisht, turmat pagane të militantëve ende s’kanë dalë nëpër rrugë për të vallzuar nën tingujt e daulleve të shiut – ai i premtimeve elektorale.

. E pra, ashtu si nëpër shalë, u vodh syresh një debat tjetër – ô sa interesant – i lindur pas shkrimit të Artan Fugës « Kanë ardhur ata … analfabetët », i përndjekur nga reagimi i Fatos Lubonjës « Kultura e imazhit dhe mungesa e kulturës » dhe së fundi, i përfolur nga përgjigja e Artur Çanit « Imazhi i kulturës dhe kultura e mllefit ».

.

. Për ata që tashmë e kanë humbur fillin e këtij seriali pasionant, rikujtojmë se « krijuesi » i tij, Fuga, kërkon të argumentojë arsyet (ose mungesën e arsyeve) të konfliktit mes brezave - atij të vjetër dhe të alfabetizuar, rob i rregullave të fjalës së shkruar, dhe atij të ri « analfabet, por aspak në kuptimin e keq, stigmatizues », i formuar nga kontakti i ngushtë me një shprehje të re vizive – të imazhit. Lubonja, krejtësisht skeptik ndaj kësaj mënyre vështrimi të shoqërisë shqiptare të sotme, rrëzon teorinë e « konfliktit të alfabeteve » si të pathemeltë dhe e interpreton përqasjen e sociologut akademik si një « shenjë dorëzimi të mëtejshëm të inteligjencës shqiptare ndaj një sistemi të bazuar mbi kulturën e manipulimit të publikut ». Së fundi – siç mund të pritet – ndërhyn « manipulatori i publikut » Çani që mundohet të thotë diçka origjinale dhe në rradhë të parë të mençur.. por që në thelb, nuk thotë asgjë – po qe se harrojmë për një çast imazhin e narcisizmit të tij të thellë dhe mllefit ndaj opinionistit që e ka vënë në shënjestër.

.

. Por sidoqoftë, nëse dikush mund të justifikohet ai është pikërisht Çani që, sikundër çdo prift tjetër, predikon për famullinë e tij - aq më tepër kur mungesën e përmbajtjes ai e kompenson me inteligjencën e formës. Ç’fjalë tjetër - përveç inteligjencës së ndritur - mund të përdoret kur ai shprehet se « Lubonja me sa duket nuk e ka marrë vesh akoma që në fushën e opinioneve çdo ide mund të jetë e kundërshtueshme nga një tjetër, mund të zëvendësohet nga një tjetër, mund të anulohet nga një tjetër, ose mund të plotësohet nga një tjetër » ? Ndoshta egocentrizmi i verbër – pasi, sipas të njejtit postulat, i bie që askush – bile edhe Fuga dhe aq më pak Çani vetë – nuk zotëron monopolin e të vërtetës në këtë fushë.

. Duke harruar një herë e mirë Çanin dhe komplekset e tij egocentriko-megalomaniake, po i kthehem debatit të vërtetë : kundërvënia e risisë ndaj tradicionales në sferën e informacionit, e ashtuquajtura « përparësi » e imazhit të transmetuar ndaj tekstit të shkruar - e televizionit ndaj librit. Troç, roli i medias të shkruar, të dëgjuar dhe të kqyrur në formimin kulturor të njeriut të sotëm, dukuri kjo bashkëkohore që, nëpërmjet penës së çlirtë dhe shprehjes figurative të akademikut sociolog, tejkalon sferën e një refleksioni mbi vetë dukurinë për t’u shëndrruar në një panagjerik të ndjerë mbi vlerat e emisioneve të llojit « reality show ». .

.

. . Fjalë e shkruar apo Fjalë e folur ?

.

.

. 1. Në fillim ishte Fjala.. ajo fjalë që u bë ind, që u mishërua - thotë diku Ungjilli. Me kohë, bile përpara se të shkruhej vetë Ungjilli, kjo Fjalë-ind, Ligji, u gurëzua – pra, u shkrua mbi gur dhe u shëndrrua në privilegj të Despotit – të mishërimit të Zotit mbi dhe, në kulturë të magjistarit, të skribit apo të priftit. Shprehje vizatimore piktograme, ideograme si edhe shkrime kunjëforme, hieroglifike të Sumerit, të Egjiptit apo të Mikenës – ende të keqdeshifruara - që vdiqën dhe u varrosën bashkë me shpikësit e tyre të ditur ; që reflektojnë më tepër arbitrarin mbretëror se sa frutin e një debati njerëzish mbi « gjënë e përbashkët ».

. E pra, zhdukja e këtyre qytetërimeve si edhe e shkrimeve të tyre nuk ndikoi aspak mbi forcën e fjalës. Intersubjektiviteti mbetet, sikundër shumëfishimi i përsëritjes gojore të një « teksti » siguron pak a shumë jetëgjatësine e informacionit që ai përmban, edhe përpjekja e ndërgjegjshme e kopistit për të shumëfishuar tekstin e shkruar nuk e shpëton këtë të fundit nga tundimi i të shtuarit të elementëve personalë në të.

.

.

. 2. Na duhet të presim Fenikasit dhe nevojën e tyre të shkëmbimit - të marët dhe të dhënit në një kuadër gjeografik që përmbledh Mesdheun lindor bile edhe më tej – për të patur një shkrim alfabetik mbi bazën e tingullit, të prekshëm dhe në rradhë të parë, të përdorshëm nga të gjithë. Një alfabet që lejon të shkruarit si çfaqje jo thjesht të forcës por të informacionit, jo thjesht të egzistencës së Ligjit por të pjesëmarrjes së tij në ushtrimin e pushtetit – një « gjë e përbashkët » e ndashme nga të gjithë, e drejtuar të gjithëve ; një mendim tashmë i materializuar që i nënështrohet kqyrjes, që i ofrohet fjalës si propozim, që krijon debat… Në këtë mënyrë teksti i shpëton dëshirës arbitrare dhe shfaqet si një marrëveshje, legjitimiteti i të cilës varet nga pëlqimi i të gjithëve. Pikërisht është ky relativizëm që tërheq vëmendjen e sofistëve, të cilët nënvizojnë shumllojshmërinë e interpretimeve dhe që, në fund të fundit, i lejon të thonë gjithçka - nga momenti që pushteti humb monopolin gjithëpërjashtues të Ligjit të shkruar dhe që detyrohet t’i imponojë vetvehtes bindjen ndaj tij.

.

. Xhungla e fjalës së sofistëve ; kakofonia e debatit, shkaktoi lindjen e filozofisë si dashuri ndaj urtësisë, për të mos thënë lartësim i fjalës. Për cilën fjalë flitet : fjala e shkruar - ajo e Protagoras : « çka është e vërtetë, pikërisht ajo që kam shkruar », apo e folur – ajo e Sokratit : « je ti që do ta thuash » ? Dyzimin e ndan Platoni, dishepulli i mjeshtrit antik të ironisë, të maieutikës dhe të dialektikës, i cili nëpërmjet Dialogjeve te gjithënjohura ngre një filozofi të tërë mbi vullnetin e ndërtimit të një fjalimi, atë që e lidh me qënien. Dialog me tjetrin, dialog me vehten – kjo është edhe metoda filozofike platoniane, në bazë të të cilës qëndron përparësia e fjalës së folur ndaj asaj të shkruar. Platon-Sokrati na rikujton parreshtur se « më e rëndësishmja në një fjalim është pikërisht e vërteta që ai përmban dhe jo autori apo vendi apo koha kur ai e ka mbajtur atë » – dhe aq më pak teksti, kjo gjurmë e shkruar, tashmë e braktisur nga ai që e ka krijuar :

.

. Çka ishte e imja shëndrrohet në send të kësaj bote, e braktisur në mëshirën e çdo objekti tjetër pasi e ndarë nga procesi krijues – i vetmi që mund ta mbrojë. Objekti i braktisur, megjithë shumën e përpjekjeve të procesit krijues për ta përmbaruar, humb karakterin e të qenit i qëndrueshëm përderisa ai do të « perceptohet » ndryshmërisht, sipas lexuesit, ndërkohë që vetë ky objekt s’mund të protestojë.

.

.

. 3. Nga momenti që shkrimi i lejon të folurit të shkëputet nga bota rrethuese – nëpërmjet vetisë së tij të diferencojë fjalën nga sendi në një mënyrë të tillë që e para s’ka asnjë ngjashmëri me të dytin – vetë shkrimi shëndrrohet në një problem filozofik. Ndryshe, raportet mes fjalëve dhe sendeve bëhen problematike, shëndrrohen në problem.

.

. Sikundër gramatika, edhe filozofia meren me fjalën dhe e ndajnë atë : e para e kqyr fjalën si fjalë të shkruar dhe e dyta e trajton në raport me botën si emërtim. Vetë mendimi mbi gjuhën mbështillet kështu në dy qerthuj : qerthulli i gramatikës, ku fjala e folur dhe ajo e shkruar përcillen reciprokisht drejt njera tjetrës ; qerthulli i filozofisë, qark gjithashtu i mbyllur mes emërtimeve dhe sendeve ku sejcili grup përcjell tek tjetri. Këto qerthuj komunikojnë dhe përforcojnë njeri tjetrin : filozofia mund ta çvendosë shprehjen ose materialitetin e emërtimit drejt gramatikës ndërkohë që gramatika mund të përcjellë problemin në sensin e filozofisë, pa harruar se çdo emërtim është para së gjithash një fjalë e shkruar dhe si e tillë, fjala mbetet një simbol i dukshëm.

. Si mund të thyhet kjo rrethqarkulli « djallëzore » ? Vetëm nëpërmjet ndërprerjes së bashkëfajësisë mes fjalës dhe shkrimit dhe mes emertimeve dhe sendeve : fjala shkëputet nga shkrimi për t’u lidhur me veshin dhe emërtimi zgjidhet nga sendi për t’u lidhur me dëgjimin. Ajo çka rrjedh është teoria e Ferdinand de Saussure-s mbi fjalën dhe zërin, të lidhura ngushtësisht me një teori të re të shenjave (simboleve). Me fjalë të tjera, sipas mendimit të Saussure-s, këto dy lëvizje shprehin të njejtin gjest që paramendon të mos konsiderojë më gjuhën duke u nisur nga shkrimi – kjo metaforikë optike, gjë e cila nxjerr në plan të parë çështjen e tingullit që tashmë nuk i përket më skemës së qerthujve të mësipërm.

.

. Padyshim, u desh një kohë e gjatë – dhe një përpjekje po aq e mundimshme – për të ndarë fjalën e folur nga ajo e shkruar, gjë e cila në fakt kish filluar me gramatikën e krahasuar. Por Saussure shkon shumë më larg se Bopp-i dhe të tjerë gramatikanë, kur pohon se shkrimi është një mashtrim që na verbon lidhur me natyrën e vërtetë të gjuhës :

.

. Imazhi grafik i fjalëve na godet si një objekt i qëndrueshëm dhe i ngurtë, më i pastër se sa tingulli për të ngjizur unitetin e gjuhës përgjatë kohës. Paçka se kjo lidhje është sipërfaqsore dhe krijon një unitet thjesht fals : është shumë më e thjeshtë dhe më e kapshme se lidhja natyrore, e vetmja e vërtetë, ajo e tingullit. Në pjesën më të madhe të individëve, përshtypjet vizuale janë më të kjarta dhe më të qëndrueshme se sa përshtypjet akustike dhe për këtë arsye, ata preferojnë dhe lidhen me të parat. Imazhi grafik vjen dhe imponohet në dëm të tingullit.

.

. Për fat, Saussure u ndih nga zhvillimi i fonologjisë – fiziologjia e tingullit – gjithë duke qenë bashkëkohës i shpikjes së fonografit – riprodhimi i tingullit të rregjistruar. Kështu, fjala mund të dëgjohet në mungesë të gojës që flet sikundër dhe teksti mund të lexohet në mungesë të atij që e ka shkruar. Tashmë është vetë veshi që flet. Veshi – fonograf. Në këtë mënyrë, qerthulli i parë shpërbëhet thjesht duke fshirë idenë e fjalës dhe duke e zëvendësuar me atë të gjuhës : « Gjuha dhe shkrimi janë dy sisteme shenjash të ndryshme… shenjat e shkrimit janë grafike sikundër ato të gjuhës janë akustike… gjuha mbetet një magazinë imazhesh akustike dhe shkrimi përbën formën e prekshme të këtyre imazheve ».

. Në këtë pikë të debatit ne mund të përshëndetemi me filozofinë e Sassure-s lidhur me gjuhën, me gjuhët. Veçse jo pa rikujtuar faktin se për babain zviceran të semiogjisë - egziston një diferencë thelbësore mes substancës fonike, tingullit të prodhuar, dhe imazhit akustik, tingullit të perceptuar, i cili « s’ka asgjë materiale pasi ai është gjurma psikike e tingullit të parë, përfaqësimi i tij nëpërmjet ndjesisë së shqisave tona ».

.

.

. * * *

.

.

. Edhe në se ne, vdekatarët e tjerë, nuk mundemi të kapim të gjitha nuancat e mendimit të Saussure-s ose të përqafojmë me vështrimin tonë thellësinë e përfytyrimit të tij gjuhësor-filozofik, edhe mekanizmi më i thjeshtë i analizë-sintezës mjafton për të pohuar se, në se diku egziston një konflikt, ai nuk angazhon « alfabetet » por ndoshta « gjuhët ».

.

.

. Gjuhë imazhesh apo paradigmë njohjeje ?

.

.

. 1. Përse gjithë kjo vëmendje ndaj semiotikës së Sassure-s ? Në mos për gjë tjetër, thjesht për të përmendur që tashmë, imazhi fonik vihet në një plan krahasues me imazhin viziv, në kuptimin që sejcili është elementi përbërës i një « gjuhe » të veçantë por të ndërthurur që kushtëzon dhe ndërton përfytyrimin tonë të botës, që orienton paradigmën – paradigmat e njohjes. Kjo mënyrë vështrimi nuk harron të theksojë njëkohësisht edhe diferencën thelbësore mes këtyre « gjuhëve » : natyrën « numerike » të të folurit dhe natyrën « analogjike » të imazhit. E thënë ndryshe, karakterin fragmentar dhe vijëzues në kohë të të parës dhe natyrën hapësinore dhe të vazhduar – kontinuumin grafik ose figurativ, vështirësisht të fragmentueshëm – të të dytës.

. Zaten, kontributi si edhe roli reciprok i formateve si edhe i modaliteteve të përfaqsimit (zanore ose vizive), ose ndryshe, e simbolikave specifike në procesin e krijimit të imazheve mendore si instrumenta të pajtimit dhe të ndërveprimit mes vetvehtes dhe universit, mbetet një fushë debati i hapur dhe i përplasjeve intelektuale mes përfaqsuesve të disiplinave të ndryshme që interesohen nga komunikimi : gjuhësia, sociologjia, mësuesia dhe pedagogjia, psikologjia dhe psikanaliza… pa harruar së fundi ekonominë ose edhe informatikën. Në qendër të këtij debati qëndron mekanizmi i njohjes – noesis – « bashkësia e akteve njohëse të diferencimit, të kuptimit dhe të interferencës », pra përfaqsimet mendore, dhe ndërveprimi i tij me mekanizmin tjetër të deshifrimit të përfaqsimeve materiale dhe të riprodhimit nëpërmjet gjuhëve të imazheve – semiosis.

.

.

. 2. Debat apo jo, mendimi thuaj unanim arrin të sintetizojë idenë e përgjithshme që informacioni i përcjellë nga dy kanalet e privilegjuara të komunikimit pasiv me mjedisin – ai zanor, nëpërmjet veshit, dhe ai viziv, nëpërmjet syrit – perceptohet esencialisht si një shumë imazhesh, « ikonash », dhe arrin të ngjallë dhe të ngjizë imazhe mendore. Njohja pra ngrihet mbi një sërë strukturash konceptuale ; ngrehina hierarqike dhe kategorike të ikonave të brendshme që paraqesin profile dhe relieve të ndryshme. Janë pikërisht këto struktura mendore, të ngritura nëpërmjet një aktiviteti intensiv të natyrës asimiluese, diferencuese dhe krahasuese, që shërbejnë si parafabrikate në krijimin e modeleve të brendshme. Kështu, kujtesa paraqitet si një rrjet i dendur modelesh, të ndërfutura brenda njera tjetrës, të afta të specifikohen në mënyrë reciproke, që lejojnë kodifikimin dhe formalizmin ikonografik si elementë përbërës të një ligjërate – të një gjuhe sintetike në kuptimin më të përgjithshëm të të shprehurit – me anë të të cilës individi komunikon me mjedisin dhe me të ngjashmit e tij. Në një formë shumë të pergjithësuar, aktiviteti njerëzor si kultura, shkenca dhe teknika prodhojnë skema « transsubjektive », të asimiluara dhe të përbrendësuara nga individët, të cilat ndikojnë dhe shëndrrojnë shëmbëlltyrat e brendshme skematike specifike, duke i pasuruar dhe ngjyrosur këto të fundit me karakteristika sociale.

. Në këtë përmbajtje, ligjërata përbën një dispozitiv shprehjeje po aq sa edhe një dispozitiv njohjeje : në origjinë të strukturimit të saj gjenden modelet mendore të përfaqsimit të botës rrethuese, jo thjesht si kopje të botës objektive por si ngrehina intelektuale subjektive – tablo komplekse, relievi i të cilës implikon njëherësh përvojën, magazinimin e elementëve personalë të njohjes si edhe traditat e ndryshme – ajo çka quhet ndryshe kulturë. Çdo ligjëratë e tillë përmban kështu gjurmët e një përpjekjeje individuale dhe kolektive (bile kjo e dyta shfaqet si parësore), rregullimet e njëpasnjëshme të vatrës së interesave, të përzgjedhjes metonimike, të projektimit metaforik, të skematizimit sintaktik… troç, të një mesazhi informues ndërshkëmbyes, të ngritur mbi bazën e kodeve të komunikimit, që lejon rindërtimin e një modeli mendor nga ana « marrësit », pak a shumë në përputhje me atë të « dhënësit ».

.

.

. 3. E parë në këtë prizëm, të gjitha format konkrete të të shprehurit (zanor, i shkruar, audioviziv bile edhe ai multimediatik) zhvillohen brenda të njejtit kuadër të përgjithshëm, nyjëzohen sipas të njejtave parime bazë dhe së fundi, ndërveprojnë sipas të njejtave modaliteteve skemëformuese – pasi mekanizmi i brendshëm gjenerues i tyre mbetet i përbashkët. Ajo çka i dallon është veçantia e mjeteve shprehëse, specifika e vektorit përcjellës të informacionit që kushtëzon pikërisht ato mjete. Ku qëndron pra konflikti mes « vertikalitetit të fjalës së shkruar » « dhe horizontalitetit të televizionit » - ai konflikt mes hunjve dhe shkopinjve, aq i dashur për sociologun Fuga ? Si shpjegohet ndryshe që « teoricienët më të mirë të komunikimit mediatik e bëjnë qartazi dallimin parimor midis mediave të ndryshme, atyre radiotelevizive të mbështetura në rradhë të parë te figura dhe zëri dhe atyre të shkruara, të bazuara te shkronja e shtypur », ndërkohë që tjerë teoricienë po aq të mirë – gjithmonë të lëmisë së komunikimit – por specialistë të semiotikës dhe të gjuhësisë të njohjes (cognitive), këmbëngulin pikërisht mbi mungesën e dallimeve ? A duhet t’i besojmë Fugës kur thotë se « edhe Zhak Derrida [gjen] epërsinë e dialogut që nuk e ka kultura e mbështetur mbi shkrimin » apo duhet t’i vihemi tashmë leximit të shkrimeve të Zhak Derridës ? Gjithmonë duke shpresuar se lexojmë të njejtin Derrida, pasi tek ky i imi, përparësia e fjalës së shkruar ndaj asaj të folur përbën një nga themelet e veprës së tij dekonstruktiviste.

. Pikërisht, ky Derrida i fundit ngulmon mbi përmasat logjike të kësaj përparësie – duke na servirur bile edhe një listë institucionesh që përdorin shkrimin si kodifikues të ligjeve të të gjitha llojeve (nga ai Civil deri tek ai Penal), si mjet rregjistrimi të informacionit mbi një tog rregjistrash (mjeksorë, shkollorë, të gjendjes civile), si mjet përcjellës i një forme tjetër informacioni (strategjia, balistika, diplomacia, bujqësia, industria, fiskaliteti…struktura e të cilavë është lidhur pazgjidhshmërisht me shkrimin) dhe së fundi, si ndërmjetës vlerash (kartmonedhat dhe çeqet e të gjitha formave dhe formateve)… paraja në formë dialogu ? e pra, vetë Derrida ende s’ka arritur të zgjidhë këtë ekuacion të pamundur !

.

. Argumenti i dytë i Derridës në favor të shkrimit është ai i përparësisë teleologjike – i finalitetit të tij : shkrimi pra, plotëson punën e fjalës që sidoqoftë, ka karakter të përkohshëm dhe të kufizuar në kohë ; shkrimi i sjell komunikimit një kontekst, detyrë e pamundur për vetë gjuhën e folur. Shkrimi pra si gjurmë mbetëse, një skicë e domosdoshme për fjalën edhe në rastin kur kjo e fundit përgatitet të lerë gjurmën e saj fonike mbi një mjedis të qëndrueshëm (manjetik ose të ngurtë) ; shkrimi njëkohësisht si jashtëqendërzim i gjuhës së folur, duke mos qenë « imazhi » i saj i barazvlershëm fonik, dhe si brendaqendërzim i saj që në vetvehte përfaqson ndërkohë një lloj « shkrimi ». Bile, Derrida ngulmon me forcë që komunikimi në përgjithësi e implikon shkrimin si finalitet më vehte – si telos – pasi pavarësisht diferencave në formë dhe në simbolikë, ai nënkupton fiksimin e një kategori shenjash të caktuara mbi një material të qëndrueshëm.

. Dhe më tej, megjithë avantazhin e empatisë apo të ndjesisë të drejpërdrejtë afruese si edhe të reciprocitetit që karakterizon dialogun, filozofi francez i « shndërtimit » nuk mund të mos pranojë vlerën epistemike qoftë edhe të njësisë semantike, të paarritshme nga një fjalë e vetme. Për më tepër, shkrimi mund të kqyret dhe të rikqyret, të debatohet, të rivlerësohet, të rikonsiderohet, të korrigjohet, të risaktësohet… në një mënyrë shumë më të thelluar se sa komunikimi gojor. Kjo mënyrë vështrimi çon pashmangësisht në konceptin derridian të « gjurmës » - të asaj shenje përfundimtare dhe të qëndrueshme që implikohet deri edhe në mënyrën tonë të të folurit, të të mbajturit mend dhe të të kuptuarit në formën më të përgjithshme, bile edhe atëhere kur asnjë akt i të shkruarit në kuptimin e vërtetë nuk është angazhuar.

.

. Së fundi, Derrida i gjen shkrimit edhe një përparësi tjetër të karakterit teleologjik : pavarësinë e tij ndaj personit, ndaj shkruesit të tekstit dhe lexuesit të tij. Me fjalë të tjera, aty ku Platoni gjen një dobësi, Derrida zbulon një forcë : shkrimi gjeneron mundësi të tjera nga ato që i lejohen gjuhës së folur. Shkrimi pra mund të kufizojë një kontekst të caktuar duke presupozuar një sfond, i cili nuk bën pjesë në kontekst. Ndryshe, vetë fakti që mund të lexojmë sot poemat e Homerit në një kontekst tjetër, krejtësisht jashtë atij që i lindi, lejon një thellim të mëtejshëm dhe një reflektim mbi vetë kontekstin. Në se citojmë Derridën :

.

. Çdo shenjë, gjuhësore ose jo-gjuhësore, e folur ose e shkruar (në kuptimin e zakonshëm të kundërshtisë), në njesi të vogël ose të madhe, mund të citohet, të vihet mes thonjëzave, dhe në këtë mënyrë të presë lidhjet me një kontekst të dhënë, të ngjizë deri në pafundësi të tjera kontekste, në një mënyrë aspak të ngopur. Kjo gjë nuk do të thotë se shenja vlen jashtë kontekstit por pikërisht e kundërta, që egzistojnë kontekste pa asnjë qendër fiksimi të qëndrueshëm.

.

.

. * * *

.

.

. Mund ta tjerrim edhe më tej këtë fill mendimi - duke braktisur Derridën dhe duke thirrur në mejdan Umberto Eco-n, semiolog burri i botës bile përpara se të njihej shkrimtar. Besa mundim i kotë, pasi mendimet e Eco-s mbi fjalën e shkruar s’bëjnë gjë tjetër veçse përforcojnë bindjet tashmë të krijuara. I vetmi rrezik i shumëfishimit të përqasjeve qëndron tek tejndriçimi i planit të kqyrjes duke errësuar perspektivën e vështrimit. E thënë ndryshe, në se diku egziston një konflikt, ai implikon formën - « gjuhët » si vektorë të informacionit – vetëm në mënyrë të ndërsjelltë, pasi thelbi i tij prek në rradhë të parë përmbajtjen – « kulturën » e përcjellë nëpërmjet tyre.

.

.

. Konflikt kulturash apo rivalitet paradigmash ?

.

.

. 1. Ç’i mbetet tekstit të Fugës në se i heqim leximet e tij « vertikale » dhe « horizontale », kryqet që s’falin por vrasin, Derridat dhe Ecot ; thjesht, argumentat e mundësisë së kufizuar interpretuese të fjalës dhe dialogun e pafund komunikues njeriformues të televizionit ? Fotografia e shoqërisë së sotme shqiptare : mosmarrëveshja mes gjyshërve dhe etërve të alfabetizuar nëpërmjet shkronjës dhe bijve dhe nipave të « analfabetizuar » nëpërmjet imazhit. Pra, konflikti mes brezave, i kqyrur si konflikt kulturash. Diçka që nuk mund të fshihet, qoftë për faktin se nuk është tipik shqiptar, qoftë edhe për tjetrin se nuk është karakteristik i kohës së sotme. Ndryshe, ky konflikt ka egzistuar gjithmonë dhe egziston gjithkund, nga momenti që i riu rend pas risisë dhe i vjetri mbahet fort pas traditës, nga momenti tjetër që risia çfaqet disa këmbë përpara dhe tradita mbush hapësirën përreth. Mjafton ky relativitet për të rikujtuar se etërit e sotëm ishin të rinjtë e dikurshëm, po ata që u « alfabetizuan » nëpërmjet medias së asohohe – radios - po aq sa edhe nëpërmjet shkronjës. Media e diktaturës – do të thotë Fuga ; diktaturë e medias – është një nga përgjigjet që vijnë ndër mend vetëtimthi.

.

. Sado e qëlluar, loja e fjalëve nuk mund të fshehë revolucionin teknologjik, sikundër ky i fundit nuk mund të maskojë realitetin : shumën e mesazheve që stukturon informacionin e përcjellë nga mediat sikundër dhe grupin shoqëror, të cilit i shërbejnë këto mesazhe. Edhe sot, sikundër dje, do të ishte naive të mendohet se mediat e shkruara apo ato audiovizive - kanalet e informacionit – janë thjesht një dhuratë e Zotit mbi dhe, që rropaten thjesht për të arsimuar vogëlushin çamarrok, për të ndriçuar trurin e topitur të mamit amvise apo për të argëtuar kokën e lodhur të babit biznesmen. Edhe në se këto mesazhe treten dhe sublimohen mjeshtërisht mes një lumi të vërtetë imazhesh, fjalësh mono-dialog apo tingujsh – e ashtuquajtura kulturë – merita i takon një bande specialistësh që ndërkohë, kanë matur nivelin e publikut të predestinuar, përpara se të dozojnë përzierjen kulturore sipas shijes së ustait – atij që vringëllin paranë. Çka mbetet e panjohur në këtë mes është pikërisht përcaktimi i shprehjes kulturë, që lakohet në të gjitha rasat dhe zgjedhohet në të gjitha trajtat.

. Çfarëdo sensi që t’i japim shprehjes, kjo e bekuara kulturë si edhe subkulturat specifike strukturohen në përputhje me një kategori vlerash dhe vlerësohen pikërisht në funksion të tyre : të mira ose të këqia, të përshtatshme ose të papërshtatshme, moderne ose të mykura– dhe sipas këtij këndvështrimi, në se ka diçka që krijon kundërshti mes brezave nuk është mungesa e kulturës së njërit dhe tepria e kulturës së tjetrit por, mospërputhja e sistemit të vlerave të të parit me atë të të dytit.

. Është kjo kundërshti themelore, produkt i epokës, që prodhoi ngjarjet e majit 1968 në mbarë Evropën dhe më tej, që shkaktoi përmbysjen e balancës shoqërore dhe përshpejtoi thyerjen e murit të zakoneve që i zinin pamjen rinisë së asokohe. Dhe është rasti të thuhet se këtu merita i takon fjalës së shkruar dhe asaj të folur dhe aspak televizionit të asokohe, ende në belbëzimet e tij teknike.

.

.

. 2. Revolucioni teknologjik në fushën e komunikacionit si edhe industria e komunikacionit kanë përmbysur fund e krye raportet tradicionale mes kulturës dhe individit dhe e kanë detyruar këtë të fundit të zhvillojë një përqasje të re perceptuese. Ai është i detyruar njëherësh të integrojë procesin e simbolizimit (fjalën e folur, shkrimin, imazhin analogjik, imazhin numerik), të deshifrojë kodin social të komunikimit (gjuhën), të përvehtësojë mjedisin material të përhapjes së informacionit (letrën, ekranin), të familjarizohet me dispozitivat e rregjistrimit dhe të përhapjes (dorëshkrim, shtyp, foto, televizion, informatikë) dhe së fundi, të realizojë ndërmjetësimin me korrespondentët (realë, virtualë). Domosdoshmërisht, shumëfishimi i kanaleve, i mjediseve dhe i kontakteve ka çuar paralelisht drejt një masivizimi të pjesëmarrjes dhe një standardizimi të përmbajtjes – drejt një komunikimi « të masës ». Ky fenomen, i cilësuar nga Teodor Adorno si « industrializim i kulturës », përbën edhe bazën aktuale të shoqërisë së informacionit, egzistenca e të cilës parametrohet nga shpenzimet minimale të kompetencave ose të përpjekjeve të komunikimit. Përpos industrializimit, koha e sotme dëshmon me forcë edhe për « tregëtarizimin e kulturës » si edhe për rolin përparësues të televizionit në të. Kështu, përballë rajoneve shumëngjyrëshe dhe shumëformëshe të supermerkatos kulturore, çdo vëzhgues i ndërgjegjshëm pyet vetvehten : kujt i përfiton ky treg ? Industrialistit institucional, artizanit artist, tregëtarit mediatik apo konsumatorit lambda ?

. Metafora e tregut bëhet veçanërisht interesante përballë pretendimit të Fugës lidhur me uzinën « analfabetike » por ama demokratike të televizionit, të aftë të prodhojë « një informacion shumë të ngjeshur, shumë të demokratizuar, shumë profesional ». Edhe pa sipërorin, niveli i profesionalizmit dhe shkalla e trysnisë mediatike mbeten gjithmonë subjektive - varen nga saktësia instrumentave matës – ndërkohë që demokracia e televizionit nuk varet aspak nga numri i shikuesve përballë ekranit apo nga ai i spektatorëve të ftuar në plató, sikundër dhe demokracia e tregut nuk varet nga numri i blerësve që paguajnë në kasë apo nga xhiroja ditore e dyqanit. Edhe në se demokracia është diku çështje numri, ky numër mbetet i dorës së dytë përballë pjesëmarrjes efektive të individit nëpërmjet zgjedhjes, të shprehjes së lirë të mendimit dhe shpresës së tij se kjo pjesëmarrje dhe kjo shprehje sjellin ndryshim. Përndryshe, fjala e akademikut do të mbetet po aq bindëse sa edhe thirrja e shitësit që ndjell konsumatorin të blejë patatet e tij « demokratike », paçka aftësisë së tij tregëtare të dialogut si i barabartë me të barabartët ose magjisë së fytyrës të tij tmerrësisht jetësore përkryershmërisht të papërkryer.

.

.

. 3. Një nga të rrallat mendime që më tërheqin dhe më mbajnë vëmendjen në esenë e Fugës është ai i konfliktit mes « kodit të shkruar të informacionit shkollor » dhe « kodit figurativo-zanor të kulturës jashtëshkollore ». E thënë ndryshe, konflikti mes dogmës autoritare tekstuale që administron informacionin shkollor-akademik dhe doktrinës liberale vizuale-zanore që udhëheq aktivitetin kulturor jashtëshkollor. Dashur – padashur i është vënë gishti një aspekti tjetër të sferës kulturore : rivalitetit të paradigmave (skemave mendore, të cilave ju referohemi – shpesh në mënyrë të pavetëdijshme) të edukimit dhe të komunikimit.

.

. Përgjatë dhjetëvjeçarësh për të mos thënë shekujsh, projekti edukativ me të cilin ishte ngarkuar shkolla strukturohej rreth dy paradigmave paralele dhe konkurrente : ajo formuese (teorike), e bazuar mbi mësimin empirik dhe racional të dijeve, të organizuara në një seri programesh, lëndësh dhe tekstesh mësimore dhe të përcjella nëpërmjet polit moderator – mësuesit, dhe ajo zbatuese (praktike), e mbështetur mbi një varg aktivitetesh prodhuese brenda dhe jashtë shkollore, të pilotuara nga specialistë të teknologjisë. Ndërkohë që mjeshtëria e ndërthurjes së harmonikave të brendshme dhe mprehtësia e mjeteve pedagogjike bënin emrin e mirë (ose të keq) të shkollës, raportet mes tyre përcaktonin edhe profilin e saj si edhe orientimin e nxënësit apo të studentit. Pra, siguronin suksesin (ose dështimin) e projektit. Në prag të mijëvjeçarit të tretë, me çfaqjen dhe përsosjen e teknologjive të reja të informacionit dhe veçanërisht të informatikës, një paradigmë e tretë – e komunikimit - ju bashkua të parave, duke ndryshuar fund e krye konceptet mbi transmetimin e dijes.

. Çka vjen si risi është është braktisja e modelit të telegrafit (e pingpongut relacional) me një transmetues që dërgon një mesazh drejt një marrësi nëpërmjet një kanali, ndërkohë që ky i fundit shëndrrohet në transmetues për të ridërguar një mesazh nëpërmjet po atij kanali. Modeli zëvendësues tashmë ka një karakter sistemik dhe shprehet me anë të metaforës së orkestrës :

.

. komunikimi kqyret si sistem shumëkanalesh, në të cilin aktori social pjesëmerr dashur padashur në çdo moment – me anë të gjesteve, zërit, të vështrimit apo të mungesës së tyre bile edhe të heshtjes. Si përfaqsues i një lloj kulture, ai bëhet pjesëmarrës i komunikimit sikundër muzikanti bën pjesë në një orkestër. Një orkestër e gjerë kulturore pa dirigjent dhe pa tekste muzike. Sejcili luan duke u akorduar lidhur me tjetrin.

.

. Sipas kësaj skeme, individi shfaqet si një rélé pak a shumë autonome, brenda sistemesh të gjera, të ngritur mbi bazën e lidhjeve ndërvarësore, ku vetë informacioni i përcjellë vlerësohet jo vetëm lidhur me përmbajtjen e tij por parësisht, për vetinë e tij për të siguruar këtë lidhje.

. Megjithë këtë tablo frymëzuese, duhet një përpjekje e veçantë për të parë në të « demokracinë » pasi parametri esencial i demokracisë - liria e shprehjes – mbetet funksion i ndërsjelltë i shkallës së kontrollit mbi kanalet e informacionit. Nuk është aspak e rastit që i vetmi mjedis që ende i shpëton censurës të qeverive, kontrollit të elitave korporative, mendimit zyrtar mbizotërues të akademive mbetet padyshim Interneti, dhe kjo falë formatit (numerik), strukturës (rrjetit) dhe decentralizimit (shpërndarjes).

.

.

. * * *

.

.

. Sikundër ato të Zotit, udhët e metafizikës janë të padepërtueshme. Kështu, edhe kur hyjnizon kulturën demokracimbjellëse të imazhit, Fuga nuk arrin të evitojë shkrimin, t’i vidhet diktatit autoritar të tekstit të shkruar. Rezulton pra një ese disi e çuditshme shumëplanëshe, mes refleksionit rrëfyes dhe dialogut teatral, ku mendimi turret në një vrap me pengesa dhe ku rrëfyesi nuk gjen tjetër dëgjues veç vetvehtes – un discours à batôns rompus do të kish thënë sozia ime franceze. Një tekst gati në një gjendje brut, një meta-tekst që shtjellon një meta-logjikë. Ndoshta është faji i vetë subjektit pasi, duke ndjekur sidoqoftë një tjetër rrugë paralele, edhe kjo kundër-ese mbi kulturën dashur-padashur u morr me komunikimin mbi komunikimin – u shkrua nën shenjën e meta-kulturës.

.

. Për të sprapsur pra kundërshtinë, preferoj të shkund përpara syve kryqin e metaforës : ajo e Diogjenit që, me kandile në dorë dhe në mes të ditës me diell, kërkon të vërtetën. Një të vërtetë krejtësisht të padukshme, transparente sikundër dhe ajri që frymëmarrim, me tone të dritës që ushqen vetë shikimin…dhe befas, më vijnë ndër mend fjalët e gjeneral De Golit: « kërkues që kërkojnë gjen sa të duash; ama, kërkues që gjejnë duhet t'i kërkosh ».

La suite.. - Vazhdimi...

Shqipëria përballë botës komuniste - Ferri jugosllav (1).

. Ata kanë damkosur me gjurmë të përgjakura rrugën

. që ndoqën dhe çmenduria e tyre ju mësonte që e

. vërteta mund të provohet me anë të gjakut.

. Por gjaku është dëshmitari më i keq i së vërtetës :

. Gjaku infekton edhe doktrinën më të virgjër me

. helmin e çmëndurisë si dhe me urrejtjen e zemrave.

.

. NIETZSCHE – Ashtu foli Zarathustra- Priftërinjtë

.

.

. Lidhja i Shqipërisë me kampin e vendeve të Lindjes përcaktoi edhe aleatët e rinj për dhjetëvjeçarët e ardhshëm. Këta aleatë që njeri pas tjetrit do të quhen Jugosllavi, Bashkimi Sovjetik apo Kinë sjellin para së gjithash ndihma materiale si edhe receta ekonomike apo politike që Enver Hoxha, si mjeshtër i Shqipërisë që është, do t’i gjykojë herë pas here të rrezikshme si për shëndetin e vendit të tij edhe për të vetin personalisht.

. Afëria gjeografike e Jugosllavisë merr formën e një fataliteti historik, jo vetëm në lidhje me Kosovën e cila i mban të dy vendet në një konkurrencë të vazhdueshme – megjithë diferencën e ndjeshme në përmasa dhe në peshë – por para së gjithash në lidhje me origjinën e përbashkët të pushtetit komunist. Prishja me Titon e detyron Enver Hoxhën të kërkojë mbrojtje pranë Stalinit ; më tej, është afrimi i Krushovit, padronit të ri të Kremlinit, me të njejtin Tito që shtyn Enverin në krahët e Mao Ce Dunit. Përfundimisht, kur trashëgimtarët e Maos pajtohen me të paevitueshmin mjeshtër të Beogradit, Hoxha, i tmerruar nga fantazma e Mareshallit plak, nuk gjeti zgjidhje tjetër veç të kalërojë i vetëm. Me kohë, kjo lojë aleancash gjithnjë e më të largëta bëhet e dëmshme dhe e ushqyer gjithnjë e më tepër nga përfitimi ; ndërkohë, një mjegull e trashë ideologjike mbulon Shqipërinë dhe fsheh një varg spastrimesh të llahtarshme në krye të pushtetit.

.

. Historia na sjell dy pamje : e para sintetike dhe e jashtme e një rregjimi totalitarist, nëpërmjet të cilit, rivaliteti për pushtet vulos me gjurmën e vet të përgjakur të gjitha aspektet e jetës politike, ekonomike dhe shoqërore ; e dyta analitike dhe e brendshme, është ajo e një vepre autokratike, mistika e të cilës nyjëzohet mes një triniteti : një dogmë – komunizmi, një vullnet – Enver Hoxha dhe një kult – interesi kombëtar.

. Çka intereson të dihet shtrohet si më poshtë :

. a ka shërbyer Enver Hoxha si kyçi i qemerit në kurorëzimin e përsosur mes utopisë komuniste dhe interesit të kombit apo, Hoxha është shërbyer nga doktrina për të ngritur një pushtet vetjak në emër të idealit të një populli të tërë ? .

.

. . * * *

.

.

. Kalimi rrufe i brigadave sulmuese partizane në tokat e Kosovës, në ndjekje të njësive të fundit gjermane, nuk mundi të ndikojë thellësisht në zhvillimet e mëtejshme të provincës. Të vëna në dispozicion të Shtabit të Përgjithshëm të ushtrisë çlirimtare jugosllave, ato u përdorën për të " paqësuar " krahinën, e pushtuar nga një rezistencë e ashpër antikomuniste. Në vazhdim, gjatë nëntorit të vitit 1944, njësitë partizane jugosllave u ndërfutën në hullinë e forcave të përbashkëta sovjeto-bullgare dhe një nga veprimet e para të tyre ishte gjuetia e " kolaboracionistëve " shqiptarë. Raporti i pakrahasueshëm i forcave në favor të ngadhënjyesve komunistë krijoi një rast të ëndëruar për të rivendosur rendin e ri kombëtar, thellësisht të tronditur pas kaq vjetë përkatësie së krahinës rrebele në gjirin e atdheut të origjinës, nën shtrëngesën italjane.

. Si përfundim, administrata e re titiste e sapodalë nga lufta, e cila numëronte në rradhët e veta një shumicë kuadrosh me origjinë serbo-kosovare apo malazezo-kosovare, u ngul në pushtet duke absorbuar të gjitha prerogativat politike, ekonomike dhe kulturore, në të njejtën mënyrë sikundër edhe në rajonet e tjera jugosllave. U harrua pra, ai bashkim i mundshëm i Kosovës me Shqipërinë, kjo ide e distiluar dhe e ushqyer me aq kujdes në mjedisin komunist jugosllav, përpara shpërthimit të luftës së Dytë botërore.

.

. Në fakt, që prej kohrave të krijimit të Partisë Komuniste Jugosllave (PKJ), në prill të vitit 1919, çështja e Kosovës rivjen rregullisht në dokumentat themeltare të kësaj partie. Ajo përbën një nga referencat kryesore për të kuptuar më mirë zhvillimin e përgjithshëm të çështjes kombëtare në mendimin e komunistëve të vendit fqinjë, në funksion të shkallës së përparimit të tyre drejt marrjes së pushtetit.

.

. Gjatë Kongresit të IV të Kominternit, të mbajtur në Drezden në vitin 1928, komunistët jugosllavë që ndërkohë piketonin rrugëzgjidhjet e tyre për të shkatërruar Jugosllavinë mbretërore, vinin re se

. " .. një e treta e shqiptarëve jetojnë në gjirin e Mbretërisë dhe bashkimi i tyre me Shqipërinë kalon vetëm nëpërmjet luftës së përbashkët me PKJ ". Kohë më pas, në vitin 1934, Kongresi i IV i PKJ i mbajtur në Ljubljana nënvizonte se " .. Mbretëria jugosllave nuk ish gjë tjetër veç pushtim i Kroacisë, i Dalmacisë, i Sllovenisë, i Malit të Zi … apo i Kosovës nga ana e trupave serbe " dhe vërtetonte edhe njëherë nevojën për " .. dëbimin e çetnikëve (serbë) nga Kroacia, nga Maqedonia .. si dhe nga Kosova ".

. Pushtimi italjan i Kosovës si dhe krijimi i Shqipërisë së Madhe ndryshoi paksa pikpamjet e tyre pasi, Konferenca e Vtë Kombëtare e Zagrebit e mbajtur në tetor të vitit 1940 nuk pa të nevojshme që të ritheksonte thëniet e mëparshme të bashkimit mes shqiptarëve dhe kosovarëve, ndoshta pasi bashkimi ishte tashmë një fakt i kryer. Megjithatë, ky forum partijak miratoi principet e barazisë mes kombësive dhe popujve jugosllavë, të cilët duhej të gjenin vendin që ju takonte në kuadrin e Jugosllavisë së re, si edhe nismën e krijimit të një Komiteti Rajonal të PKJ për Kosovën. Po në kuadër të kësaj Konference të Zagrebit, referuesi kryesor për provincën e Kosovës Moshe Pijade hodhi idenë e një " .. Republike të lirë të Kosovës, proletare dhe fshatare " (Shënimi 1).

.

. Me krijimin e tij, ky Komitet Rajonal u kontaktua nga grupet komuniste shqiptare me atë kërkesën e tyre të famshme për ndërmjetësim dhe, pas disa peripecish për shkak të luftës, dy nga përfaqësuesit e tij u gjendën pranë shokëve shqiptarë (Sh. 2). Për palën jugosllave, perspektiva që u krijua me futjen e një këmbe në vendin fqinjë ishte më se e lumtur pasi nga njëra anë, pa një bashkërendim dhe një marrëveshje miqsore mes komunistëve shqiptarë dhe jugosllavë, as që mund të imagjinohej ndonjë shans për të organizuar diçka në Kosovë, e bashkuar siç ishte me Shqipërinë – dhe kjo e fundit nën çizmen italjane. Nga ana tjetër, organizimi dhe ngritja e një lëvizjeje rezistence në Shqipëri mund të luante veç një ndikim pozitiv mbi zgjidhjen e konfliktit në Jugosllavi (bregdeti dalmat apo Mal të Zi), mjaft të mbante të mbante të bllokuar në vend një pjesë të trupave italjane të pushtimit.

. Pjesëmarrja aktive e PKJ në luftë dhe përforcimi i rolit të saj si forcë e paevitueshme në skenën jugosllave dhe ballkanike, bëri që optika e komunistëve jugosllavë lidhur me çeshtjen kombëtare të përparojë me shpejtësi. Mjaft që të kujtojmë se, menjëherë pas Konferencës së parë të Këshillit Antifashist të Çlirimit Kombëtar, mbajtur në Bihaç në nëntor 1942, Tito ende i përmbahej asaj lidhjeje të ngushtë që, sipas tij, duhej të egzistonte mes " luftës së tashme të çlirimit kombëtar dhe çeshtjes kombëtare në Jugosllavi " dhe që shprehja " lufta për çlirimin kombëtar " do të ishte një mashtrim po qe se nuk përmbante, përveç kuptimit të vet jugosllav, përfitime të prekshme për të gjitha kombet e tjera : si për kroatët, sllovenët, serbet, maqedonët apo dhe shqiptarët e të tjerë (Sh. 3).

. Një vit më pas, as që flitet më për këtë çështje : sesioni i dytë i AVNOJ-it, mbajtur në Jajce në 29 nëntor të vitit 1943, hodhi themelet kryesore të çështjes kombëtare. Jugosllavia e re, gjithmonë e ngritur mbi principin federal, do të ishte atdheu i gjashtë njësive të federuara : Serbisë, Kroacisë, Sllovenisë, Maqedonisë, Malit të Zi dhe Bosnjë-Herzegovinës, popujt e të cilëve duhej të ishin të lirë dhe të barabartë, ndërkohë që të gjitha grupet e tjera etnike do të gëzonin garancitë e nevojshme lidhur me të drejtat e tyre si pakica kombëtare (Sh. 4). Kjo politikë u aprovua dhe u vulos me ardhjen në fuqi të qeverisë së Titos në mars të vitit 1945 : doktrina e barazisë dhe e vetëvendosjes së kombeve jugosllave tashmë u shndrrua në doktrinën e një Shteti federativ të centralizuar (Sh. 5).

.

. Ç’bëhet ndërkohë me Kosovë-Metohinë në këtë Jugosllavi të re titiste ? Në mungesë të referencave direkte, veç mundet të imagjinohet mendimi i Titos dhe i PKJ së tij në këtë epokë : sipas të gjitha gjasave, statusi i krahinës tejkalonte kuadrin e një problemi të thjeshtë të brendshëm jugosllav dhe përmasat e tij ndërkombëtare e shtronin si një çështje që duhej të zgjidhej mes të interesuarve direktë : Jugosllavisë dhe Shqipërisë. Ajo që na intereson në mënyrë të veçantë është mënyra e zgjidhjes së kësaj enigme nga ana e Titos, i cili kish vendosur tashmë ushtarët e tij mbi fushën shqiptare të shahut. Megjithë numrin e tyre të vogël dhe të kufizuar – vetëm dy në shtator të vitit 1942, katër në janar të vitit 1943 dhe gjithmonë më pak se një dyzenë në fundin e luftës – këshilltarët e PKJ në gjirin e PKSH ditën të ndodheshin në zemrën e dispozitivit politik dhe ushtarak të rezistencës ; ata ditën gjithashtu të ndikonin vendimet dhe të propozonin zgjedhjet e tyre lidhur me njerëzit që i përshtateshin mënyrës së tyre të të parit të gjërave.

.

. Përsa i përket shkallës së influencës që ata ushtruan mbi PKSH gjatë kohës së luftës, dy opinione diametralisht të kundërta janë përplasur që nga dita e parë e pasluftës : e para, që vjen nga kampi i fitimtarëve komunistë, ka patur tendencë ta zvogëlojë për të mos thënë t’a injorojë plotësisht ndërkohë që e dyta, e ardhur nga kampi i humbësve – ballistë dhe zogistë – e ka çmuar si totale, të gjithëfuqishme, të aftë për të imponuar marrëdhënie të një nënshtrimi të thellë, për të mos thënë të një vasalizmi integral. Arsyet e një papajtueshmërie të tillë mendimesh dhe opinionesh janë të kuptueshme, pa patur nevojë për të qenë me një mendje me analizat apo me bindjet politike që burojnë nga këto dy kampe të ndryshme : në qoftë se të parët kanë dashur t’a harrojnë këtë episod të largët por themelor që çvlerëson sadopak faqen më të lavdishme të historisë së tyre dhe që, para së gjithash, ve në vështirësi ndjenjat e tyre kombëtare apo nacionaliste, të dytët kanë dashur posaçërisht të tregojnë me gisht mëkatin origjinal të kundërshtarëve të tyre, t’i zhveshin këta të fundit lakuriq që gjithë bota të mund të shohë stigmatët e Djallit që ata u munduan të përballin, pavarësisht se kjo gjë përfaqëson veç një shpërblim krejt të vogël përpara humbjes që ata pësuan.

.

. Një vështrim më pak i interesuar mbi aktorët e kësaj epoke del i nevojshëm për të zbuluar nuancat në gjykime dhe sidomos, për të sjellë disa të vërteta të pashtrembërueshme. Megjithëse çdo vend ndoqi peripecitë dhe pati karakteristikat e veta gjatë periudhës së luftës, disa elementë kanë vepruar në mënyrë të përbashkët dhe të pavarur, duke shërbyer si ura afrimi mes protagonistëve :

.

. - Ndërhyrja ushtarake dhe pushtimi italo-gjerman preku pothuaj njëkohësisht bashkësinë e vendeve të fasadës perëndimore dhe jugore të Ballkanit dhe solli një seri përmbysjesh gjeopolitike si dhe fshirjen e kufijve të vjetër ndërshtetërorë.

.

. - Lëvizjet e rezistencës në vendet e pushtuara (Jugosllavi, Greqi dhe Shqipëri), të udhëhequra nga partitë komuniste respektive, kanë vepruar brenda një kuadri strategjik që shpesh ka tejkaluar kufijtë e vjetër kombëtarë. Kështu është rasti i jugosllavëve të PKJ, i grekëve të KKE, i shqiptarëve të PKSH dhe në një masë tepër të reduktuar, i bullgarëve të PKB. Për të koordinuar operacionet e tyre ushtarake dhe veçanërisht, për të shmangur përplasje të panevojshme, shtabeve përkatëse të lëvizjeve nacional-çlirimtare ju desh të lidhnin kontakte mes tyre edhe shpesh, të vinin në jetë edhe taktika të përbashkëta.

.

. - Terrenet e preferuara për realizimin e këtyre kontakteve ishin zonat kufitare që në të shkuarën kishin qenë objekt grindjesh politike dhe ndeshjesh ndëretnike - Maqedonia, mes jugosllavëve, grekëve dhe bullgarëve, Kosova mes jugosllavëve dhe shqiptarëve dhe në një masë më të vogël – Epiri, mes grekëve dhe shqiptarëve.

.

. Megjithë dëshirat e zjarrta të nacionalistëve si dhe përmbajtjen e shëndoshë apo të bazuar të mendimit të tyre në planin historik, zgjidhja e konfliktit botëror, i quajtur ndryshe Lufta e Dytë, në këtë krah të Evropës shkoi në kahjen e strategjisë së përpunuar në kampin e rezistencës komuniste. Sipas fakteve të kësaj periudhe, është krejt e natyrshme që çështja e Kosovës që na intereson në mënyrë të veçantë të kqyret nga dy kënde të ndryshme : nga ai i komunistëve shqiptarë por njëkohësisht edhe nga ai i komunistëve jugosllavë.

. Në qoftëse diku më sipër u dha rasti të shtjellohet rruga që çoi PKSH drejt pushtetit, kësaj rradhe na duket e domosdoshme të ndjekim dhe të përshkruajmë trajektoren drejt pushtetit të të interesuarit tjetër, Titos dhe PKJ së tij, si edhe pasojat e pashmangshme dhe fatale që ata shkaktuan mbi PKSH.

.

.

. -------------------------------------

.

.

. (1) Dušan T. BATAKOVIĆ– Kosovo Chronicles. Ed Plato, Beograd 1992.

.

. (2) Në librin e vet " Titistët ", Enver Hoxha i përmbahet me forcë idesë që ai vetë dhe komunistët e tjerë shqiptarë vendosën të lidhnin marrëdhënie me PKJ, nën frymën e internacionalizmit proletar dhe për të mirën e dy partive komuniste. Sipas tij, fakti që Popoviçi u gjend në mes të pjesëmarrësve të Mbledhjes themeluese të PKSH s’ish gjë tjetër veç frut i një rastësie " fatlume " ndërkohë që kalon krejt në heshtje përsenë e ndodhjes gjithashtu mes tyre edhe të jugosllavit të dytë, Dushan Mugoshës, i ardhur krejt para Mbledhjes. Me më shumë detaje dhe veçanërisht e çinteresuar, dëshmia e Premtaj nuk le asnjë dyshim mbi prezencën dhe rolin e emisarëve të Titos. Mbi këtë subjekt, shih : Sadik PREMTAJ - Stalinism and Communism in Albania, Cahiers Léon Trotsky, 1997, nr 60 (November), Bibliothèque de Documentation internationale contemporaine (Nanterre).

.

. (3) Duke ripohuar principin leninist të të drejtës për vetvendosje dhe për shkëputje, Tito rikujtonte njëkohësisht që : " Çështja e Maqedonisë, e Kosovës e Metohisë…. do të zgjidhet lehtë dhe për kënaqësinë e përgjithshme të të gjithëve, në qoftë se do të jetë populli vetë që do t’a zgjidhë, me armë në dorë, nëpërmjet luftës ".

.

. (4) Megjithatë, bile edhe mes pakicave kombëtare kishte disa prej tyre që ishin më të lira dhe më të barabarta se të tjerat. Kështu, projekti i " Deklaratës mbi të drejtat themelore të popujve dhe qytetarëve të Federatës Demokratike të Jugosllavisë ", i cili asnjëherë nuk mundi të kalojë stadin e projektit, parashikonte që " Populli i Vojvodinës dhe i Sanxhakut do të ketë liri të plotë për të vendosur ai vetë mbi lidhjet dhe vendit të tij në gjirin e Federatës ". Kosovë-Metohija nuk përmendet asgjëkundi, as në projektet as edhe në deklaratat e AVNOJ-it. Bile edhe në Ligjin mbi emrin e Shtetit si dhe mbi simbolet dhe armët e tij (Neni 2), përmenden me rradhë popujt " e Serbisë, të Vojvodinës, të Kroacisë, të Sllovenisë, të Maqedonisë, të Malit të Zi dhe të Bosnjë-Herzegovinës ". Rikujtojmë me këtë rast që asnjë pëfaqësues shqiptar nuk bënte pjesë në grupin e 146 delegatëve të tubimit të Jajces.

.

. (5) François FEJTO - ibidem.

La suite.. - Vazhdimi...

Shqipëria përballë luftës - Bilanc dhe përfundime (10).

.

. Gjendja e Shqipërisë të nesërmen e luftës nuk ishte për t’u patur zili. Vendi njohu shkatërime dhe vrasje, masakra dhe internime. Gjatë pesë vjet pushtimi, rreth 100.000 italjanë dhe 70.000 gjermanë shkelën tokën shqiptare, nga të cilët 26.000 u vranë dhe po aq u zunë rob nga rezistenca vendase. Nga pala shqiptare, megjithë mungesën e statistikave të plota dhe të imta, raportet e UNRRA - (United Nations Relief and Rehabilitation Administration) – të asaj kohe flasin për 30.000 të vdekur për shkak të luftës (2.5% e popullatës), për 13.000 të sakatuar, për 45.000 të burgosur dhe të internuar (4% të popullatës), për 200 fshatra krejtësisht ose pjesërisht të shkatërruara, për 18.000 shtëpi të djegura dhe të rrafshuara krejtësisht (numri i të cilave mund të ishte edhe 60.000) dhe së fundi për 100.000 të pastrehë, në kuadrin e një popullsie të përgjithshme që mezi e kalon milionin (shënimi 1). Shqipëria dilte nga ky konflikt pa porte, pa ura, pa asnjë industri të vlefshme, bile edhe ato pajisje minerale të rralla ishin të shkatëruara. Për më tepër, ajo kish humbur 30% të tufës së saj të kafshëve si edhe 35% të vreshtave dhe të pemëve frutore. Humbjet e përgjithshme u llogaritën në afro një miliard 600 milionë dollarë, ose 1.500 dollarë për frymë.

.

. Megjithatë, në krahasim me periudha të tjera lufte të përmasave rajonale ose botërore, në aktivin e saj mbeteshin disa elementë të rëndësishëm që duhen marrë parasysh. Më e rëndësishmja nga të gjitha ishte padyshim ruajtja e tërësisë territoriale të vendit. Ky element merr një forcë të veçantë po qe se analizojmë planet e ushqyera qoftë nga forcat e Boshtit qoftë edhe nga Aleatët si edhe trajektoren e projekteve të tyre.

.

.

. 1. Ky fund lufte vjen me një përfundim, logjika e të cilit shprehet sikur të bëhej fjalë për një dukuri të pritshme – rikrijimi i shtetit shqiptar brenda kufijve të përcaktuara në vitet 1913 – 1925. Në të vërtetë, ai fsheh në vetvehte një variacion qëndrimesh dhe arbitrazhe konjukturale të fuqive perëndimore cilat njohën një zhvillim të pandërprerë, po të kemi parasysh atë ditë fatkeqe të 7 prillit 1939. Sipas ritmit të ngjarjeve, ato shkojnë nga pëlqimi i heshtur i zhdukjes së strukturës shtetërore për shkak të pushtimit italjan deri tek ajo ide karakteristike europiane e coptimit të vendit në favor të fqinjëve.

. Jo më vonë se sa pranvera e vitit 1941, një nga fuqitë më të vendosura evropiane dhe përbërësja më e aktive e kampit aleat antifashist, Britania e Madhe, ëndërronte gjithmonë të përdorte territoret shqiptare si monedhë shkëmbimi për të shuar urinë e interesave greke apo jugosllave (sh. 2). Por ja që përgjithësimi i konfliktit botëror në kontinentin europian sugjeroi aleanca të tjera, duke ndikuar në këtë mënyrë edhe strategjitë rajonale. Sipas Ueles (sh. 3), në fillim ishte Stalini ai që, gjatë bisedimeve të dhjetorit të vitit 1941 me sekretarin e Forin Ofisit, lord Iden, paskish propozuar një rimodelim të Ballkanit që merrte parasysh rikthimin e Shqipërisë në kufijtë e saj të vjetër dhe rimëkëmbjen e Jugosllavisë. Përballë kundërshtimit të menjëhershëm amerikan, ky plan përfundoi në kosh të plehrave ndërkohë që Britanikët propozonin gjatë vitit 1942 krijimin e një Federate ballkanike, ide e cila u adoptua menjëherë nga qeveritë greke dhe jugosllave. Kësaj rradhe ishte Bashkimi Sovjetik ai që bllokoi një inisiativë të këtij lloji, duke patur frikë krijimin e një kordoni sanitar të ri.

. Në vitin 1943, lufta kish gjetur fytyrën e saj përfundimtare dhe Britanikëve ju desh të zbrisnin në terrenin shqiptar për të orientuar rezistencën dhe për të mobilizuar të gjitha forcat politike të mundshme drejt luftës kundër Wermachtit. Pak nga pak, ata zbuluan realitetin e sendeve dhe në 1944 – me ato vështirësi që ju njihen – ju desh të pranonin fitoren e pamohueshme të UNÇ, të frymëzuar nga PKSH.

. Fundi i pashmangshëm i luftës diktonte një përqasje të re strategjike mes Aleatëve : ndarjen e botës, e vendosur gjatë konferencave të të Mëdhenjve. Në Jalta, sipas Stetinius (sh. 3), Stalini paskish deklaruar përpara Çurçillit që " ..Jugosllavia, Shqipëria dhe vendet e tjera të këtij lloji nuk kanë të drejtë të ulen pranë kësaj tryeze ". E vetmja përgjigje e denjë që mundi të gjejë Çurçilli, pa menduar aspak për interesat e Shqipërisë, ishte :

. " .. Shqiponja duhet t’i lejojë zogjtë e vegjël të këndojnë dhe të mos e vrasë mendjen për arsyet për të cilat ato nxjerrin zërin ".

. Më vonë në Kujtimet e tij, Kryeministri britanik (sh. 5) do të pranojë që kish harruar të shënonte çështjen shqiptare në axhendën e tij, gjatë diskutimeve të nivelit të lartë të Teheranit apo edhe të Jaltës. .

.

. . Sidoqoftë në vjeshtën e vitit 1944, marrja e pushtetit nga ana e Hoxhës nuk varej më as nga harresat e Çurçillit as edhe nga deklaratat bombastike të Stalinit, dhe aq më pak nga llogaritjet e këtyre dy " hanxhinjve " në Moskë, në tetor të vitit 1944 –, ku sipas legjendës u ndanë " zonat e influencës " ruso-britanike në Ballkan. Kështu pra, nuk kam se si të pajtohem me atë shprehjen e Paskal Milos në kontekstin e komenteve dhënë shtypit lidhur me veprën e fundit kolektive të historianëve shqiptarë (Historia e Popullit Shqiptar - vëllimi IV) :

. " .. Arsyeja e tjetër që favorizoi ardhjen në pushtet të komunistëve në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, ishte se vetë Fuqitë e Mëdha dhe veçanërisht Britania e Madhe dhe Bashkimi Sovjetik, bënë ndarjen e sferave të influencës në Ballkan "

. ndërkohë që çështja e marrjes së pushtetit nga komunistët shqiptarë ishtë tashmë çështje e zgjidhur një herë e mirë.

.

. Për herë të parë në historinë e vendit, lufta i kish lejuar Shqiptarët nga njëra anë të vendosnin vetë lidhur me fatin e tyre dhe nga ana tjetër, të ngrinin një strukturë të re politiko-shtetërore mes gërmadhave të mbretërisë dhe rrënojave të konfliktit : një Këshill Antifashist Nacional-Çlirimtar me atributet e një Asambleje ligjëvënëse, një qeveri e Përkohshme dhe Këshillat e Çlirimit Kombëtar në rolin e pushtetit egzekutiv, një Ushtri Nacional-Çlirimtare që siguronte njëherësh mbrojtjen e territorit dhe shtypjen e klasave sociale të deklaruara armike dhe së fundi, një Front Antifashist që mbahej si faktor i forcimit të unitetit popullor rreth pushtetit.

. Edhe sikur të mundeshim të mernim me mend projektin shoqëror që po përgatitej në zyrat e PKSH, kapitulli financiar i nevojshëm për të realizuar këtë projekt mbetej ende i errët. Duke njohur mirë burimet materiale dhe njerëzore të vendit si edhe praktikën tradicionale të rregjimeve të mëparshme, pyetja mund të shtrohej në formën e mëposhtme : kush do të ishte kësaj rradhe ajo fuqi kujdestare që do të mbështeste Shqipërinë ?

.

.

. 2. Elementi tjetër i sintezës i takon dinamikës së brendshme të kësaj lufte, asaj bashkësie zhvillimesh politike, asaj thurje dhe shthurje aleancash që çoi në përcaktimin përfundimtar të fituesit, PKSH dhe udhëheqësit të saj Enver Hoxha.

. Në një vështrim të parë dhe veçanërisht, në lidhje me forcat e brendshme që mundi të mobilizojë, Lufta e Dytë Botërore ngjan në mënyrë të habitshme me Luftën e Parë. Në nivelin e vendit, tema e sejcilit prej konflikteve të përbotshme është gjithmonë e njejtë : ndërkohë që vendi mbetet i paanshëm, vërshimi i trupave të huaja dhe pushtimi i territorit kombëtar shkakton një thyerje të rëndë të klasës politike vendase dhe tërheq të gjitha pasionet e popullsisë rreth një përplasje forcash, objekti kryesor i të cilët është pavarësia e vendit. Sikundër tridhjetë vjet më parë, pejzazhi politik riorganizohet rreth katër poleve antagoniste lokale që paraqesin katër pamje të ndryshme të të ardhmes së vendit :

.

. - Varianti nacionalist - republikan, për të cilin pavarësia i nënshtrohet zgjidhjes së antinomisë egzistuese komb - shtet. Realizimi i këtij projekti shtyn drejt aleancave me ato fuqi që përkrahin idenë e zgjerimit territorial dhe në konflikt të hapur me fqinjët e drejtpërdrejtë – pasi këto të fundit natyrisht janë kundër këtij zgjerimi. Idealiste deri në vetvrasje, kjo rrymë politike është në gjendje të shpërfytyrojë deri edhe natyrën e pushtuesit, bile të pranojë edhe sovranitetin e cunguar ose të kufizuar.

.

. - Varianti radikal - diktatorial imperativi kryesor i të cilit është zgjidhja e ekuacionit forcë - pushtet, ndërkohë që çështja e kufijve kombëtarë mbetet e dorës së dytë. Në këtë kuadër, ideja e pavarësisë i nënshtrohet " çështjes " që mund të jetë ajo e një partie ose e një individi. Realizimi i këtij projekti çon në bashkëpunim me fqinjët – si rastësisht me Jugosllavinë që paraqitet gjithmonë e gatshme – dhe në konflikt me fuqitë që kërkojnë ruajtjen e ekuilibrit të brendshëm tradicional. Realiste deri në çfarosje, kjo lëvizje e sheh zhvillimin kryesisht si vetëzhvillim i asistuar në shërbim të një sovraniteti të plotë, qoftë edhe nëpërmjet sakrificave territoriale.

.

. - Varianti tradicionalist - legalist për të cilin pavarësia buron nga qenia e monarkut dhe shterron me zhdukjen e tij. Përveç atij monarqik, këtij varianti i mungon çdo projekt tjetër dhe është gati të bashkëpunojë ose të hyjë në konflikt me këdo – sipas qëndrimit që ai mban ndaj forcimit të pushtetit suprem, kufijtë e të cilit janë vetëm të natyrës kohore Endërrimtare deri në çmenduri, kjo frymë pothuaj mistike refuzon të pranojë realitetin hapësinor dhe shpreson në një ndërhyrje " hyjnore ", e cila përputhet me përfytyrimin që ajo ka për vendin dhe rolin e mbretit.

.

. - Varianti individualist - fisnor për të cilin pavarësia e vendit mbetet një koncept abstrakt, pasi në të vërtetë për të pavarësia e vërtetë është ajo e fisit, sigurimi i të cilës historikisht nuk është varur pothuaj kurrë prej të parës. I jashtëkohshëm, të vetmit kufij të këtij projekti janë ato hapësinorë sipas antitezës : mik - armik. Indiferent deri në cinizëm, pak rëndësi për të ka fakti se cili është miku ose armiku – i afërt, i largët, i vendit ose i huaj.

.

. Krahasimi me periudhën e shkuar bëhet edhe më bindës po qe se shtojmë trupat e huaja të pushtimit, qeverinë " kombëtare " të ngritur në këmbë dhe të mbështetur nga të huajt si edhe pafuqinë e kësaj të fundit për të kontrolluar qoftë territorin qoftë edhe zhvillimin e ngjarjeve.

.

. Megjithëse analogjia krijon kushtet për të admiruar pjellorinë e mendimit politik shqiptar si edhe aftësitë e tij për të krijuar një mozaik të tillë pikpamjesh në momentet e krizave të thella, asaj i mungon forca e imagjinatës sikundër edhe forca e arsyes pasi një çerek shekulli më pas, nga një luftë në tjetrën, skena politike e gadishullit ka pësuar shëndrrime të thella. Nacionalizmi ballkanik, kjo ideologji dominuese e hershme që ka mundur të mobilizojë breza të tërë patriotësh, luftëtarësh dhe politikanësh, lëshon terren dhe fillon të rrudhet nën presionin e një ideologjie të re, internacionalizmit proletar.

. Kështu, nëqoftëse episodi tragjik i Luftës së Parë botërore mbetet vepër e shteteve - të gadishullit dhe atyre evropiane, zhvillohet në hapësirën ndërshtetërore dhe mbyllet me triumfin e nacionalizmit, epizodi po aq tragjik i Luftës së Dytë do të luhet nga popujt, zhvillohet brenda vendit dhe dëshmon për fitoren e komunizmit. Ajo çka është e veçantë dhe e papërsëritshme përmblidhet në atë që lufta e përbotëshme me shprehjen e saj konkrete, pushtimin fashist dhe nazist, furnizon njëherësh dekorin, skenarin dhe bën përzgjedhjen e aktorëve kryesorë.

.

. Cënimi i pavarësisë dhe vënia në pikpyetje e sovranitetit kombëtar prek thellësisht masat e gjera popullore dhe shërben si prolog i rezistencës së natyrshme, thyerja dhe e strukturave shtetërore e raporteve të vjetra shoqërore i hap rrugën çështjes së pushtetit të ardhshëm ndërkohë që mes tufës së kandidatëve te mundshëm dallohen pikërisht ata që janë të aftë të paraqesin një projekt shtetëror dhe shoqëror novator.

.

. Në këtë pikë, Shqipëria në luftë nuk bën asnjë përjashtim dhe ndjek tendencën e përgjithshme të rajonit : vetëm bartësit e një ideologjie – në rastin tonë PKSH dhe BK - mundën t’i qëndronin kohës dhe të pretendonin për pushtetin e ardhshëm. Për të tjerët, mesha ishte kënduar me kohë : ose të zgjidhnin aleatin e tyre mes dy konkurrentëve të mësipërm ose të zhdukeshin nga skena. Sipas të gjitha gjasave, arratisja e Mbretit dhe paaftësia e kampit monarqik për të dalë përpara opinionit me një program të qartë dhe të orientuar drejt të ardhmes lajmëronte eklipsin e fuqisë tradicionale gegë që mbante pushtetin që prej shpalljes së pavarësisë së vendit.

.

. Deri në momentin e kapitullimit të Italisë fashiste, forcat kundërshtare lokale, zemra dhe truri i të cilave ishte përqëndruar tashmë në jug të vendit, mbeten në dinamikën e mobilizimit të forcave dhe të përcaktimit të zonave të tyre të ndikimit. Megjithë fërkimet e rastit, të lidhura me strategjinë e përdorur, marrëdhëniet mes tyre karakterizohen nga kërkimi i elementëve të përbashkët dhe vendosja e kanaleve të kontaktit në kuadrin e rezistencës kundër pushtuesit. Ky proces kulmon me takimin e Mukjes, që dëshmon para së gjithash për njohjen reciproke dhe për një përpjekje kompromisi lidhur me të ardhmen, pikërisht në momentin kur forcat aleate zbarkojnë në Siqeli dhe kur tashmë dihet fati i rregjimit fashist të Musolinit. Pavarësisht shkaktarëve të prishjes së kësaj marrëveshjeje dhe arsyeve të përmendura, asnjë prej protagonistëve nuk mund të injoronte faktin që fundi i luftës ende nuk dihej dhe që atmosfera ballkanike sugjeronte një ndërhyrje shumë të afërt të forcave gjermane që gjendeshin dy hapa më tej, në territorin e fqinjëve.

.

. Në verën e vitit 1943, Rajhu i IIItë megjithë forcën e vet të konsiderueshme ushtarake të shpërndarë në të gjithë territorin evropian, e kish humbur iniciativën fillestare dhe kish hyrë në një fazë tërheqjeje strategjike. Për më tepër, ai kish dështuar në përpjekjet e tij për të nënshtruar dy fuqitë periferike të kontinentit – Britaninë e Madhe dhe Bashkimin Sovjetik, të cilët kishin marrë avantazhin e sulmit në frontin e Lindjes dhe në pellgun e Mesdheut. Çfarë qëndrimi duhej mbajtur ndaj gjermanëve, të cilët megjithëse nuk çfaqnin ndonjë entuziazëm të madh për të hyrë në Shqipëri, ishin të detyruar të ndërhynin dhe të likuidonin nga njëra anë trashëgiminë ushtarake italjane dhe nga ana tjetër të pengonin një zbarkim të mundshëm të Anglo-Amerikanëve ?

. Për kampin e rezistencës të dominuar nga PKSH, përgjigja ishte evidente : nuk kish asnjë arsye që të dyshohej në vazhdimin e luftës së armatosur pa kompromis kundër pushtuesit, të filluar prej kohësh. Edhe pse LANÇ bashkë me frymëzuesen e vet PKSH e kishin të qartë që s’mund të mposhtnin ushtarakisht Wermachtin, vetëm fakti që ata ndërmernin sakrificën për t’a luftuar këtë të fundit imponohej si zgjedhja e vetme strategjike që çonte drejt fitores dhe më tej drejt pushteti. Gjykimi i kësaj ndërmarrjeje justifikohet në mos nga arsyeja racionale të paktën nga ndjenjat e brendshme, pasi perspektiva e qorollepsjes të Gjermanisë kish filluar të merrte formë qysh përpara se kjo e fundit të pushtonte Shqipërinë, në vjeshtën e vitit 1943. Mjaft që taktika e luftës partizane të mund të shmangte asgjësimin e lëvizjes. Çka mbetej problem ishte qëndrimi që duhej mbajtur ndaj konkurrentëve të tyre ballistë, predispozita e të cilëve për t’ju larguar përplasjes me forcat gjermane dukej nga larg.

. Veçse në këtë pikë, komunistët përfituan nga " ndihma " e papritur e armiqve të tyre gjermanë, të cilët duke u vetëshpallur si " çliruesit " e Shqipërisë dhe si mbrojtësit e pavarësisë së saj brenda kufijve etnikë mundën të bënin për vehte një grup krerësh dhe simpatizantësh të Ballit, në mënyrë të veçantë klasën politike kosovare, duke i besuar këtyre të fundit krijimin e një qeverie " kombëtare ".

. Me fjalë të tjera, megjithë hezitimet dhe luhatjet e natyrës taktike, një pjesë e Ballit Kombëtar bashkëpunoi me autoritetet ushtarake gjermane si në fushën e qeverisjes ashtu edhe në atë ushtarake, pjesa tjetër priste me durim tërheqjen e parashikueshme të këtyre të fundit, ndërkohë që e gjithë organizata nacionaliste me të madh e me të vogël i lutej Zotit që trupat e Vermahtit të asgjësonin forcat komuniste kundërshtare. Bile edhe atëhere kur mjetet në dispozicion të Zotit të madh (shiu, bora, akulli ose vapa dhe thatësira) u treguan të pamjaftueshme, ata e ndjenë për detyrë t’i ndihmonin në terren trupat çlirimtare gjermane për të përmbushur një nga premtimet e shpallura që në ditën e parë të ardhjes – shfarosjen e komunistëve.

.

. Arsyet që shtynë gjermanët për të kërkuar bashkëpunimin me Ballin janë jo vetëm të kuptueshme por edhe krejt të justifikueshme nën dritën e objektivave parësore të ushtarakëve të Rajhut të IIItë : të bllokonin sa më pak trupa në këtë vend, interesi strategjik i të cilit kufizohej nga mbajtja hapur e rrugëve të tërheqjes nga Greqia dhe Maqedonia si dhe nga disa pasuri minerale të dyshimta. Megjithatë, politika e portës së hapur dhe e sofrës së shtruar nuk mund të shërbejë si apologji e fatalitetit që godet Ballin as edhe si argument për të shpjeguar fitoren e komunizmit, sikundër bën historiani Fischer :

.

. " .. faktori më i rëndësishëm – i jashtëm ose i brendshëm – që çoi në fitoren e komunizmit, ishte politika e ndjekur nga gjermanët. Ndonëse gjermanët përfituan së tepërmi nga politika e tyre përça e sundo, po kështu bënë edhe partizanët. Sa herë që gjermanët arrinin të tërhiqnin pas vetes edhe një grup, ata hiqnin një pengesë tjetër në rrugën e Hoxhës drejt pushtetit. Në vjeshtën e 1943, komunistët ishin një grup i fortë pretendues për marrjen e pushtetit, por jo grupi që mund të shtypte të gjithë të tjerët – përfshi këtu edhe Ballin kombëtar, zogistët dhe bajraktarët e pavarur të Shqipërisë së Mesme, të Veriut. Si edhe ata të Kosovës. Duke i tërhequr pas vehtes të gjithë keta grupe, gjermanët shkatërruan krejt besueshmërinë e tyre politike dhe efektshmërinë luftarake që ata mund të kishin patur deri atëhere. Me afrimin e mëtejshëm të këtyre grupeve ndaj gjermanëve, si dhe me nacionalizmin e popullit shqiptar që po vinte dhe rritej, të gjitha këto grupe u shmangën nga e drejta e luftës për pushtet në periudhën e pasluftës (sh.6) ".

.

. Në qoftë se si bazë arsyetimi qëndron fakti që gjermanët hynë në Shqipëri thjesht për arsye strategjike, është krejt e natyrshme që ndeshja mes LANÇ dhe BK të konsiderohet si fenomeni më i rëndësishëm i këtij fund lufte pasi është kjo ndeshje që do të përcaktojë fytyrën e ardhshme të vendit, për të cilën gjermanët janë krejt indiferentë. Sipas kësaj optike, faktori më i rëndësishëm – i jashtëm ose i brendshëm – që çoi në fitoren e komunizmit, ishte politika e ndjekur nga Balli Kombëtar. Në qoftë se programi i afishuar nga autoritetet ushtarake gjermane ju hapte horizontin pikpamjeve dhe projekteve nacionaliste që frymëzonin dhe ushqenin politikën e Ballit Kombëtar, i takonte krerëve të kësaj organizate të ndanin kashtën nga kokrrat dhe të mos lejonin që bindjet e tyre të shëndrroheshin në zinxhir me të cilin të tjerët t’i tërhiqnin nga hunda ose si litar për t’i lidhur duart dhe këmbët përpara se t’i përdornin si mish për top, pa u shqetësuar për fundin e tyre të ardhshëm :

.

. - Cili ishte misioni " çlirimtar " i gjermanëve të cilët vendosën të hynin në Shqipëri vetëm pas kapitullimit të Italisë fashiste ? Cilat forca apo shtete rrezikonin egzistencën e Shqipërisë Etnike, të ngritur me përkujdesin e fashizmit musolinian, për të justifikuar ndërhyrjen e trupave gjermane në mbrojtje të saj në vitin 1943 ? Si shpjegohet që gjermanët, këta mbrojtës kaq të zellshëm nuk kishin pranuar kurrë bashkimin e Çamërisë ose të zonës së Mitrovicës me vendin amë ?

.

. - Si shpjegohet që urrejtja e natyrshme kundër pushtuesit aq instiktive dhe vluese në shpirtin e shqiptarit, e cila - nëqoftëse i besojmë thënies së ballistëve - ish çfaqur me forcë të paparë ndonjëherë në shpirtin e çdo patrioti të ndershëm që nga dita e parë e pushtimit fashist, nuk mundi të ngjitet deri në kokat e krerëve – këtyre Baballarëve të Kombit - dhe t’i detyronte të kundërshtonin politikën e dorës së zgjatur të gjermanëve, ose të paktën deri tek sytë e tyre për t’ju treguar greminën që hapej në fundin e luftës ? Edhe në qoftë se interesi imediat bëhej më i fuqishëm se sa arsyeja e brendshme dhe errësonte pamjen, përse atëhere nuk i besuan veshëve të tyre, ose më mirë të themi, thirrjeve të britanikëve që i nxisnin drejt rezistencës së armatosur dhe i këshillonin të braktisnin gjermanët ?

.

. - Përse duhej besuar legjenda e " Shqipërisë së pavarur ", kjo shpikje kaq e goditur, e krijuar enkas për një million e gjysëm shqiptarë të papërfillshëm në nivelin kontinental ndërkohë që, prej Kroacisë deri në Francë, po këta gjermanë kishin ngritur një varg rregjimesh " mike ", detyra e vetme e të cilave ishte lehtësimi i jetës së ushtrisë së Vermahtit si edhe sigurimi i furnizimeve të domosdoshme për kryerjen e luftës ?

.

. - Së fundi, cila do të ishte gjendja e Shqipërisë në fund të luftës nëqoftëse Balli Kombëtar do të kish zgjedhur një variant strategjik të ndryshëm nga ai i bashkëpunimit : atë të luftës së armatosur dhe të vendosur kundër gjermanëve, gjithmonë duke mbetur jashtë lëvizjes nacional-çlirimtare dhe në konkurrencë të hapur me të ? Shembujt evropianë të një lëvizjeje republikane ose demokrate – deri edhe demokristiane – që ka kundërshtuar me armë pushtimin nazist, gjithmonë duke mbetur i pavarur nga lëvizja komuniste, nuk mungojnë. Mjafton të bëhet një paralele me situatën greke për të kuptuar se, edhe pa mundur të evitoheshin komplikimet e brendshme, çështja e pushtetit do të mbetej e hapur dhe përse jo, nën arbitrazhin e aleatëve perëndimorë.

.

. Pavarësisht komenteve të pasluftës, sipas të gjitha gjasave, çështja e organizimit të rezistencës së armatosur kundër ushtrisë gjermane nuk është shtruar asnjëherë përpara krerëve të Ballit kombëtar, të cilët jo vetëm këmbëngulnin në karakterin kalimtar dhe të përkohshëm të saj por edhe shpresonin të shfrytëzonin mundësitë e krijuara për t’i shkaktuar një disfatë të plotë kundërshtarëve të tyre komunistë. Kjo gjë motivoi edhe pjesëmarrjen e një varg eksponentësh ballistë ose të afërt me Organizatën - me në krye Mitrovicën - në përbërje të strukturave shtetërore të qeverisë " kombëtare " pro gjermane, po kjo gjë shtyu edhe Enver Hoxhën dhe partinë e tij të vinin Ballin Kombëtar në një plan me pushtuesin dhe t’ju shpallnin luftë të armatosur.

. Përfundimisht, duke perifrazuar një analizë mjaft të qëlluar (sh. 7) - paçka që ajo i takon një tjetër vendi, një tjetër epoke dhe angazhon të tjerë aktorë - mund të pohojmë me plot gojën :

.

. Në qoftë se Lëvizja Antifashiste Nacional-Çlirimtare e udhëhequr dhe e frymëzuar nga PKSH mundi të fitojë luftën dhe të marrë pushtetin, kjo erdhi në rradhë të parë si pasojë e mediokritetit, e pasigurisë, e varfërisë të imagjinatës dhe e mungesës së kurajos të atyre që hiqeshin si mbrojtësit e " demokracisë " dhe të idealit republikan në Shqipëri ; dhe vetëm në rradhë të dytë, falë dinamizmit dhe fuqisë së PKSH, të aftësisë taktike të udhëheqësve të saj, të disiplinës, të vetëmohimit dhe të shpirtit luftarak të antarëve të saj – aq më tepër që masa dërrmuese e këtyre të fundit luftonte kundër okupatorit dhe jo për marrjen e pushtetit.

.

. Ja përse duket e dykuptimtë, e ndërsjelltë dhe veçanërisht tendencioze, shprehja tjetër e Paskal Milos kur deklaron se :

.

. " .. Faktorët që përcaktuan fitoren e komunizmit në Shqipëri janë të brendshëm, sepse ishte Partia Komuniste ajo që luajti rolin kryesor në organizimin e rezistencës dhe të luftës Antifashiste Nacional-Çlirimtare në Shqipëri ".

.

.

. 3. Gjithmonë duke mbetur në kuadrin e bilancit përfundimtar, le të ngremë një pyetje tjetër : a ka patur apo jo luftë civile në Shqipëri gjatë periudhës 1941 – 1944 ? Përgjatë gjysëm shekulli të pushtetit komunist, autoritetet shqiptare kanë dhënë gjithmonë një përgjigje mohuese, duke patur frikë nga një " çvleftësim " i luftës nacional – çlirimtare si dhe nga një " ndotje " të burimeve legjitime të pushtetit të tyre. Përsa i përket ballistëve, përgjigja e tyre është aq e prerë sa edhe e ngutur, nga momenti që sipas tyre – nëpërmjet gojës së Abaz Ermenjit - " grupe njerëzish t'organizuar nisnë të vrasin me plan e me taktikë të tjerë grupe njerëzish t'organizuar ".

.

. Për të orientuar sadopak përgjigjen, mjafton të citohen përkufizimet e " luftës civile " :

. - në variantin e saj klasik, lufta civile paraqitet si një kryengritje e armatosur, e ndërmarrë nga një pjesë e trupit social (një pjesë e madhe e popullsisë) kundër qeverisë (legjitime) të vendit (sh. 8),

. - ndërkohë që në një variant më të afërt me ditët e sotme, lufta civile egziston kur në një Shtet, një pjesë e popullatës kundërshton t’i bindet qeverisë dhe merr armët haptazi, qoftë për të vënë një qeveri tjetër në vend të të parës, qoftë edhe për të krijuar një Shtet tjetër duke ndarë nga territori kombëtar një pjesë të këtij territori (sh. 9).

.

. Duke ju kthyer pyetjes së mëparshme dhe duke nënvizuar kushtet specifike të vendit, së pari duhet kufizuar periudha kohore kur kjo pyetje bëhet " legjitime ", pra gjatë periudhës shtator 1943 – nëntor 1944, atëhere kur dy Frontet – ai Nacional-Çlirimtar dhe tjetri Kombëtar përplasen me armë dhe gjakosen. Në vazhdim, nuk mund të mos vemë në dukje elementët e mëposhtëm, që mbështesin tezën e luftës civile : një qeveri kombëtare në fuqi – e ligjëruar nga Asambleja Kushtetuese ; një pjesë e popullatës që kundërshton t’i bindet kësaj qeverie – e rreshtuar pas një partie politike dhe që lufton qeverinë " e saj " me anë të forcës së armëve.

. Paralelisht, nuk mund të injorojmë elementët fondamentale që kundërshtojnë këtë tezë : krijimi dhe vendosja në fuqi e një qeverie të tillë ad hoc ndodh në shtator 1943, pra në zjarrin e luftës së Dytë, duke ju bindur llogjikës dhe nevojave të Rajhut të IIItë dhe natyrisht, edhe interesave të çastit të politikanëve lokalë ; motivi i parë " i kryengritësve " të cilët nuk krijojnë as një trup social as edhe një masë homogjene, është të shporrin pushtimin fashist – në vazhdim nazist – dhe me këtë rast, të kundërshtojnë të gjithë ata që mbështesin këtë të fundit. Ajo çka mbetet dhe që s’mund të mohohet kurrsesi është dhuna, vrasjet mes shqiptarëve, asgjësimi fizik i justifikuar me termat " tradhëtarë të Atdheut " apo " bashkëpuntorë (të gjermanit apo të serbit) ", viktimat që jo gjithmonë i përkasin fushës së betejës. Sejcila palë bën llogaritë e saj dhe natyrisht, i hedh fajin tjetrës, - dhe harron kusuret e veta, paçka se dukuria e masakrave të civilëve të pafajshëm ose " pak të fajshëm " nuk është aspak shqiptare, bile as edhe ballkanike por e cilitdo vend që me hir apo pahir mori pjesë në këtë konflikt të pêrbotshëm.

.

. Nuk ka asnjë dyshim që ushtria gjermane ka treguar një " imagjinatë, një zgjuarsi dhe një forcë të veçantë " - sipas shprehjes fatlume të Fischer - pasi ajo diti të shfrytëzojë për qëllimet e veta ndjenjat nacionaliste të shqiptarëve – posaçërisht ato të kosovarëve – të lidhur siç ishin ndaj konceptit të Shqipërisë etnike. Duke vepruar në këtë mënyrë, ata mundën të fabrikojnë një mit i cili vazhdon të jetojë deri në ditët e sotme, sipas të cilit, ky fund lufte s’qe gjë tjetër veçse një kasaphanë e thjeshtë mes shqiptarësh komunistë dhe nacionalistë – nga e cila lind edhe ideja e një lufte civile – ndërkohë që Wermachti kish ardhur dhe rrinte në vend thjesht si " vizitor " për të mos thënë si " mik çlirimtar ".

.

. Në cilin moment preciz lufta e çlirimit kombëtar i le vendin luftës civile ? Askush dhe aq më pak protagonistët e kësaj lufte të ngërthyer janë në gjendje t’i përgjigjen me saktësi kësaj pyetjeje të fundit sikundër mbetet po aq e vështirë të thuhet se në cilin moment interesat kombëtare zëvendësohen nga interesat politike që justifikojnë bashkëpunimin e fajshëm të klasës politike vendase me pushtuesin gjerman. Megjithatë, edhe vetëm përpjekja për të ngritur pyetje të tilla meriton një vështrim të veçantë dhe të kujdesshëm përballë harresës të qëllimshme – aq më tepër përballë përçmimit të historianit grek Stavrou, që s’ngurron aspak të përshkruajë një tabllo sintetike dhe të paharruar të Shqipërisë gjatë luftës, atë të një :

.

. " .. orgjie nacionaliste e organizuar e cila ju ka lënë mbresa të pashlyera viktimave të saj të panumurta në Greqi, në Kosovë dhe në Shqipëri vetë … të një vepre magjistrale, e kryer nga njësitë e rregullta dhe të parregullta, të ngarkuara me detyrën e ndyrë të pastrimit etnik mbi Serbët e Kosovës dhe mbi Grekët e Shqipërisë së Jugut (sh. 10) ".

.

. Duke përmbushur një mision fisnik, historiani niset për të gjuajtur mitet, të krijuara nga kolegët e tij shqiptarë gjatë periudhës komuniste, sigurisht, të shtyrë, të frymëzuar bile dhe të paguar nga rregjimi i Hoxhës, pasi :

.

. " .. kërkesat dhe mitet e farkëtuara nga historiografia e epokës hoxhiane përbëjnë edhe bazën e analizave perëndimore dhe shpjegojnë se : (a) Shqipëria nuk egzistonte më si shtet i pavarur që prej vitit 1939, dhe si pasojë ajo s’ka mundur të luajë asnjë rol në skemat e Romës – dhe të sajat – kundrejt gadishullit Ballkanik ; (b) që nga ditët e para të vendosjes së ushtrisë fashiste italjane, shumica e njerëzve në Shqipëri i rezistuan pushtimit ; (c) vetëm qeveria kuislinge e Tiranës, e ndihmuar nga bashkëpuntorët e saj, mori pjesë në mënyrë kriminele në aksionet brutale kundër shteteve fqinje ; (d) komunistët filluan rezistencën e tyre menjëherë pas pushtimit dhe si pasojë, ata s’mund të jenë përgjegjës për gjithçka ndodhi ndërmjet 1939 – 1944 ".

.

. Me fjalë të tjera, me qëllim që të respektohet e vërteta – e vërteta e tij dhe ajo e grekëve të tjerë që e identifikojnë vehten me të – na duhet të pranojmë brenda mundësive se :

. - megjithë pushtimin e pamohueshëm italjan, Shqipëria çuditërisht i mbetur shtet sovran s’ish gjë tjetër veçse një bashkëpuntore e rregjimit fashist të Duçes në agresionin kundër Greqisë ;

. - Shqiptarët u kënaqën dhe u mrekulluan nga mbrritja e ushtrisë së Duçes dhe, jo vetëm nuk i bënë kësaj të fundit asnjë rezistencë, por si një trup i vetëm mbështetën qeverinë kuislinge të Tiranës për të ndërmarrë aksione brutale kundër shteteve fqinje ;

. - së fundi, komunistët s’kanë bërë gjë tjetër veç një rezistencë sa për dukje, dhe vetëm gjatë ditëve të fundit të luftës. Si pasojë, ata janë plotësisht përgjegjës për gjithçka ka ndodhur ndërmjet 1939 dhe 1944.

.

. Duke denoncuar në këtë mënyrë " vakuumin historik " që karakterizonte Ballkanin, si pasojë e të cilit " mitologjia dhe historia fitojnë të njejtat përmasa ", Stavrou pretendon të zhbirojë paradoksin e Luftës së fundit, i cili kqyr " komunistët brutalë të djeshëm (sigurisht ata Shqiptarë) si viktima, ndërkohë që ata, të cilët kanë humbur me miliona njerëz, luftëtarë për demokracinë – Serbët dhe Grekët – trajtohen si armiq ". E thënë ndryshe, është në nderin e historianit të mjekojë amnezinë historike dhe të vendosë në vend sensin e vërtetë të ngjarjeve – dhe me këtë rast t’u rikujtojë shqiptarëve të kaluarën e tyre të turpshme kuisling, paçka se kjo terapi mbështetet mbi një mashtrim historik – atë të harresës – që e çliron studiuesin fqinjë nga kujtimi po aq i turpshëm i atyre kuislingëve grekë - ata Çollakoglutë, Logotetopullosët dhe të tjerë Ralis – pa harruar gjithashtu një kohortë simpatizantësh të nazizmit që u integruan menjëherë në gjirin e qeverive të para demokratike greke të pasluftës.

.

. Nga ana tjetër e kufirit, historianët shqiptarë të pasluftës do të ngrenë në qiell karakterin heroik dhe bashkues të konfliktit, duke vënë në dukje faktin që " falë gjakut të 28.000 martirëve ", Shqipëria u çlirua vetë, pa patur nevojë që " çizmja e ushtarit të kuq " të shkelë truallin shqiptar.

. Ata gjithmonë kanë dashur ta përshkruajnë Luftën Nacional-Çlirimtare si një proces të pandalshëm dhe të pandashëm, si një baticë popullore " pastruese " që mundi të ngrejë PKSH mbi piedestalin e pavdekshmërisë. Duke vepruar kështu, ata ndërtuan një mit të ri krijues i cili përcaktonte gjenezën e botës së re në atë vit të lumë 1944, vitin e kryqëzimit të fashizmit dhe të shërbëtorëve të tij mbi kryqin e turpit. U desh mbi një gjysëm shekulli që të tjerë në vendin e tyre të rikujtojnë ato fakte që ndihmuan dhe lehtësuan këtë fitore : organizimi jugosllav, ndihma ushtarake britanike (sh. 11), pjesëmarrja në luftë e Koalicionit antifashist anglo-amerikano-sovjetik ose që të venë në dukje anët e saj të lëna në harresë : aspektet e errëta të " luftës civile ", shqyerjen mes Veriut monarkist dhe klanik dhe Jugut komunist dhe republikan apo edhe diferencimin mes shqiptarëve dhe kosovarëve.

.

.

. ---------------------------------------------------

.

.

. (1) Megjithë humbjet e konsiderueshme të shkaktuara nga Lufta e Dytë botërore, Shqipëria kish shpëtuar më mirë se sa fqinjë e saj : sipas Singleton, Jugosllavia kish humbur 1.750.000 persona mes të vrarëve dhe të zhdukurve (ose 11% të popullatës) ndërkohë që sipas Stavrianos, Greqia numuronte 500.000 viktima (ose 7% të popullatës së saj). Shih : Fred SINGLETON – Twentieth-Century Yugoslavia, Columbia University Press, N.Y, 1976 ; si edhe : L. S. STAVRIANOS– The Balkans since 1453, N.Y. Rinehart, 1958.

.

. (2) Në prag të sulmit gjerman kundër Jugosllavisë dhe Greqisë, qeveritë e këtyre vendeve bënë deklarata krejt të ngjashme lidhur me synimet e tyre për të vënë Shqipërinë nën mbrojtjen e tyre të përbashkët. Në qershor të vitit 1941, Kryeministri grek në mërgim Cuderos shkoi edhe më tej në deklaratat e tij duke kërkuar një ndreqje kufijsh në lidhje me Epirin menjëherë pas lufte ndërkohë që në tetor, përfaqsuesit britanikë pranonin se " do të ishte e papërshtatshme për të vendosur në lidhje me rimëkëmbjen e një Shqipërie të pavarur ". Mbi këtë subjekt, Shih : Reginald HIBBERT – Ibidem.

.

. (3) WELLES cituar në : François FEJTO Histoire des démocraties populaires, Tome I L’ère de Staline. Ed. du Seuil, coll. " Point-Histoire " 1992.

.

. (4) STETINIUS cituar në : François FEJTO – ibidem.

.

. (5) Winston S CHURCHILL – Mémoires sur la Deuxième Guerre mondiale. Ed. Plon, Paris 1952.

.

. (6) Bernd Jurgen FISCHER – Ibidem

.

. (7) Shih : François FEJTO – Ibidem.

.

. (8) Shih : Victor-Yves GHEBALI – Les guerres civiles de la post-bipolarité : Nouveaux acteurs et nouveaux objectifs, në : Relations Internationales N° 105, printemps 2001.

.

. (9) Shih : Robert KOLB – Le droit international public et le concept de la guerre civile depuis 1945, në : Relations Internationales N° 105, printemps 2001.

.

. (10) Shih : Nicolaos A. STAVROU – Pages of Albanian History, Mediterranean Quarterly. Spring 2001.

.

. (11) Në librin e tij " Rreziku anglo-amerikan në Shqipëri " e botuar më 1975, Hoxha do të shkruajë se kjo ndihmë s’ish gjë tjetër veç " një pikë uji në oqeanin e nevojave të luftës antifashiste ", përpara se sa të përmendë parashutimet angleze që përmbanin çizme ose shumë të vogla ose shumë të mëdha, benevrekë të stërgjëra – troç sende të papërdorshme, municione të kalibrave të papërshtatshëm, çokollata si dhe vogëlsira të tjera të këtij lloji. Natyrisht që mendimi i Anglezëve është krejt tjetër. Duke pranuar faktin që ndihma materiale ishte e pamjaftueshme dhe që nuk ishte ajo që vendosi mbi rezultatin e luftës nacional-çlirimtare, ata nuk harojnë të nënvizojnë ato dhjetra parashutime mujore – disa qindra tonë me armë, municion dhe uniforma – si edhe ato dhjetra mijra lira stërlina-ar të shpërndara mes protagonistëve. Shih mbi këtë subjekt : Reginald HIBBERT– Fitorja e Hidhur, Lufta nacional çlirimtare e Shqipërisë, Shtëpia Botuese e Lidhjes së Shkrimtarëve, Tiranë 1993.

La suite.. - Vazhdimi...

Shqipëria përballë luftës - Fataliteti i nacionalizmit shqiptar (8).

.

. Lëvizja e rezistencës së armatosur kundër pushtuesit fashist në Kosovë njohu fillime shumë të vështira, në mes të indiferencës së përgjithshme të popullatës vendase shqipfolëse. Të parët që mundën të organizoheshin ishin banorët me origjinë serbe dhe malazeze që mund të zgjidhnin mes dy lëvizjeve konkurrente : ajo çetnike dhe tjetra komuniste. Kjo e fundit vuajti për një kohë të gjatë nga dobësia e saj numerike dhe veçanërisht nga imazhi i saj sllav. Të mbytur mes elementit serb, ata pak komunistë shqiptarë vendas apo dhe të ardhur nga Shqipëria fqinje, morën një kohë të gjatë për t’u organizuar dhe për të dalë nga errësira e ilegalitetit (shënimi 1). Njësitë e para partizane u çfaqën gjithashtu mjaft vonë, andej nga mesi për të mos thënë nga fundi i vitit 1942 dhe, përveç disa operacioneve të izoluara kundër trupave të pushtimit, jehona e aksioneve të tyre qe fare i dobët dhe pa asnjë pasojë mbi në rrjedhën e luftës.

.

. Në të vërtetë, që nga momenti i shpalljes së bashkimit të Kosovës me Shqipërinë në prill të vitit 1941, skena politike e krahinës u zotërua plotësisht nga paria lokale që përbënte motorin e organizatave si puna e " Komitetit për Mbrojtjen e Kosovës " dhe " Lidhjes Popullore Shqiptare ". Ata asnjëherë nuk i fshehën ndjenjat e tyre proitaljane dhe veçanërisht progjermane. Një pjesë tjetër e parisë, anglofile, përqafoi idetë e Ballit Kombëtar që ushtronte një ndikim jo të vogël në krahinë ndërkohë që një rrymë e fundit nacionaliste dhe legaliste gruponte kastën e ushtarakëve dhe të shefave klanikë. Të gjithë këto përbërës të mozaikut politik kosovar gëzonin një mbështetje popullore të rëndësishme dhe pak nga pak ato u kthyen në një burim shqetësimi për Komandën e Lartë italjane të cilës, përveç administrimit të ndjenjave të etnisë shqiptare, i duhej të përmbante lëvizjet e rezistencës çetnike dhe komuniste.

.

. Kapitullimi i Italisë fashiste krijoi një gjendje shpërthyese në krahinë pasi kjo ngjarje normalisht shënonte fundin e asaj periudhe të lumtur si edhe vënien në pikpyetje të të gjitha arritjeve që lidheshin me ato vite të qënies së Shqipërisë etnike.

. Përsa i përket të ardhmes së Kosovës dhe të sajin, vizioni i klasës politike lokale ishte shumë i kjartë : e bindur për dobësinë e saj përkundrejt fituesit të ardhshëm të luftës që po rrënonte Jugosllavinë, ajo nuk kish asnjë iluzion ndaj ngjyrës politike së të tij. Përvoja e këtyre tridhjetë vjetëve të bashkëjetesës së dhunshme me Serbët dhe të tjerë Kroatë i kish mësuar që duke qenë një pakicë etnike – gjuhësore dhe fetare – Shqiptarët do të mbeteshin gjithmonë qytetarë të zonës së dytë, të detyruar të paguanin me gjakun e tyre ligjin e më të fortit, qoftë ai komunist apo monarkist. Planet e tyre të një shoqërie civile dhe shanset e tyre të lulëzimit – politik, ekonomik, kulturor – ishin të lidhura në mënyrë të pazgjidhshme me këtë projekt të Shqipërisë së Madhe që ju ra nga qielli, paçka se ky i fundit kishte ngjyrat e Italisë së Duçes.

. Duke u vënë nën hijen e autoritetit të pushtimit gjerman ata s’bënin gjë tjetër veçse zgjasnin këtë ëndërr : ligjësimin e bashkimit me Shqipërinë nëpërmjet krijimit të një État de droit të ri, i cili në rastin më të mirë mund t’i rezistonte tërmetit të fundit të luftës dhe vështrimit kritik të Fuqive të Mëdha perëndimore. Me këtë gjendje mendimi dhe shpirti, paria vendase themeloi me brohori Lidhjen e Dytë të Prizrenit, në 16 shtator të vitit 1942. Ashtu si në kohën e Lidhjes së Parë, burrat politikë të krahinës u vunë sërishmi në krye të lëvizjes nacionaliste të mbarë kombit. .

.

. Për t’u bindur lidhur me rolin e politikanëve nacionalistë kosovarë dhe kontributin e tyre në rregjistrin e bashkëpunimit mjafton të ndjekim kronikën e javëve të para të shtatorit 1943, ecejaket e tyre frenetike mes Tiranës dhe Kosovës. Një javë përpara hyrjes së trupave gjermane në vend, më 3 shtator, majori Franc von Sheiger – specialisti më i mirë i Rajhut për çështjet shqiptare – nisej për në Mitrovicë për të takuar parinë vendase me qëllim që ata të pranonin pjesëmarrjen në qeverinë e ardhshme të Tiranës ; më 11 shtator, Xhafer Deva – shefi i administratës lokale – vraponte në Shqipëri për të liruar nga internimi ajkën e Ballit Kombëtar, të burgosur nga italjanët që prej gushtit të vitit 1943 diku pranë Durrësit ; më 13 shtator, të sapoliruarit shefa kosovarë - mes të cilëve gjendeshin Rexhep Mitrovica dhe Bedri Pejani – merrnin pjesë në bisedimet me gjermanët dhe të nesërmen e kësaj dite, më 14 shtator, Bedri Pejani zgjidhej Kryetar i Këshillit Kombëtar të përkohshëm ; më 18 shtator, ata gjendeshin në Prizren për t’u zgjedhur në kryesinë e Lidhjes së Dytë të Prizrenit dhe më në fund, më 26 shtator, Rexhep Mitrovica ndodhej në Tiranë për të zënë kolltukun e deputetit te Kosovës në Asamblenë Kushtetuese. Më 6 nëntor, ai betohej në krye të qeverisë së re të Tiranës.

.

. Duke përfituar nga avantazhet etnike dhe politike, të dhëna me bollëk nga ana e autoriteteve pushtuese, nacionalizmi shqiptar lau hesapet e vjetra me popullatën serbo-malazeze të krahinës. Burimet gjermane flasin për rreth 40.000 serbë të dëbuar, pjesa më e madhe e të cilëve ishin kolonë të rinj, të vendosur në krahinë mes dy luftrave. Teprimet për të mos thënë krimet, autorët e të cilëve i gjeje mes të gjitha shtresave të popullatës deri edhe në rradhët e Lidhjes së Dytë, detyruan një numur të madh intelektualësh, administratorësh dhe të tjerë mjekë të strehoheshin në Serbi, duke zhytur kështu krahinën në një gjendje të vështirë mungese të krahëve dhe mendjeve të kualifikuara.

.

. Megjithëse është një epokë e tërë që i ndan, dy Prizrenët kanë të paktën një gjë të përbashkët : triumfin e pragmatizmit të politikanëve kosovarë. Vetëm se ky pragmatizëm gjithmonë i ka shtyrë këta të fundit që të ndërtojnë të ardhmen duke u mbështetur me kokëfortësi mbi aleancat e detyruara nga e tashmja. Duke mos qenë në gjendje të parashikojnë të nesërmen, ata janë lidhur sistematikisht me të mohuarit e Historisë dhe megjithë kurajon dhe trimërinë e tyre, ju është dashur të bëjnë një luftë mbrojtëse, e destinuar të njohë veçse disfatën.

. Të bashkohesh me gjermanët e Rajhut të Tretë gjatë vjeshtës së vitit 1943 me qëllim që të triumfojë çështja kombëtare - veprimit nuk i mungon aspak kurajua por aventura ka pamjen e një akrobacie të një pehlivani të lartësive. Për të qënë bindës para syve të zotërve të vërtetë hitlerjanë të vendit dhe njëkohësisht besnikë bindjeve të tyre, patriotët etnikë duhej të vepronin në mënyrë të tillë që të bashkonin në një të vetme luftën kundër komunizmit dhe adeptëve të tij me thirrjet për vllazërim mes Shqiptarësh ; të kombinonin njëherësh nënshtrimin ndaj Komandës së Lartë gjermane me shënjat e simpatisë ndaj miqve të tyre anglo-amerikanë.

. Duke u ngjeshur në atë të çarën e errët që çonte drejt pushtetit kuisling dhe duke ftuar gjithë Ballin Kombëtar që të bënte të njejtën gjë, nacionalistët kosovarë u bënë përgjegjësit e proçkës më të rëndë të bërë ndonjëherë nga e tërë organizata nacionaliste. Kështu, e gjithë plejada e nacionalistëve shqiptarë – këta burra të dhënë ndaj një çështjeje në princip të shenjtë – pranoi në mënyrë të ndërgjegjshme dhe stoike përgjegjësinë e të vetëkomprometuarit, vetëm e vetëm për të mirën e Atdheut (shënimi 2) - paçka se kjo gjë quhet vetëvrasje politike apo edhe hapje e rrugës drejt vendosjes së komunizmit në vend.

. Disa muaj më vonë, në janar të vitit 1944, ju erdhi rradha komunistëve kosovarë të afirmoheshin gjatë Konferencës së Bujanit. Ata 49 pjesëmarrës nga të cilët 42 shqiptarë të pastër, nën drejtimin e Fadil dhe Mehmet Hoxhës, aprovuan një deklaratë që nënvizonte identitetin e tyre të përveçëm në gjirin e lëvizjes komuniste të popujve të Jugosllavisë sikundër dhe dëshirën për të zgjidhur fatin e tyre dhe të krahinës pas lufte, sipas principeve të vetëvendosjes.

.

. Në rezolutën e dalë nga Konferenca e Bujanit të 1 janarit 1944, shkruhej si më poshtë : " Kosovë – Metohija është një krahinë ku Shqiptarët përbëjnë pjesën më të madhe të popullatës. Ata dëshirojnë ende, siç kanë dëshiruar gjithmonë, të mund të bashkohen me Shqipërinë. Si pasojë, detyra jonë është të vemë në dukje rrugën që duhet të ndjekë populli shqiptar për të realizuar aspiratat e tij. E vetmja mënyrë për Shqiptarët e Kosovë – Metohisë për t’u bashkuar me Shqipërinë është nëpërmjet luftës së përbashkët me kombet e tjera të Jugosllavisë kundër pushtuesve dhe forcave të tyre, sepse kjo është njëkohësisht edhe mënyra për të fituar lirinë në momentin që të gjitha kombet duke përfshirë edhe Shqiptarët do të jenë të aftë të zgjedhin fatin e tyre , me anë të të drejtës për vetvendosje – duke përfshirë edhe të drejtën për shkëputje ".

.

. Përveç konstatimit krejtësisht të përligjshëm – ai i një Kosove e populluar në pjesën më të madhe të saj nga shqiptarët, rezoluta e komunistëve kosovarë të habit në shumë aspekte të saj lidhur me kontekstin politiko – historik të epokës në të cilën ajo është hartuar.

. Ndërkohë që delli patriotik kosovar kujton detyrën e bashkimit të krahinës me Shqipërinë – duke ju referuar ndoshta vendimeve të Mukjes për të mos thënë të Prizrenit, ndërgjegja e tyre komuniste i shtyn të injorojnë realitetin : bashkimin egzistues, të aprovuar jo vetëm nga Lidhja e Dytë por edhe nga qeveria e Tiranës.

. Është në nderin e komunistëve kosovarë fakti që ata ju vunë punës për të ndriçuar popullin shqiptar të Kosovës, duke i treguar rrugën që ai duhej të ndiqte ; sidoqoftë, të përmendje në janar të vitit 1944 domosdoshmërinë e luftës së armatosur bashkë me popujt e tjerë të Jugosllavisë kundër pushtuesve, kësaj i thonë të pranosh vonesën e madhe të shqiptarëve në lidhje me kombësitë e tjera përsa i përket luftës së armatosur antifashiste.

. Eshtë krejt e qartë se komunistët kosovarë dëshironin që më në fund, gjithë rajoni të dëgjonte zërin e tyre të përveçëm, por ama ky zë është në shfazim të plotë jo vetëm me atë të komunistëve jugosllavë që kishin vendosur të ecnin drejt federalizmit, jo vetëm me atë të komunistëve të " nënës Shqipëri " shqetësimi i parë i të cilëve ishte marrja e pushtetit pour edhe me atë të popullit kosovar që fatin e vet ja kish besuar Lidhjes së Prizrenit.

.

. Pas largimit të forcave gjermane, krahina " e lirë " ndjeu që dara po shtrëngohej gjithandej dhe ajo u përgatit t’i dilte të keqes përballë. Lidhja e Dytë u shkri në 15 nëntor të vitit 1944 dhe bashkë me të mori fund një herë e mirë ajo periudhë zotërimi e klasës politike kosovare në skenën shqiptare. Ndërkohë që udhëheqësit historikë të krahinës përgatitnin bagazhet për të vazhduar aktivitetin e tyre patriotik jashtë atdheut, disa bataljone milicësh dhe vullnetarësh kosovarë zhvillonin një betejë të dëshpëruar kundër divizioneve partizane jugosllave, forcave të motorizuara bullgare, njësive maqedonase dhe tre brigadave sulmuese shqiptare që kishin shkuar të ndihmonin Titon. Mes tetorit dhe nëntorit, të gjitha qytetet e Kosovës ranë në duart e sulmuesve, ndërhyrja e të cilëve shkaktoi një lumë gjaku mes popullatës civile dhe fillimin e një lufte guerrilje antikomuniste që zgjati me vite të tëra.

.

. Pa asnjë dyshim, pushtimi serb i Kosovës më 1912, i vulosur nga Traktatet ndërkombëtare të asaj epoke, ishte një padrejtësi e madhe e bërë ndaj popullit shqiptar. Kjo gjë u ndje jo vetëm si një gjymtim nga njëra anë dhe nga ana tjetër e kufirit por ky akt nuk u pranua asnjëherë nga ndërgjegja kombëtare dhe u hodh poshtë, veçanërisht nga ana e kosovarëve. Duke mos patur mjete të përshtatshme kundërshtimi, atyre ju desh t’i nënshtrohen faktit të kryer, ndërkohë që shprehnin një mori ndjenjash dhe gjestesh që shkonin nga rezistenca aktive në atë pasive, në pritje të rastit për të përmbysur këtë situatë të padurueshme. Më në fund rasti erdhi me pushtimin fashist italjan të Shqipërisë më 1939, të ndjekur nga shembja e Jugosllavisë, vepër e Gjermanisë naziste.

. Në këtë pikë, historia është shumë e qartë : ndërkohë që pushtimi italjan prekte rëndë ndjenjat kombëtare të shqiptarëve të mirëfilltë – atyre të Shqipërisë së Parë – ai forconte dhe kënaqte të njejtën ndjenjë kombëtare të shqiptarëve të rrethit të dytë, kosovarët dhe shqiptarët e Maqedonisë perëndimore, pasi për këta të fundit ardhja e italjanëve donte të thoshte shpëtim dhe bashkim me atdheun e dashur Shqipëri, pra një e keqe e vogël në krahasim me shporrjen e serbëve dhe jugosllavëve të tjerë.

. Ja pra, konjuktura e krijuar me Luftën e Dytë prodhoi efekte radikalisht të kundërta në gjirin e përbërësve kryesorë të etnisë shqiptare :

.

. - rezistencë e përzierë me elementë të luftës civile në Shqipëri – kjo do të jetë forca motore e shoqërisë dhe lejtmotivi i shtetit të ardhshëm komunist,

.

. - marrëdhënie dashamirëse që shkojnë deri në kolaboracionizëm me autoritetet ushtarake të pushtimit në Kosovë dhe së fundi, një pjesëmarrje direkte në pushtetin kuisling në Shqipëri – ky do të jetë freni motor që do të bllokojë shtresa të tëra të shoqërisë kosovare nën rregjimin titist dhe që do të justifikojë një represion të egër të këtij të fundit.

.

. Ky dualizëm veprimesh dhe qëndrimesh, të trashëguara nga konflikti i fundit botëror, do të ushqejë njëkohësisht edhe një thyerje të brendshme thuajse të padukshme – e para gjatë historisë së tyre – mes kosovarësh dhe shqiptarësh. Në qoftë se të parët kanë kritikuar të dytët për zgjedhjen e tyre të " ndërgjegjshme " të kampit komunist duke u bashkuar në këtë mënyrë me armikun e trashëguar, të dytët kanë harruar me shumë zor bëmat e të parëve si ndihmës të gjermanëve gjatë operacioneve ndëshkuese në tokën shqiptare.

.

.

. --------------------------------------

.

.

. (1) Po qe se besojmë Emin Durakun, shqiptar i kulluar dhe një nga antarët e shquar të Komitetit rajonal të Kosovë – Metohisë të PKJ, në fundin e vitit 1942, Komiteti rajonal i partisë përbëhej prej 343 antarësh nga të cilët vetëm 52 ishin me origjinë shqiptare. Nga këta të fundit, 17 vinin drejtpërdrejt nga Shqipëria.

.

. (2) Ky formulim është i Mërgim Korçës, i shprehur në një varg shkrimesh të tij që mund të lexohen në internet, në adresën : http://de.geocites.com/mergimkorca/artikuj/ dhe duhet pohuar se atij nuk i mungon as sinqeriteti as edhe realizmi. Megjithë diferencën e madhe dhe krejt të dukshme në lidhje me gjykime e sotme evropiane ndaj nazizmit dhe rregjimeve që ky i fundit vendosi në një varg vendesh të kontinentit tonë, ky reflektim përmban meritën të hapë një debat i cili synon të ripërcaktojë konturet e kategorive etike dhe morale si për shembull patriotizmi dhe nacionalizmi.

La suite.. - Vazhdimi...

Shqipëria përballë luftës - Marrja e pushtetit (7).

.

. Që të nesërmen e mbarimit të luftës, pasi bëri një analizë të parë të disfatës së tij ushtarake dhe të shpartallimit të tij politik, Balli Kombëtar arriti në përfundimin se partia Komuniste dhe lëvizja e saj e rezistencës së armatosur kishin maninë e keqe që më përpara të godisnin Ballin dhe të eliminonin nacionalistët shqiptarë se sa të luftonin kundër gjermanëve. Me siguri që vetë gjermanët mendonin ndryshe pasi ata përdorën të gjithë fuqinë e tyre ushtarake dhe harxhuan shumë energji për të çfarosur rezistencën shqiptare.

.

. Eshtë mjaft interesante të shihet kjo çështje pikërisht nga këndi i vështrimi të trupave gjermane të pushtimit, gjithashtu të interesuara. Në korrik të vitit 1943, në prag të kapitullimit të ushtrisë italjane, ata vlerësonin se forcat e rezistencës shqiptare ishin rreth 20.000 luftëtarë, grupi më i madh dhe më i rëndësishëm i të cilave ishte i udhëhequr nga komunisti Enver Hoxha. Pasi trupat e tyre u vendosën në vend, vlerësimet e gjermanëve natyrisht bëhen më të sakta : raportet flasin për një guerrilje komuniste mjaft aktive në jug të vendit dhe përreth kufirit me Greqinë dhe më tej, ato përmendin njësitë ndihmëse si edhe forcat shqiptare të sigurisë që shoqëronin dhe ndihmonin trupat gjermane gjatë operacioneve ndëshkimore. E " papritura " e madhe e raporteve është fakti se, asnjëherë gjermanët nuk arrijnë të dallojnë forcat e Ballit Kombëtar. Përshtypja e krijuar forcohet edhe më tepër nga fakti që ndërkohë gjermanët arrijnë të bëjnë një diferencim të plotë ndaj forcave konkurrente në vendet fqinjë. Kështu ata vërejnë se në Greqi, krahas ELAS-it komunist vepron EDES-i nacionalist i Zervës si edhe EKKA republikane e kolonelit Psarros ndërkohë që në Jugosllavi, atyre ju duhet të ndeshen me partizanët komunistë të Titos si edhe me çetnikët monarkistë të Mihajlloviçit (shënimi 1).

.

. Njësitë antiguerrilje gjermane, të shoqëruara nga milicia vendase, u angazhuan në luftime të pandërprera kundër Ushtrisë Nacional-Çlirimtare gjatë sezonit të vjeshtës dhe të dimrit 1943 përreth qyteteve të mëdha në Qendër dhe në Jug të vendit. Kjo vinte si pasojë e vështirësive të hasura nga ushtria gjermane për t’u përhapur në vend dhe për të siguruar rrugët e komunikimit me Greqinë e Veriut dhe nëpërmjet saj, me Maqedoninë dhe Serbinë. Kështu, trupat e Divizionit 100të të Lehtë u lëshuan në një varg operacionesh spastrimi në zonën Tiranë – Elbasan – Dibër, duke i detyruar partizanët të tërhiqen drejt maleve. Shumë shpejt, UNÇ humbi zonat e saja të Pezës dhe të Dibrës ndërkohë që Brigada e Dytë Sulmuese sikundër dhe Brigada e Tretë u asgjësuan plotësisht. Kjo s’ishte gjë tjetër veç një shije praparake e asaj ofensive të madhe gjermane të lëshuar në mes të dimrit të vitit 1943 - 1944.

. Në ditët e para të janarit të vitit 1944, katër divizione gjermane që i përkisnin Armatës së XXItë dhe të XXIItë, të ndjekura nga xhandarmëria dhe formacione të tjera shqiptare, në total 45.000 vetë, sulmuan njëkohësisht zonat e Beratit, të Gjirokastrës, të Korçës dhe të Vlorës, në zbatim të planit të operacioneve të njohur me emrat " Roter Mann " et " Edelweiss ".

. Gjatë të njejtës periudhë, Korparmata E gjermane kish nisur operacionin " Panther " në veri të Greqisë për të pastruar zonën përrreth Follorinës, që sipas të gjitha gjasave prekte njëkohësisht edhe zonat kufitare me Shqipërinë që, sipas vlerësimeve të vetë gjermanëve, ishin të infektuara nga partizanët. Një operacion i dytë ndëshkues, i quajur " Horrido ", zhvillohej nga Korparmata e XXIItë Malore gjatë muajve të parë të vitit 1944, gjithmonë në Greqinë veriore. Eshtë e qartë se në strategjinë e saj antiguerrilje, Komanda e Lartë gjermane për Ballkanin nuk kish kohë të merrej me detaje si puna e " kufijve " mes Greqisë dhe Shqipërisë – vende ndërkohë të pushtuara nga ushtria e vet. Ky vizion strategjik i cili konsideronte grekët e ELAS-it dhe shqiptarët e UNÇ si një trup i vetëm kryengritës do të vërtetohet edhe një herë gjatë operacioneve të mëdha të verës 1944. .

.

. . Pothuaj të gjitha formacionet e vogla dhe të mesme partizane që u gjetën në këto zona u tërhoqën me shpejtësi drejt zonave të Gorës dhe të Oparit, në thellësi të jug-lindjes, ku u gjendën të rrethuara së bashku me Brigadën e Irë dhe të IV në lartësitë mbi 2.000 metra të Ostrovicës. U nevojitën sakrifica të panumurta, përleshje deri edhe me armë të bardha siç ishte rasti i Tendës së Qypit në 26 shkurt 1944 me qëllim që partizanët të mund të dilnin nga rrethimi dhe të evitonin asgjësimin e tyre të plotë. Ndërkohë pas luftimeve të ashpra, Brigada e Vtë tërhiqej në lartësitë e Kurveleshit. Njëkohësisht, një terror i verbër godiste qytetet. Në 4 shkurt 1944, trupat SS dhe milicët shqiptarë masakronin tetëdhjet e katër qytetarë të pafajshëm në rrugët e Tiranës.

.

. Në piskun e dimrit, i erdhi rradha Shtabit të Përgjithshëm të UNÇ, Komitetit Qëndror të PKSH dhe Këshillit të Përgjithshëm të FANÇ të binin në rrethimin e gjermanëve në lartësitë me borë të Martaneshit, si pasojë e operacionit " 1828 ". Sipas të gjitha gjasave, fundi i lëvizjes nacional – çlirimtare ishte krejt i afërt. Veç një mrekullie, kokave të Hoxhës dhe të shokëve të tij të ngushtë i kish ardhur rradha të ekspozoheshin në rrugët e Tiranës.

. Por ja që, si për inat të gjermanëve dhe të ballistëve, kësaj rradhe kjo mrekulli ndodhi dhe ajo quhej Mehmet Shehu dhe Brigada e Parë. I njoftuar në minutën e fundit në malet e Mokrës ku kish gjetur strehë, Shehu u lëshua në një ndërmarrje vetvrasëse për t’ju ardhur në ndihmë, në krye të një grushti burrash dhe grash të gatshëm për çdo gjë. Pasi ndoqën rrugë të pamundura, pasi evituan grackat e ngritura në një zonë thellësisht armiqsore të kontrolluar nga forcat e Ballit dhe të Legalitetit, pasi ngjitën maja me mbi 2.000 metra lartësi, tre bataljone të Brigadës së Parë Sulmuese mundën të prekin objektivin e tyre në një kohë rekord. Duke sulmuar befasisht, ata arritën të çanin linjat gjermane dhe krijuan kushtet që Shtabi i Përgjithshëm dhe instancat të tjera të larta të lëvizjes të dilnin nga rrethimi.

. Megjithë këtë moment të lumtur, lëvizja e çlirimit pësoi humbje shumë të mëdha gjatë dimrit të tmershëm 1943 – 1944 : me qindra partizanë të vrarë gjatë luftimeve apo të humbur në dëborë, mijra të tjerë që dezertuan ose ranë rob, i gjithë parku i armëve të rënda i humbur në natyrë, pjesa më e madhe e bazave të saj teritoriale të djegura, të plaçkitura ose thjesht të asgjësuara nga sulmet e përbashkëta gjermano-balliste. Përshtypja e disfatës ishte e plotë : ndërkohë që oficerët britanikë njoftonin qendrën e tyre për fundin e forcave partizane, edhe ballisti më i pasigurt vrapoi për të siguruar gjermanët për ndjenjat e tij më të sinqerta.

.

. Edhe kësaj rradhe llogaritjet klasike dolën të gabuara : formacionet partizane rilindën nga hiri i tyre dhe gjetën një vrull të ri në pranverën e vitit 1944. Nën goditjet e tyre gjithnjë e më të fuqishme, gjermanët u tërhoqën drejt qyteteve dhe një zonë e tërë e lirë u krijua në jug të vendit. LANÇ mendoi se kish mundur të bashkojë të gjitha kushtet për të thirrur në Përmet Kongresin e tij të Parë Antifashist, më 24 maj 1944, gjatë të cilit ai ndrroi edhe emrin në Fronti Antifashist Nacional – Çlirimtar (FANÇ). Kongresi zgjodhi një Këshill Kombëtar prej 121 antarësh, kryetar i të cilit u zgjodh Dr Omer Nishani – një tjetër figurë e mjedisit intelektual shqiptar që vetëm disa vjet më parë flirtonte me fashizmin.

. I veshur njëkohësisht me pushtet ekzekutiv dhe legjislativ, Këshilli zgjodhi një Komitet antifashist prej 13 antarësh me atributet e një Qeverie Provizore. Sikurse edhe Peza, Kongresi i Përmetit ishte një fitore tjetër e madhe e PKSH, të cilën tashmë një hap e ndante nga marrja së pushtetit ndërkohë që Enver Hoxha shpërblehej në mënyrë bujare për përpjekjet dhe talentin e tij. Jo vetëm që atij i dhurohej presidenca e Komitetit Antifashist por njëkohësisht ai merrte gradën gjeneral-kolonel dhe zgjidhej edhe Komandanti i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacional-Çlirimtare.

. Në planin praktik, Kongresi i Përmetit përcaktonte linjat e politikës së ardhshme ; ai vendosi ngritjen e një Shqipërie demokratike dhe popullore, ndaloi kthimit e Mbretit Zog në vend, anulloi të gjitha marrëveshjet dhe traktatet të nënshkruara nga qeveritë e mëparshme dhe vendosi për vazhdimin e lufës së armatosur deri në çlirimin e plotë të vendit. Ai mbaroi punimet nën goditjet e artilerisë gjermane pasi, në 6 qershor 1944, kish filluar operacioni " Gemsbock ", i njohur ndryshe si Operacioni i verës. Tre divizione gjermane, të mbështetura nga njësitë e qeverisë shqiptare dhe nga çetat nacionaliste, një total prej 35.000 gjermanësh dhe 15.000 shqiptarësh, u lëshuan në front të rregullt për të pastruar gjithë jugun e vendit.

.

. Divizioni i Parë Malor sulmoi gjatë një linje që shkonte nga Gramshi në Vasiliko – në periferi të Konicës, duke kaluar nga zona e Korçës, ndërkohë që Divizioni i 298të i Këmbësorisë avanconte mes Gramshit dhe Vlorës. Përfundimisht Grup-Divizioni Stejrer duhej të mbyllte rrethimin sipas linjës Vasiliko – Sarandë. Qëllimi i operacionit të ndërmarrë nga Korparmata e XXIItë Malore, në gjirin e të cilit bënin pjesë këto divizione, ishte asgjësimi i rezistencës të UNÇ shqiptare dhe të ELAS-it grek, forcat kryesore të të cilave vepronin në hapësirën Korçë – Vlorë – Sarandë – Vasilikon. Sipas planeve të Komandës të Përgjithshme gjermane, grupet e sulmit duhej të takoheshin në lartësitë e Çorovodës ku ishte përqëndruar edhe Shtabi i Përgjithshëm i rezistencës. Ndërkohë që një pjesë e forcave partizane mundi të shmangte rënien në rrethim duke u strehuar në veri të zonës të operacionit, pjesa më e madhe e tyre u grumbullua në zonën Përmet – Tepelenë dhe u angazhua në luftime shumë të ashpra në lartësitë e Përmetit, më pas në malësitë e Kuçit, duke pësuar me këtë rast humbje mjaft të rënda.

. Tre javë më vonë, një tjetër operacion i quajtur " Steinadler " lëshohej nga ushtria gjermane në zonën kufitare mes Shqipërisë dhe Greqisë. Kësaj rradhe, përveç trupave të Korparmatës të XXIIème Malore merrnin pjesë edhe forcat e Korparmatës të Selanikut, në një lëvizje strategjike që shkonte nga Korça në Janinë dhe nga Janina në Trikalla. Rezultatet e arritura nga gjermanët qenë po të paqarta sa edhe të mëparshmet : edhe kësaj here, falë terrenit malor dhe lëvizshërisë së lartë, partizanët shmangën rrethimin dhe shpartallimin e tyre të plotë. Paralelisht, luftime të përgjakshme u zhvilluan mes njësive partizane dhe forcave të Ballit, në zonat e Tiranës, të Elbasanit dhe të Durrësit.

. Megjithë humbjet e rënda që ju shkaktuan forcave partizane, operacionet e mëdha të verës nuk arritën objektivat e tyre. Jo vetëm që ato nuk mundën të mbysnin rezistencën komuniste por njëkohësisht shënuan edhe momentin e fillimit të një tërheqjeje strategjike të ushtrisë gjermane e cila tashmë duhej të mbante një linjë të re fronti Shkodër – Shkup – Negotin, në kuadrin e një perspektive të afërt të braktisjes së Ballkanit. Kjo gjë shënoi edhe një disfatë të rëndë ushtarake për Ballin i cili, bashkë me Legalitetin, tashmë bënin pjesë në listën e armiqve numur një të UNÇ. Forcat partizane, të organizuara ndërkohë në Divizione Sulmuese, kishin filluar kapërcimin e Shkumbinit për të hyrë në Qendër dhe në Veri të vendit.

.

. Në qershor të vitit 1944, qeveria e Tiranës dha dorëheqjen. I sëmurë dhe i lodhur, Rexhep Mitrovica s’mund të bënte gjë tjetër veç të vërente dështimin e politikës së tij të paasnjanësisë dhe të bashkimit kombëtar : më shumë se një e treta e territorit të vendit, teatër i luftimeve të përgjakshme, ishte krejtësisht jashtë kontrollit të qeverisë – ndërkohë që një e tretë tjetër s’kish qenë kurrë nën kontrollin e saj ; rendi publik mbahej më këmbë vetëm falë prezencës të garnizoneve gjermane në qytetet kryesore, harmonia dhe marrëveshja kombëtare ishin një ëndër në kokat e politikanëve dhe përfundimisht, kalimi në sulm i UNÇ kish prodhuar një efekt shkatërrues në rradhët e Ballit. Megjithë këshillat dhe porositë e mikut të tij të madh dhe këshilltarit në politikë Midhat Frashëri, Mitrovica s’mundi të realizonte qëllimin e tij për të ngulur në kokat e njerëzve bindjen se komunistët dhe idetë e tyre ishin antidemokratike dhe antinjerëzore. Edhe më keq, gjermanët ishin tashmë krejt të sigurt se përvoja e provuar me Ballin si forcë politike në qeverisje kish prekur kufijtë e saj : nga njëra anë, interesat e tyre strategjike tashmë ishin krejt të ndryshme me ato të ballistëve dhe nga ana tjetër, humbja e influencës së Ballit në rajonet jugore prekte thelbin e pushtetit në vend. I ngopur nga manovrat politike dhe i zhgënjyer nga reagimet e kampit ballist, Mitrovica lëshoi kolltukun e Kryeministrit dhe u kthye në Kosovë për t’ju kushtuar, bashkë me mikun e tij Deva, Lidhjes së tyre të Dytë të Prizrenit që e kishin themeluar që prej 16 shtatorit të vitit 1943.

.

. Duke marrë rishtas rolin e ndërmjetësit, Mehdi Frashëri propozoi zgjerimin e bazës së qeverisë me të vetmen forcë politike që kundërshtonte komunistët, me zogistët. Pas një varg të tërë ngurrimesh, gjermanët arritën të pranonin idenë për t’u bërë thirrje monarkistëve të Kupit, gjë e cila të paktën do ju siguronte rrugën e ikjes së tyre të afërt nga Shqipëria. Me pëlqimin e heroit të Legalitetit, vendi i Kryeministrit ju ofrua Fiqri Dines i cili prezantoi qeverinë e tij në fund të muajit qershor të vitit 1944. Përvoja Dine që zgjati vetëm një muaj doli po aq e dështuar sikundër edhe të tjerat para saj. Shqetësimi kryesor i Kryeministrit të ri ishte furnizimi i miqve të tij monarkistë me armë dhe pajisje ushtarake ndërkohë që përpiqej ethshëm të krijonte lidhje dhe kontakte me Aleatët për t’i bindur për asnjanësinë e qeverisë të tij. Në gusht 1944, Ibrahim Biçaku u rikthye në vendin e dikurshëm si Kryeministër. Siç mund të imagjinohet, ai s’mundi të bënte asgjë ndërkohë që mbajtësi i vërtetë i pushtetit në këtë fazë fundore të luftës ishte gjenerali SS Jozef Fiztum. Legjenda e një Shqipërie të pavarur, asnjanëse dhe mike e Gjermanisë naziste kish marrë fund në mënyrë të papritur.

.

. Nga ana tjetër e barrikadës, gjithmonë në gusht të vitit 1944, një mision ushtarak sovjetik i nisur nga Greqia mbrriti pranë Shtabit të Përgjithshëm të UNÇ. Ai ju bashkangjit misionit britanik dhe amerikan (shënimi 2), të një niveli krejt tjetër qoftë nga numri i personelit të tyre qoftë dhe nga fakti që ata ishin në vend që prej vitit 1943. Më në fund, Stalini vuri re egzistencën e një lufte antifashiste në Shqipëri, në momentin kur Jugosllavia dhe Greqia po përgatiteshin të hynin në vathën komuniste. Përveç vlerave të natyrës simbolike, prezenca e Sovjetikëve pranë UNÇ pati edhe dhuntinë që të acaronte tepër Britanikët të cilët gëzonin një farë ndikimi mbi Hoxhën dhe lëvizjen e tij, qoftë edhe për shkak të atyre qindra tonelatave me materiale të parashutuara që prej vitit 1943 me qëllim pajisjen dhe armatosjen e partizanëve. Nga ana tjetër, megjithë paraqitjen sheshit të gjërave, ata shpresonin gjithnjë në vlerat luftarake të Kupit dhe të legalistëve të tij si forcë rezistence.

.

. Duke dashur të shmangin përplasjen ballore mes komunistëve dhe legalistëve, që sipas gjithë gjasave paraqitej si e panevojshme bile edhe e dëmshme, Britanikët shumëfishuan ndërhyrjet dhe presionet e tyre pranë të dy kampeve. Kjo gjë ishte një përpjekje e kotë pasi nga njëra anë Hoxha zotëronte një vështrim të qartë të forcave dhe njihte përsosmërisht vlerat e luftëtarëve të tij ndërkohë që nga ana tjetër, Kupi nuk kishte asnjë shtytje për të luftuar kundër gjermanëve, megjithë deklaratat e tij zhurmëmëdha.

. Kjo situatë tepër e ndërlikuar në një vend kaq të vogël dhe të pavlerë si Shqipëria i lodhi Britanikët që u detyruan të zvogëlojnë numrin e skemave të tyre dhe të njohin më së fundi rolin e pazëvendësueshëm të FANÇ, në luftën kundër gjermanëve. Megjithë shpirtin e tyre të njohur praktik dhe pragmatizmin karakteristik, Britanikët vuanin nga një farë folklorizmi lidhur me vlerësimin e vendit të shqiptarëve. Ata i përmbaheshin ngultas për të mos thënë verbërisht idesë që forcat e gjalla, bile edhe shpirti krijues dhe luftarak i kombit ndodhej në Veri, një ide e krijuar dhe e ushqyer nga një plejadë udhëtarësh dhe etnologësh të fillimit të shekullit të XXtë.

. Nga ana tjetër, ata nuk donin të përkrahnin dhe të inkurajonin Enver Hoxhën, mosbesimi dhe bindjet e të cilit acaronin keqas perëndimorët. Ky i fundit kish dërguar edhe një delegacion pranë Shtabit të Përgjithshëm të forcave aleate në Bari, duke kërkuar mes të tjerave njohjen zyrtare të Komitetit Antifashist të dalë nga Kongresi i Përmetit si edhe ndalimin e përkrahjes së grupimit monarqik, të përfaqsuar nga Kupi. Përgjigja e Britanikëve ishte tepër e mjergullt dhe misioni shqiptar u largua me duar bosh : perëndimorët nuk mund të braktisnin Kupin në fatin e tij të trishtuar. Kjo gjë përbënte një ngushëllim fare të vogël për Legalistin e madh i cili s’ish më në gjendje të pengonte përparimin e partizanëve bile edhe në tokat e tij të Krujës. Së fundi, një tentativë marrëveshjeje, e ndërmarrë në malet e Kurbinit në shtator të vitit 1944 mes antagonistëve të vjetër të BK dhe të Legalitetit, përfundoi me një dështim të plotë; Edhe në buzë të varrit, politikanët shqiptarë nuk ishin në gjendje të bashkonin forcat e tyre.

.

. Njohja zyrtare e FANÇ nga ana e Aleatëve si forca e vetme efektive e rezistencës vuri të gjitha qarqet nacionaliste në vështirësi të madhe. Të gjithë shefat e Ballit dhe figurat e tjera të shquara të kombit vrapuan pranë misioneve britanike për të treguar urrejtjen e tyre të thellë ndaj gjermanëve, miqve të tyre të djeshëm. Në shenjë të vullnetit të mirë, disa prej tyre si për shembull Ermenji nuk hezituan bile edhe të godisnin njësitë gjermane që ishin duke përgatitur bagazhet e largimit nga vendi. Veçse kësaj rradhe ishte tepër vonë. Enver Hoxha zotëronte të gjithë kartat e lojës dhe kish dhënë paralajmërimin e fundit nacionalistëve të pavarur : ose bashkimin pa kushte me Ushtrinë Nacional-Çlirimtare ose asgjësim të plotë. Sejcili prej të fundmit e Mohikanëve të maleve shqiptare e interpretoi sipas mënyrës dhe mundësisë së tij : Muharrem Bajraktari vrapoi drejt gjermanëve, Gani bej Kryeziu përfundoi rob në duart e Jugosllavëve, Cen Elezi u neutralizua (lexo : u bashkua me komunistët) ndërkohë që ballisti Xhemë Gostivari i Maqedonisë perëndimore u vra nga shokët e tij. Së fundi, Abaz Kupi, i zgjedhuri i Britanikëve, mundi të hidhet në anën tjetër të Adriatikut me mjetet e veta.

. Në 9 tetor të vitit 1944, trupat e zbarkimit britanike zbritën në bregdetin e Sarandës dhe çliruan qytetin, në bashkëpunim me partizanët vendas. Reaksioni i Hoxhës qe i menjëhershëm dhe i prerë : sipas të gjitha gjasave dhe pa më të voglin njoftim, aleatët e tij donin të vendosnin një bazë të parë në tokën shqiptare. Të lidhur këmbë e duar me çështjen Kupi, Britanikët preferuan të hapnin shteg dhe tërhoqën menjëherë trupat.

.

. Tashmë forcat më të zgjedhura të UNÇ ishin grumbulluar rreth Tiranës dhe po përgatiteshin për betejën e çlirimit të kryeqytetit. Që në ditët e para të muajit nëntor, guerriljet qytetëse dhe Divizioni i Parë Sulmues i të pashmangshmit Mehmet Shehu lëshuan sulmin përfundimtar mbi Tiranën e barrikaduar ndërkohë që një tjetër betejë e përgjakshme zhvillohej në lartësitë e Krrabës ku një Divizion gjerman mundohej të hapte rrugën për të hyrë në Tiranë. Pas dy javësh luftimesh në rrugët e kryeqytetit, më 17 nëntor 1944, Tirana u çlirua. Ajo çka mbetej nga ushtria gjermane shkau drejt Veriut. Në hullinë e gjermanëve, braktisën vendin disa qindra persona - përgjegjësit kryesorë të Ballit Kombëtar dhe shefa të tjerë nacionalistë. Qeveria e Përkohshme e krijuar në Berat një muaj më parë me Enver Hoxhën Kryeministër hyri triumfalisht në kryeqytet. Më 29 nëntor, ditën e hyrjes së forcave partizane në Shkodër – qyteti i fundit i vendit ende i paçliruar – Komandanti Suprem jepte urdhër forcave të tij të kalonin kufirin në ndjekje të trupave gjermane në territoret e Malit të Zi dhe të Kosovës.

. Megjithë fitoren e forcave komuniste, situata në vend mbetej e turbullt. Grupe të shpërndara ballistësh në komandën e Abaz Ermenjit vazhdonin të ndesheshin me forcat partizane veçanërisht në zonat veriore ndërkohë që vatra të tëra të pabindura rezistonin në jug, rreth Vlorës apo Skraparit.

.

.

. ----------------------------------

.

.

. 1) Një panoramë e operacioneve antiguerrilje të ushtrisë gjermane në Shqipëri gjatë viteve 1943 – 1944 mund të kqyret në internet, në adresën : http//ftp.ibiblio.org/hyperwar/ETO/East/Balkans/AG-Balkans.html - me titullin : German Antiguerrilla Operations in the Balkans (1941-1944), Center for Military History Publication 104-18.

.

. 2) Në territorin shqiptar vepronte njëkohësisht edhe një mision amerikan, me një numur të vogël antarësh. I ardhur gjatë muajve të parë të vitit 1944, ai drejtohej nga një amerikan me origjinë shqiptare i cili mbante marrëdhënie mjaft të mira me Shtabin e Përgjithshëm të forcave partizane të Enver Hoxhës, ndërkohë që kish lidhur kontakte edhe me përfaqësuesit e Ballit Kombëtar.

La suite.. - Vazhdimi...

Shqipëria përballë luftës - Me forca të njejta (6).

.

. Qeveria e Shefqet Vërlacit sikundër edhe ajo e Mustafa Krujës (Merlika) që i zuri vendin në fund të vitit 1941 mbetën kuklla të thjeshta në duart e pushtuesit italjan. Detyra e tyre e parë dhe e vetme ishte administrimi i çështjeve të përditshme sipas direktivave dhe nën kontrollin e drejpërdrejtë të përfaqsuesit të lartë italjan, luogotenentes Françesko Jakomoni. Roli i tyre qëndronte në vënien e administratës lokale në shërbim të ushtrisë italjane, duke i siguruar kësaj të fundit bazën materiale e nevojshme dhe mbështetjen logjistike të duhur. Mes të tjerash, qeveria duhej të ngrinte në këmbë një milici teritoriale dhe të siguronte rekrutimin e të rinjve shqiptarë në njësitë ushtarake dhe mund të thuhet se deri-diku, ja arriti qëllimit.

.

. Njësitë e para me vullnetarë shqiptarë u krijuan menjëherë pas pushtimit italjan. Ende mbahet mend bataljoni " Tomorri " që, i komanduar nga Spiro Mojsiu, shkoi të luftonte në frontin grek në vitin 1940. Më pas, të gjitha njësitë ushtarake shqiptare u përfshinë në ushtrinë italjane që i grumbulloi në një Armatë të posaçme e quajtur " Grupi Skënderbeg ". Përveç njësive paraushtarake të partisë fashiste – " Këmishat e Zeza " të krijuara që prej vitit 1939, administrata kuisling organizoi edhe milicinë vullnetare dhe xhandarmërinë shqiptare. Në Kosovë, autoritetet italjane kishin rekrutuar disa mijra vendas si ndihmës të divizionit " Pulja ", ndërkohë që një numur i madh njësish paraushtarake vepronin nën urdhrat e shefave lokalë. Formacione të ngjashme u organizuan prej gjermanëve në zonë e Mitrovicës : një xhandarmëri shqiptare prej rreth 1.000 vetësh sikundër edhe forca të tjera ndihmëse, në mbështetje të regjimenteve gjermane (shënimi 1).

.

. Ai deficit besimi i qeverisë Kruja pranë popullatës shqiptare vinte kryesisht për shkak të nënshtrimit të saj të plotë si dhe për shkak të pjesëmarrjes së milicisë së saj në operacionet ndëshkuese. Ç’është e drejta, popullori Kruja kish arritur të bënte më shumë se beu i madh i Elbasanit falë atyre konçesioneve që kish mundur t’u shkëpusë Italjanëve. Bëhej fjalë për rifitimin e disa simboleve kombëtare si për shëmbull, flamuri kombëtar që u pastrua nga ato sopatat qesharake të liktorit, pa harruar gjithashtu premtimin e një amnistie të përgjithshme që duhej të përfshinte edhe të internuarit në Itali. Megjithatë, ai s’mundi të sillte as paqen civile dhe aq më pak të përmirësonte imazhin e cënuar rëndë të trupave të pushtimit.

.

. Në këtë mënyrë, të gjitha manovrat politike të përdorura nga Italjanët për të vendosur një ekuilibër në jetën politike të vendit ishin të dënuara të dështonin. Më 10 janar 1943, ata hoqën qafe Mustafa Krujën dhe qeverinë e tij " popullore " duke e zëvendësuar me një efemer Eqrem Libohova, më pas nga një Maliq Bushati – ish ministër i Drejtësisë i Zogut dhe simpatizant i Ballit Kombëtar – pa mundur që të ndikonin rrjedhën e ngjarjeve qoftë edhe me një grimë. Njëfarë paniku ishte ngjallur në rradhët e Italjanëve të cilëve ju desh të largonin politikanin Jakomoni dhe të sillnin në vend tij gjeneralët si Pariani, me shpresë se problemet tashmë mund të zgjidheshin me forcën e armëve.

. Përfundimisht, marrëdhëniet italo-shqiptare ndërruan faqen e tyre : e gjithë demagogjia e përdorur deri në atë kohë avulloi si vesa në diell dhe vendi morri pamjen e tij të vërtetë, të një territori të pushtuar, të administruar sipas rregullave të pamëshirshme të luftës. .

.

. . Arsyeja nuk ishte e vështirë të merrej me mend : rezistenca e drejtuar nga komunistët ishte bërë e guximshme dhe tashmë garnizonet italjane sulmoheshin pothuaj në të gjithë jugun e vendit, ndërkohë që ishin çfaqur zonat e para të çliruara. Më 14 janar partizanët çliruan Voskopojën, mbi qytetin e Korçës, më 31 janar ata zunë rob 200 ushtarë dhe oficerë italjanë në Gramsh dhe vetëm disa ditë më vonë ata sulmuan minierën e Selenicës, pranë Vlorës. Në maj të vitit 1943, njësitet e rregulla dhe çetat territoriale të Korçës u angazhuan në një betejë të vërtetë në Leskovik kundër forcave italjane, të cilat lanë në fushën e luftës disa dhjetra viktima – burimet komuniste do të permendin disa qindra. Duke dashur të japin një mësim të mirë, këto të fundit vunë gjithë forcën e tyre për të pastruar periferinë e kryeqytetit.

. Në qershor 1943, repartet më të mira të ushtrisë, të mbështetura nga artileria, nga tanket dhe nga aviacioni sulmuan zonën e lirë të Pezës. Pas tre ditësh luftimesh të përgjakshme që ju kushtuan jetën mbi 300 ushtarakëve italjanë, pa llogaritur dëmet e shumta materiale apo njerëzore mbi popullsisë civile, ata mundën të hynin në qendrën e zonës. Për fat të keq të tyre, ky operacion madhështor përfundoi në një fiasko të vërtetë : falë sakrificave, njësitë partizane të Myslym Pezës mundën të çajnë rethimin dhe të shmangin asgjësimin e tyre të plotë. Disa muaj më parë, në dhjetor 1942 -janar 1943, e njejta fiasko ish arritur në rajonin e Vlorës, veçse asaj here, repartet partizane luftonin krahas çetave të Ballit Kombëtar .

.

. Ndërkohë, PKSH luhatej mes sukseseve dhe shgënjimeve. Vetëm pas pesë muaj jetese, partia kish humbur gati një të tretën e kadrove kryesore të saj, të burgosur gjatë operacioneve ose të vrarë në përleshje me Italjanët. Duke u gjendur kështu me duar të zgjidhura, Hoxha dhe Popoviç - dy artizanët kryesorë të kësaj kohe, vendosën të bëjnë një hap përpara drejt " monolitizmit " të partisë sipas variantit stalinist.

. Me fjalë të tjera, duheshin eliminuar të gjithë ata që nuk përputheshin me mënyrën e tyre të vështrimit të ngjarjeve : fraksionistët – ata që nuk donin t’i nënshtroheshin vullnetit të " udhëheqjes ", të pavarurit – ata që nuk i bindeshin linjës të përcaktuar nga Komiteti Qendor. Kështu, gjatë Konferencës të Parë të Jashtëzakonshme të mbajtur në prill 1942, partia përjashtoi nga rradhët e saj antarët themelues Lulja dhe Premtaj, të akuzuar për fraksionizëm. Me sa duket të pakënaqur nga fryma që mbretëronte në ekipin drejtues të PKSH dhe të stërvitur me metodat e punës ilegale, atyre ju desh të tërhiqeshin drejt zonës së Vlorës dhe vetëm pas disa muajsh, drejtuesit kryesorë të PKSH zbuluan të tmeruar që një Komitet Qarkor i tërë ishte " infektuar " nga herezia trockiste. Ndërhyrja spastruese nuk njohu mëshirë : Aristidh Lulja mbeti i vrarë nën plumbat e " shokëve " të tij komunistë në 1943 në fortesën e tij të Vlorës ndërkohë që Sadik Premtaj në arrati i cilësuar " tradhëtar ", ndiqej deri përtej kufijve të vendit (shënimi 2). Kantieri tjetër ishte ai i riorganizimit të partisë në shkallë vendi : nga 17 deri në 22 mars të vitit 1943, partia u mblodh në Labinot pranë Elbasanit në Konferencën e saj Kombëtare që zgjodhi instancat e reja drejtuese

.

. Deri në Konferencën e Labinotit e mbajtur në mars të vitit 1943 e cila zgjodhi Hoxhën si shef të PKSH, detyra e Sekretarit të Përgjithshëm kish rënë herë herë mbi Koçi Xoxen – teneqexhiun e talentuar dhe përgjegjës i Grupit të Korçës – herë herë mbi Dr Ymer Dishnicën - një komunist me përvojë dhe i afërt me Partinë Komuniste Franceze, i kthyer përfundimisht në vend në shkurt të vitit 1942. Sipas Fischer (shënimi 3), Enver Hoxha përfitoi dhe mori një mendim të favorshëm falë cilësive të tij individuale : një person i respektuar, me edukatë të mirë, me shprehje të zgjedhura, energjik – shkurt, një tip interesant 33 vjeçar, tërheqës dhe fizikisht i pashëm. Sidoqoftë, në Labinot, përveç sinjalit të dhënë për krijimin e Ushtrisë Nacional – Çlirimtare, në krye të të cilës u vu Spiro Moisiu, një tjetër dezertor nga rradhët e kampit monarqik, u debatua edhe një linjë e re sjelljeje ndaj Ballit Kombëtar. Kështu doli mbi sipërfaqe teza e një qëndrimi të duruar dhe të rezervuar ndaj nacionalistëve. Kësaj here, gjithçka linte të mendohej që një afrim mes dy lëvizjeve politike ishte i mundshëm.

.

. Vera e vitit 1943 shënoi njëkohësisht fillimin e një faze të re për Ushtrinë Nacional – Çlirimtare. Ajo ndërmorri riorganizimin e saj në jug të vendit, momenti themelor i të cilit qe formimi më 1 gusht 1943 i Brigadës së Parë Sulmuese, nën komandën e Mehmet Shehut. Ky i fundit, ish-nxënës i Shkollës Teknike amerikane të Tiranës, ish-student oficer i Kolegjit Ushtarak të Napolit i përjashtuar për aktivitet antiitaljan, ish-luftëtar i Brigadës Internacionale " Garibaldi " gjatë luftës së Spanjës dhe së fundi, ish i internuar në kampin francez të Pirenejve Lindore, pranë Perpinjanit, mundi të kthehej në vend gjatë vitit 1942 dhe pothuaj menjëherë u bashkua me rezistencën komuniste. Duke kopjuar këtë model, një varg i tërë brigadash u formua në vazhdim.

. Këto formacione të qendrueshme të lëvizshme dhe autonome me një efektif prej 200 deri 300 partizanësh të armatosur, sikundër edhe ato tradicionale të rangut të çetës ose edhe të bataljonit, tashmë i bindeshin një Shtabi të përgjithshëm, i dalë nga rradhët e FANÇ. Balli Kombëtar nga ana e tij organizoi formacione territoriale të armatosura, mjaft efemere dhe me efektiv më të vogël. Në mungesë të një qendre koordinuese në nivelin kombëtar, ato i bindeshin vetëm shefave të tyre respektivë. Aktiviteti i tyre u kufizua kryesisht në ruajtjen e zonave të tyre të influencës, shpesh duke u munduar të shmangnin përpjekjet ballore me ushtrinë italjane. Zbarkimi i Aleatëve në Siqeli, më 10 korrik 1943, rënia e Musolinit (25.07.1943) si edhe kapitullimi i Italisë fashiste në shtator, i dhanë fund pushtetit të ushtrisë dhe të milicisë italjane në Shqipëri. Në mes të pështjellimit të përgjithshëm që mbretëronte në rradhët e ushtrisë së pushtimit, luftëtarët e UNÇ dhe të BK çarmatosën dy divizione italjane, në atë grumbull prej tetë divizionesh që ndodheshin në vend, plus edhe një të nëntë në Kosovë – me një efektiv të përgjithshëm prej 100.000 ushtarakësh. Në këtë mënyrë, krahu i armatosur i lëvizjeve politike shqiptare mblodhi një arsenal të mrekullueshëm që u përdor pas disa muajsh për të luftuar gjermanët si dhe për të vrarë njeri tjetrin.

. Ndërkohë që rradhët e UNÇ rriteshin në mënyrë të dukshme për të arritur numrin e 2.000 apo edhe 3.000 luftëtarëve aktivë, partizanët morën nën kontrollin e tyre shumicën e qyteteve jugore, me përjashtim të Vlorës që mbetej një bastion i Ballit. Ndikimi i antarëve të FANÇ zuri të ndihej deri në zonat veriore, shumë më të lidhura me traditën. Në këtë periudhë, nën efektin e lajmeve lidhur me një zbarkim të mundshëm të Aleatëve në Ballkan dhe sipas këshillave të misioneve ushtarake angleze, Fronti Nacional-Çlirimtar dhe Balli Kombëtar vendosën të takohen me qëllim që të bashkonin përpjekjet dhe forcat e tyre.

.

. Ky është edhe varianti që mbrohet nga mjaft autorë anglezë, herë herë dëshmitarë në vend, që i veshin Kupit iniciativën e takimit. Hibert, një dëshmitar tjetër anglez i ngjarjeve, mbron mendimin e kundërt sipas të cilit Mukja u organizua fshehtazi Anglezëve (shënimi 4). Sigurisht Hoxha mbështet tezën që Mukja ishte vepra e FANÇ, gjë e cila korrespondon të paktën me një pjesë të variantit anglez pasi në këtë periudhë Kupi ishte ende antar i shquar i FANÇ dhe për më tepër ai mori pjesë në atë takim për llogari të këtij të fundit. Në të vërtetë, që nga pranvera e vitit 1943, një mision ushtarak i dërguar nga Shtabi i Përgjithshëm i forcave britanike në Lindjen e Mesme i komanduar nga Maklin, kaloi kufirin grek dhe u bashkua me Shtabin e Përgjithshëm të forcave partizane. Nga korriku deri në gusht të vitit 1943, gjashtë misione të tjera britanike u parashutuan në Shqipëri disa prej të cilave u akredituan pranë Ballit Kombëtar. Të gjithë këto misione u munduan të siguronin bashkëbiseduesat e tyre shqiptarë se detyra e tyre kryesore ishte ndihma për luftën e tyre kundër fashizmit.

.

. Gjatë një takimi paraprak të mbajtur më 26 korrik në Tapias, afër Tiranës, dy lëvizjet politike dhanë pëlqimin e tyre për t’u takuar në mënyrë zyrtare dhe përfundimisht, në 1 dhe 2 gusht 1943, në Mukje të Tiranës, delegacionet e Ballit dhe të Frontit u vunë rreth tryezës. Vendimi më i rëndësishëm i dalë nga ky takim ishte krijimi i një Komiteti të Shpëtimit Kombëtar detyra e të cilit ishte koordinimi i aksioneve ushtarake ndërkohë që në një fazë të dytë, ai duhej të shëndrrohej në një Qeverie të Përkohshme. Marrëveshja u bllokua in extremis nga partia Komuniste, e cila akuzoi përfaqsuesit kryesorë të saj Ymer Dishnica dhe Mustafa Gjinishi për kapitullim përpara presioneve të nacionalistëve.

. Në fakt, thelbi i debateve dhe i një papajtueshmërie të thellë ndërmjet Frontit Nacional – Çlirimtar dhe Ballit Kombëtar mbetej statusi i Shqipërisë pas lufte. Nacionalistët këmbëngulnin për një Shqipëri etnike që përfshinte Kosovën si edhe për shpalljen e një deklarate zyrtare dhe të menjëhershme lidhur me pavarësinë e Shqipërisë. Përballë këtyre pikpamjeve, komunistët mbështetnin idenë e mjergullt të një konfederate ballkanike pa mohuar nga ana tjetër pavarësinë e vendit. Sidoqoftë, pikpamja e Ballit mundi të imponohej pasi në dokumentin përfundimtar të dalë nga Mukja gjendej formula e Shqipërisë etnike dhe të pavarur.

.

. Me sa dukej, që në këtë periudhë PKSH kish filluar të shqetësohej nga hipoteza e ndarjes së pushtetit të ardhshëm. Por përpara kësaj, ishin përfaqsuesit jugosllavë pranë PKSH ata që ndërhynë menjëherë dhe në mënyrë të prerë për të prishur këtë marrëveshje. Jugosllavët shihnin me një sy shumë të keq qëndrimet nacionaliste të Ballit lidhur me Kosovën dhe në të vërtetë pikpamjet e dy lëvizjeve politike lidhur me të ardhmen e kësaj krahine divergjonin keqas për të mos thënë që ishin krejt të papajtueshme. Nga njëra anë, komunistët këmbëngulnin në zgjidhjen e problemit të Kosovës brenda kuadrit jugosllav mbi bazën e vetvendosjes së popujve ndërkohë që nga ana tjetër, ballistët i mbaheshin idesë për të mos e dhënë Kosovën e cila ishte e bashkuar de facto me Shqipërinë si pasojë e pushtimit italjan. Megjithëse një zgjidhje e përbashkët ishte gjetur, ai i një plebishiti popullor që duhej të vendoste mbi statusin e Kosovës menjëherë me mbarimin e luftës, marrëveshja që ka hyrë në histori si " kompromisi i Mukjes " dhe që më vonë do të çfaqet në aktet e historiografisë shqiptare si " tradhëtia e Mukjes " nuk arriti të shihte dritën e diellit. PKSH thirri një Konferencë Kombëtare tjetër në Labinot, ne 4 shtator 1943. Ajo aprovoi vendimet anti-Mukje dhe shpalli linjën të re politike të PKSH : asnjë kompromis me Ballin Kombëtar.

. Në fundin e verës të vitit 1943, dy lëvizjet politike ishin polarizuar si asnjëherë tjetër ndërkohë që vendi përgatitej për shpërthimin e një lufte të brendshme mes forcave kundërshtare, e ngjashme me atë që vepronte tek fqinjët. Që nga fillimi i luftës, rezistenca jugosllave ishte e përçarë ndërmjet dy linjave politike të ndryshme : ajo komuniste e partizanëve të Titos dhe ajo legaliste çetnike e Mihajlloviçit. Greqia gjithashtu njihte një gjendje të ngjashme, të karakterizuar me ndeshje shpesh herë të përgjekshme mes lëvizjes ELAS, të drejtuar nga EAM-i komunist dhe EDES-i nacionalisto-monarkist i Zervës.

.

. Elementi vendimtar që afroi edhe më tepër shpërthimin e luftës vëllavrasëse në Shqipëri ishte hyrja e ushtrisë gjermane. Përpjekja e parë e rezistencës shqiptare me gjermanët ndodhi në 5 korrik 1943 dhe qe frut i një keqkuptimi fatkeq. Një kolonë e motorizuar gjermane që vinte nga Maqedonia dhe e drejtuar drejt Greqisë u sulmua në Barmash, pranë qytetit të vogël të Ersekës. Sulmuesit partizanë dhe ballistë të mbledhur bashkë, duke kujtuar se po i jepnin një goditje më tepër njësive italjane në agoni dhe gati për t’u dorëzuar, kishin përgjakur Vermahtin. Të bërë bisha nga humbjet njerëzore të pësuara, gjermanët u hakmorrën mbi fshatin paqësor të Borovës disa kilometra më tej nga vendi i betejës, duke masakruar tërë popullsinë civile. Bilanci qe i tmerrshëm : 106 persona, kryesisht gra, pleq e fëmijë u vranë në vend. Kjo dëshmi e barbarisë së " mbinjerëzve " të Rajhut të Tretë, që i shtohet të tjerave si ajo e quajtura Lidice apo Oradur-syr-Glanë, jepte një shije të parë të pushtimit të ardhshëm që do të përplasej mbi Shqipërinë vetëm dy muaj më pas.

. Që në 9 shtator, njësitë gjermane të ardhura nga Greqia dhe Jugosllavia pushtuan territorin shqiptar, ndërkohë që divizioni i 100të i Lehtë parashutohej mbi kryeqytet. Duke pushtuar kështu qytetet dhe duke detyruar partizanët të ktheheshin edhe një herë në malet e tyre, gjermanët zbatonin operacionin " Konstantin " të marrjes nën kontroll të territoreve dikur të administruara nga ushtria italjane. Nën presionin e gjermanëve, gjenerali Dalmaco, komandanti i përgjithshëm i nëntë divizioneve italjane të vendosura në Shqipërinë e Madhe, u detyrua të urdhëronte forcat e tij të dorëzoheshin në duart e ushtrive të Vermahtit. Ai mori kështu mbi vehte përgjegjësinë e vrasjes të disa mijra ushtarëve dhe oficerëve që prisnin nga dita në ditë kthimin në shtëpitë e tyre. Mes atyre që ranë rob, një pjesë u çfaros pa mëshirë në vend ndërkohë që pjesa tjetër u transferua në Gjermani.

. Përjashtim bënë rreth 15.000 ushtarakë italjanë që preferuan të shpërndahen mes popullsisë shqiptare. Vetëm një numur i vogël i tyre, rreth një mijë vetë që dikur bënin pjesë në divizionin " Firence " ju bashkuan forcave partizane duke krijuar me këtë rast bataljonin " Antonio Gramshi ", sigurisht në kujtim të komunistit të përmendur italjan me origjinë shqiptare.

.

. Menjëherë pas vendosjes së trupave të saj, Berlini u mundua të siguronte vendin duke deklaruar se gjermanët e respektonin pavarësinë e një Shqipërie të paanshme por që nga ana tjetër ata nuk mund të duronin sulmet kundër ushtrisë së tyre.

. Më konkretisht, vija e sjelljes së gjermanëve në Shqipëri është përshkruar në një letër të Ribentropit, ministër i Jashtëm i Rajhut në atë periudhë. Në një korrespondencë me ambasadorin e tij në Romë, në fund të gushtit 1943, Ministri nazist parashikon vendosjen në vend të një qeverie lokale " të pavarur " por mike që duhej të përpunonte një sistem politik të qëndrueshëm dhe veçanërisht një forcë të armatosur të sigurt dhe vepruese. Me të vërtetë, një nga masat e para të ndërmarra nga Komandatura e lartë gjermane që në 9 shtator 1943 ishte njohja zyrtare e një Shqipërie " relativisht sovrane " dhe " relativisht asnjanëse " brenda kufijve të vendosura nga Musolini. E vetmja detyrë e Shqiptarëve ishte bindja ndaj autoriteteve ushtarake si edhe ndihma që ata duhej të jepnin për të penguar një zbarkim të mundshëm të aleatëve në Ballkan. Sidoqoftë, nuk duhet hequr sysh objektivi kryesor i gjermanëve : të sigurohet mbulimi i territorit shqiptar me kosto sa më të vogël, duke vendosur një dispozitiv ushtarak sa më të kufizuar.

. E megjithatë, masat e para të ndërmarra nga Dr Herman Nojbaher – përfaqsuesi special i Fyrerit – dhe që i takonin riorganizimit të qeverisë, të policisë dhe të ushtrisë shqiptare, ngjallën një reaksion mjaft të vakur në mjediset nacionaliste shqiptare. Të vetmit që treguan një entuziazëm të dukshëm ishin Libohova dhe Bushati, sidoqoftë të mbetur jashtë listës për shkak të të kaluarës së tyre italofile. Kjo gjë detyroi gjermanët të rrëmonin në rezervën e nacionalizmit kosovar, reaksioni i të cilit qe i më se favorshëm. Menjëherë u thirr një Këshill i Përkohshëm prej 22 antarësh nën kryesinë e Bedri Pejanit dhe pas një procesi vote, ai krijoi një Komitet Ekzekutiv Provizor – një lloj Qeverie të Përkohshme – të përbërë nga gjashtë personalitete të jetës politike të vendit, kryesia e të cilit ju besua Ibrahim Biçakut. Akti i parë i saj qe shpallja e pavarësisë dhe i neutralitetit të vendit.

.

. Autoritetet gjermane bënë një hap tjetër drejt stabilizimit të pushtetit duke riatdhesuar nga Italia një ish-kryeministër zogist, Mehdi Frashëri. Pa humbur kohë, në 16 tetor 1943, Frashëri thirri një Asamble Kushtetore, e përbërë nga një turmë përfaqsuesish të forcave të të djathtës – një platé prej 150 " të zgjedhurish " që vinin kryesisht nga Kosova dhe nga krahinat e veriut. Kjo Asamble zgjodhi një Këshill të Regjencës prej katër antarësh : ballisti Fuat Dibra – musliman i Kosovës, priori françeskan Patër Anton Arapi, nacionalisti i pavarur ortodoks Lef Nosi dhe së fundi bektashiu Mehdi Frashëri, njohës shumë i mirë i mjedisit zogist. Asambleja anulloi bashkimin me Italinë dhe hodhi poshtë të gjitha Ligjet dhe dekretet e aprovuara pas 7 prillit 1939, duke u rikthyer ligjërisht në këtë mënyrë në rregjimin mbretëror, të shpallur më 1 shtator 1928. Në mungesë të monarkut, prerogativat e pushtetit deri në fund të luftës duhej të siguroheshin nga një këshill i Regjentëve. Reaksioni i rezistencës komuniste ndaj kësaj " komedie të pushtetit " - siç u quajt prej tyre – ishte i menjëhershëm : sipas urdhrave të Shtabit të Përgjithshëm të UNÇ, në 18 tetor, një njësi partizane qëlloi disa predha topi mbi Asamblenë Kushtetuese të porsambledhur duke ngjallur panik mes pjesëmarrësve në punimet e saj.

. Vetëm disa ditë më vonë, në 5 nëntor, Regjenca i kaloi pushtetin qeverisë " kuislinge " të sapokrijuar, të kryesuar nga Rexhep Mitrovica (shënimi 6). Megjithë situatën në vend jo fort frymëzuese, qeveria paraqiti një listë të gjatë detyrash që shkonin nga njohja ndërkombëtare e vendit deri tek krijimi i një force të armatosur, të aftë për të frenuar rezistencën komuniste - duke kaluar përmes rimëkëmbjes së ekonomisë kombëtare dhe pse jo, nëpërmjet një reforme agrare. Përtej atij " entuziazmi " që ngjalli ngritja e egzekutivit " kombëtar " - dhe ashtu siç mund të pritej - kjo qeveri dështoi në gjithë vijën e saj qoftë për shkak të pengesave të vëna nga autoritetet gjermane – veçanërisht në lëminë e politikës së jashtme - qoftë thjesht nga mungesa e mjeteve – në planin ekonomik – apo edhe nga një vullnet i natyrës fantaziste – e ashtuquajtura " reformë agrare ".

.

. Megjithatë, Fischer e quan " përparimtar " programin e qeverisë Mitrovica, të cilit me sa duket pak gjë i mungoi për t’u shëndrruar në një sukses të plotë : një rregjim i qëndrueshëm, mbështetje e gjerë popullore, forca sigurimi besnike dhe të efektshme etj… Nga ana e tyre, historianët gjermanë vleresojnë se qeveria shqiptare gëzonte opinion të mirë tek 25-30% e popullsisë, duke lënë 30-35% asnjanëse ndërkohë që 35-40% e mbetur ishte kundërshtare. Pa dashur të vemë ne dyshim vërtetësinë e " sondazheve " të kryera nga gjermanët në mes të zjarrit të luftës, kjo mënyrë vlerësimi që e ndan popullsinë shqiptare ne tre pjesë thuajse të barabarta përputhet pak a shumë me peshën specifike të tre lëvizjeve politike kundërshtare që vepronin në vend gjatë kësaj periudhe BK – Legaliteti – FNÇ si edhe orientimit të tyre politik ndaj forcave të pushtimit.

.

. Përballë përpjekjeve të pasuksesshme të qeverisë Mitrovica për të mobilizuar forcat e gjalla të kombit me qëllim që t’i priste rrugën – apo edhe kokën – rezistencës komuniste, gjermanët u vunë në punë për të rekrutuar me qindra shqiptarë të Shqipërisë dhe të Kosovës në rradhët e Divizionit Malor Vafen S.S. " Skënderbeg ". Ishte një përvoje e mirënjohur dhe e zbatuar në vende të tjera të Europës. Kjo forcë ushtarake prej afro 6.000 burrash, vlera ushtarake e të cilës asnjëherë nuk e tejkaloi nivelin mediokër, u përdor gjatë operacioneve kundër serbëve në Kosovë, para se të dërgohej në Shqipëri për të penguar përparimin e njësive partizane pro-komuniste. Trupat e pakta qeveritare – kryesisht të përbëra nga malësorë të Mirditës – u organizuan në rradhët e regjimentit " Kosova ", i cili u vu nën komandën e Mark Gjon Markut – një ish ministër i Brendshëm në kohën e Italisë – si edhe të Kol Bibë Mirakajt.

. Duke u siguruar në këtë mënyrë në planin ekzekutiv, gjermanët nuk e panë të nevojshme të ushtronin një kontroll të tepërt mbi administratën lokale që ndërkohë mezi duronte barrën e rëndë ekonomike që përfaqsonte mbajtja në vend e afro 35.000 ushtarakëve hitlerianë. Nga krahu tjetër, autoritetet ushtarake bënë ç’ishte e mundur që të fitonin përkrahjen popullore me anë të konceptit të Shqipërisë së Madhe, temë kjo aq e dashur për popullatën kosovare. Duke avancuar në këtë mjedis mirëkuptimi, Midhat Frashëri udhëheqësi historik i Ballit, që nga 7 tetori 1943 porosiste rradhët e veta që të ndalonin çdo përplasje të drejtpërdrejtë me trupat e Rajhut të Tretë, duke ndezur në këtë mënyrë dritën e gjelbërt për pjesëmarrjen e ballistëve në qeverinë pro-gjermane. Sinjali i dhënë u kap menjëherë nga formacionet ushtarake të Ballit të cilat jo vetëm u tërhoqën nga loja por edhe morrën pjesë më vonë përkrah njësive antiguerrilje gjermane në operacionet në shkallë të gjerë kundër partizanëve në Shqipërinë jugore dhe të mesme (shënimi 7).

.

. Ndërkohë, në mospajtim të hapur me LANÇ, legalistët u mblodhën në 20 nëntor 1943 në Zall Herr pranë Tiranës dhe shpallën krijimin e një organizate të tretë politike, Legaliteti, me frymëzim nacionalist, antikomunist dhe sipas dukjes antigjerman. Udhëheqësi i tyre Abaz Kupi, i këshilluar nga një mision ushtarak anglez, mbështetej mbi forcat e guerriljeve me origjinë gegë të krahinave të Krujës, të Matit dhe të Dibrës si edhe mbi rrjetin e vjetër klanik të Zogut të Irë për të penguar rezistencën komuniste që të merrte Veriun e vendit. Pas një përpjekjeje të fundit pajtimi të ndërmarrë në dhjetor 1943, LANÇ përjashtoi nga rradhët e tij Abaz Kupin duke e shpallur " tradhëtar dhe armik të popullit ".

.

. Në të vërtetë tablloja veriore e vendit ishte shumë më e komplikuar dhe s’mund të përgjithësohej qoftë edhe me anë të një epifenomeni të llojit Kupi. Midis tufës së individualiteteve klanike dhe bajraktarëve të tjerë dalloheshin vëllezërit Kryeziu të Prizrenit dhe të Tropojës, Elezët e Dibrës, dhe Muharrem Bajraktari i Lumës. Të gjithë punonin për interesat e tyre që sipas rastit i afronin herë herë me LANÇ dhe komunistët, herë herë me Kupin dhe zogistët pa harruar kurrsesi Ballin dhe së fundi me gjermanët, gjithmonë të mbajtur afër, të këshilluar dhe të ndihmuar nga përfaqsuesit britanikë. Qëndrimi i tyre dhe veçanërisht forca e tyre ushtarake i bëri të pazëvendësueshëm në atë lojë të ndërlikuar që profilohej pas kurrizit të forcave të pushtimit ; ama, sikundër edhe nacionalistët e tjerë të vendit ata asnjëherë s’mundën të çlirohen nga vizionet e tyre tribale përsa i përket të ardhmes së Shqipërisë. Edhe më keq se kaq, ata asnjëherë s’mundën të kuptonin që shansi i tyre i vetëm për të mbetur mbi skenë kalonte nëpërmjet një lufte të hapur dhe të vendosur kundër gjermanëve.

.

.

. ----------------------------

.

.

. 1) Për më tepër detaje, shih : : Noel MALCOLM – Kosovë, një histori e shkurtër , Ed. Koha, Prishtinë, 1998.

.

. 2) I plagosur rëndë, Sadik Premtaj mundi të largohej në Itali ku ndjekësit e tij humbën gjurmën. Në vitin 1951, Premtaj, antar i Iternacionales së Katërt (trockiste) shpëtoi nga një atentat në Francë, të organizuar nga diplomatët shqiptarë të cilët edhe kësaj herë s’ditën të qëllonin në shenjë.

.

. 3) Shih : Bernd Jurgen FISCHER - Shqipëria gjatë Luftës 1939-1945, Bot. Çabej, Tiranë, 2004.

.

. 4) Shih : : Reginald HIBBERT – Fitorja e Hidhur, Lufta nacional çlirimtare e Shqipërisë, Shtëpia Botuese e Lidhjes së Shkrimtarëve, Tiranë 1993

.

. 5) Edhe mbi këtë çështje, shih : Bernd Jurgen FISCHER – ibidem.

.

. 6) Një numur i madh letrarësh shqiptarë, veçanërisht ata nga Kosova, e kanë vlerësuar gjithmonë Rexhep Mitrovicën si një figurë të shquar të nacionalizmit shqiptar, një luftëtar të orëve të para të Shqipërisë etnike. Ai mishëron fatalitetin e udhëheqësve ballistë me origjinë nga Kosova, të cilët në optikën e tyre nacionaliste dhe në përputhje me bindjet e tyre anti-serbe dhe anti-komuniste, vlerësonin ushtrinë gjermane të Rajhut të IIItë si garante të një Shqipërie lë lirë dhe të pavarur.

.

. 7) Megjithë dyzimet e tyre të natyrës thjesht taktike, tre antarë të shquar të Ballit Kombëtar u bashkuan me qeverinë Mitrovica në janar të vitit 1944. S’ishte kjo hera e parë që BK vinte antarët e tij në dispozicion të qeverive kuislinge shqiptare. Mjaft të kujtojmë që qeveria Kruja kish në rradhët e saja Hasan Dostin si Ministër të Drejtësisë dhe Jup Kastratin si Ministër të Partisë Fashiste, që të dy këta zotërinj antarë të Komitetit Qëndror të BK.

La suite.. - Vazhdimi...