Metafizikë e sferave

. Shopenhauer: "... njeriu është një kafshë metafizike".

.

. Në këto ditë të vështira dimri, ku sejcili si mundet përballon acarin rreth sobës, mangallit apo një furnele të mpakur – mundësisht me një batanije supeve, një lajm i tillë i lumtur si ai i rregjistrimit të popullsisë dhe i banesave - veçse ngroh zemrën dhe skuq faqet nga gëzimi. Aq më tepër kur qeveria premton se kësaj rradhe – bile për herë të parë – pyetësori do të përmbajë pyetje për përkatësinë etnike dhe fetare të shtetasve. Një risi e vërtetë që vetëm demokracia mund ta ideojë dhe ta realizojë në dobi të popullit, ndoshta i shpirtçmësuar pas atyre dekadave të tëra rregjimesh të mëparshme – por gjithmonë shpirtmalluar ndaj të tillash vlera.

.

. Imagjinoni vetë : 12 ministra dhe kushedisa të tjerë specialistë të fushave të mobilizuar, nën udhëheqjen e vetë Ministrit të Shtetit Pollo ; një mbështetje e plotë e INSTAT, ekspertëve më në zë të BE dhe një varg agjensish ndërkombëtare ; një fond i tërë prej 15 milionë eurosh në dispozicion ; një ushtri e tërë anketorësh dhe punonjësisht që do t’i bien kryq e tërthor terrenit…

. Thjesht, një proces me rëndësi të jashtëzakonshme në shërbim të mirëqeverisjes, të përpilimit të asaj panorame të plotë të zhvillimeve gjigande sociale dhe ekonomike në vend, një pikënisje për një sistem të qëndrueshëm të statistikave aktuale në shërbim të studimit të kapaciteteve dhe ndërtimit institucional... Troc, një domosdoshmëri ! Ç’them, një mrekulli, kur mëson më tej se ky proces do të përmbajë edhe hedhjen e të dhënave nëpërmjet teknikës më moderne për rregjistrimin e të dhënave - sistemit të skanimit ! .

.

. * * *

.

.

. Edhe sikur të mos jemi në gjendje të ndjejmë këtë ndjenjë ngrohjeje dhe gëzimi të faktit etnik dhe fetar, të provojmë entusiazmin e dosmosdoshmërisë institucionale, veç për hir të këtij skanimit të fundit ja vlen t’i bashkohemi këtij aksioni të Qeverisë, që sipas thashethemeve na vjen si porosi e Evropës. Le të besojmë qoftë edhe një herë të vetme të urtin Berisha që është gati të përgënjeshtrojë edhe rekomandimet e ndërkombëtarëve, kur thotë

.

. unë jam për regjistrimin e këtij vendi, që do të bëhet nga kjo qeveri. Cdo qytetar do ketë të drejtë të shënojë gjuhën, përkatësinë etnike, besimin fetar…

. Në këtë kontekst të mendosh se deklarimi i besimit fetar përbën një element supozojmë përçarës fetar, kjo nuk qëndron. Nuk ka asnjë bazë reale, sepse këtu në Shqipëri si askund tjetër njerëz me besime të ndryshme fetare kanë jetuar në harmoni në të gjitha kohërat.

.

. Të parët që i kundërvihen kësaj urtësie sekulariste kryeministrore, që i bën eko trashëgimisë themelore pozitive të Shtetit të tij, janë historianët, kritikë nga natyra dhe zemërakë nga përvoja. Për shembull, Pëllumb Xhufi, që nënvizon se kjo gjë do të shkonte në favor të qarqeve të shpallura antishqiptare – dhe me këtë rast na kujton se në atë vitin e largët 1993, po ky Kryeministër – atëhere President - i premtonte të njejtën gjë Micotaqisit fqinjë. Thjesht për t’ju kujtuar pasardhësve të Micotaqisit historinë, ai ju përmend

.

. listë[n] me 70 ose 80 fshatra [që] është njohur që atëhere jo vetëm nga Lidhja e Kombeve, por dhe nga vetë Greqia. Më duket se sot kur Shqipëria ka një Kushtetutë që bazohet tek qytetari, ku trajtohen të gjithë pa dallim kombësie, feje, ngjyre, apo ideje – kjo është një kthim prapa në standardet do të thosha të karakterit bizantino-otoman dhe jo që të përputhet me standardet europiane. Pra, ne e kemi të regjistruar etnicitetin e qytetarëve tanë që në atë kohë. Minoriteti është i njohur dhe asnjëherë nuk i është hequr e drejta për të qënë i tillë. Dhe në fund të fundit ligji ndërkombëtar e thotë që të qënit minoritar nuk është një e drejtë për t'u deklaruar i tillë, por është çështje e faktit të të qënit si i tillë.

.

. Në të njejtin istikam qëndron edhe shkrimtari-historian Godo, i cili arrin të shohë kokën e Dules dhe të Kserës pas shpatullave të gjera të Berishës, këtij mbrojtësi të betuar të të drejtave të njeriut :

.

. … por si i bëhet me familjet e regjistruara me kombësi greke? Janë me qindra familje në Korce, Gjirokastër, Delvinë e Sarandë që marrin pensione greke. Nuk jam kundër pensionit por kundër dokumentit që kanë nënshkruar i cili i detyron të ndryshojnë kombësinë. Këtu duhet të vërë dorë shteti shqiptar. Do të kemi më tepër njerëz me kombësi greke nga ckemi realisht, dy ose tre herë më tepër. Kjo i jep të drejtë palës greke të thotë që, ky është territori im sepse është i banuar në shumicën e vetë nga qytetarë që kanë kombësi greke. Rrjedhimisht kërcënon drejtpërdrejt tërësinë tokësore të shtetit shqiptar

.

. Për hir të të vërtetës tashmë historike, detyrohem t’ju kujtoj historianëve se standardet evropiane lidhur me etnicitetin dhe fenë janë po aq të shumëllojshme sa edhe numri i shteteve që përbëjnë Evropën e bashkuar. Nëse Franca laike e ka ndaluar me ligj që në vitin 1872 dallimin e personave mbi bazën e përkatësisë së tyre fetare gjatë regjistrimit të popullsisë dhe që Neni 8 i po këtij Ligji, i ndyshuar rishtas (6 janar 1978) « ndalon mbledhjen e të dhënave me karakter personal që çfaqin në mënyrë të drejpërdrejtë ose të tërthortë, origjinën e tyre raciale ose etnike, opinionet politike, filozofike ose fetare, si dhe përkatësinë sindikale të personave.. », nëse Belgjika multietnike nuk siguron asnjë statistikë zyrtare në fushën e përkatësisë fetare, nëse së fundi Spanja dhe Italia katolike ju bëjnë thirrje vetëm Qendrave të Studimeve fetare dhe organizmave të tjera pastorale të Kishës për të njohur numrin përkatës të besimtarëve, Austria po aq laike përdor pyetësorin e regjistrimit të popullsisë, Gjermania gjithashtu përdor pyetësorin e regjistrimit publik për të deklaruar përkatësinë fetare të shtetasve ndërkohë që Mbretëria e Bashkuar e pasuroi pyetësorin e vet me elementë të përkatësisë etnike dhe fetare gjatë regjistrimit të fundit të vitit 2001. Përfundimisht, ja vlen ndoshta të përmendim se vendet fqinje (Rumania, Bullgaria, Kroacia apo edhe vetë Greqia) nuk i kanë shpëtuar kuriozitetit etniko-fetar aq karakteristik ballkanik.

. Përfundimisht, përse Zoti të mos hyjë në një pyetësor, kur ai ndërkohë ka hyrë në Kushtetutë, bile në rreshtin e parë të saj ?

.

. Ne, Populli i Shqipërisë, krenarë dhe të vetëdijshëm për historinë tonë, me përgjegjësi për të ardhmen, me besim te Zoti dhe/ose te vlera të tjera universale, me vendosmërinë për të ndërtuar një shtet të së drejtës, demokratik e social, për të garantuar të drejtat dhe liritë themelore të njeriut, me frymën e tolerancës dhe të bashkëjetesës fetare… (Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, Miratuar nga Kuvendi Popullor më 21 tetor 1998).

.

.

. * * *

.

.

. Në skalion të dytë të regjimentit të mosbesuesve gjenden analistët, të cilët në vend të risisë të premtuar, shohin në këtë regjistrim veçse probleme. Problemi i parë : premisa e gabuar e sferës juridike të Nazarkos, i cili ngre pyetjen - Çdo me thënë përkatësi etnike dhe fetare ? A ka një përkufizim juridik të këtyre koncepteve ? A ka një konventë, një dokument ndërkombëtar, një ligj të brendshëm, të aftë që ta përcaktojë ? E pra, na mbetet që t’i shpikim !

. Problemi i dytë : baza e mangët e vlerësimit të saktë statistikor të parametrave në sferën sociale të Zaloshnjës, i cili vëren se formulimi i pyetjeve të pyetësorit çon pashmangshërisht në përgjigje të gabuara me kah të njëanshëm. E pra për të korrigjuar përgjigjen e pyetjes « cilës fe i përket », na duhet t’i drejtojmë të intervistuarit edhe një varg pyetjesh të tjera - sa herë në muaj shkon për t’u falur në një objekt kulti ? Si quhet objekti tënd i kultit ? kujt denominacioni fetar i përket ti ? A beson me të vërtetë në ekzistencën e Zotit ? pse jo – edhe « si quhej gjyshi yt ? Hysen ? atëhere, i dashur Dhimitër ti s’je grek sikundër hiqesh por shqiptar safi ! »

. Problemi i tretë : mungesa e shënuar e inventarizimit në sferën administrative të Nurellarit, i cili me këtë rast përpilon edhe menynë - lista të sakta pronash, votuesish, regjistri i pakontetsueshëm i gjendjes civile, adresarë bazikë… Zaten, sipas tij njohja e këtij dimensioni fetar dhe etnik është një akt i parakohshëm – pêr tê mos thënë i nxituar - për shoqërinë shqiptare, gjithnjë e varur në rrjetën e kushteve ekonomike, nga lëvizja e lirë dhe nga nivelet aktuale të zhvillimit shoqëror. E thënë ndryshe – dhe nga një tjetër vezhgues – përse duhet ta shtiem në ngasje shqiptarin tonë, i cili është aq në gjendje të krahasojë vlerat dhe standardet shqiptare me ato greke dhe me këtë rast, të tjetërsojë qëllimisht identitetin ?

. Problemi i katërt : cënimi nga Shteti i Pollos i sferës private të Klosit, i cili sheh vetëm prapamendim ose djallëzi të qeverisë në këtë projekt të dështuar qysh në embrion. Bile Klosi na propozon të davaritim klishetë demagogjike dhe cinike që ende egzistojnë mes nesh dhe që përdoren nga politikanët tanë : tolerancën e madhe që jepet si shembull i bashkëjetesës të komuniteteve fetare – që me këtë rast duhet quajtur pragmatizëm, tezat nacionaliste si ato të Pashko Vasës – dhe në rradhë të parë – mitin e shpirtërzimit të brendshëm dhe të qëndrueshëm fetar të atij populli që tallazet e kohës e kanë bërë laik, në mos ateist në pjesën më të madhe të tij.

.

. E pra, me shpirt të tejshkuar dhe të ndriçuar nga këto burime drite të dijes intelektuale, pres me durim vizitën e të dërguarve të qeverisë si edhe pyetjet e tyre të pafajshme lidhur me origjinën time etnike dhe bindjet e mia fetare. Një eufemizëm, pasi këtu ku jam – jashtë shtetit, sikundër një million shqiptarë të tjerë si unë – askush s’ka për t’i rënë portës. Në këtë rast, ata që do të përgjigjen në vendin tim janë prindërit e mij pleq që duhet të rrëmojnë në kujtimet e tyre dhe t’i venë flatra imagjinatës për të shpjeguar se në çilimëri djali i tyre ka qenë pagëzuar në një kishë ortodokse me iniciativën e gjyshes së tij besimtare, përpara se të bëhej ateist i bindur nga trysnia e ideologjisë së shtetit, për të përfunduar në një agnostik tolerant nën ndikimin e shoqërisë së huaj (a e dinë këtë gjë ata vallë?) ; se po ky djalë i tyre ka lindur shqiptar por që sot ndoshta ai është francez – sikundër dhe fëmijët e tij, ndërkohë që vajza e tyre është kanadeze kur xhaxhallarët janë amerikanë, kunetërit italjanë, vjehra spanjolle dhe nipërit grekë ; se së fundi po ky djalë ka një apartament diku në Golem, në një rrugë pa emër dhe në një godinë panumër, me njëfarë sipërfaqeje banimi por që ende nuk figuron në asnjë kadastër për hir të rrumpallës kavajse, por sidoqoftë demokratike.

. Gjithësesi, i bëj besim aftësisë profesionale të Pollos për të mirëinterpretuar rezultatet egzotike të këtij pyetësori vital për të ardhmen e kombit – si edhe sensit praktik të Berishës. Atij sensi praktik që ai ka përdorur parreshtur për të interpretuar bindshëm rezultatet elektorale – dhe për të shpallur me po aq bindje fitoren e partisë së tij. Sikundër dhe sensit praktik të fqinjëve tanë grekë proselitistë që i shtyn natyrshëm në kundërshtimin sistematik të rezultateve të regjistrimeve shqiptare kur bëhet fjalë për pakicën e tyre gërqishtfolëse dhe ortodokse.

.

.

. * * *

.

.

. Çka ndodh kur ndërfuten këto soj sferash ? juridike, sociale administrative, private – pa harruar të tjera sfera : ato të atdhetarisë të sinqertë dhe të shtirur, të reflektimit intelektual të ndjerë ose të blerë ? të politikës largpamëse ose dritëshkurtër… dhe në fund, të interesit të gjithëgjendur ? Mbi rrafshin e realitetit të përditshëm – ai njerëzori, me batanije mbi kokë dhe me duar të morthura mbi furnelë – objekti i përvijuar është një shumë rrathësh që ngërthejnë sendet, shkaqet dhe pasojat, që krijojnë një spirale : një qark të virtytshëm, mirëbërës dhe shpresëndjellës kur ngjitet drejt mirëqënies, drejt evropianizimit të vlerave… sikundër dhe një qark djallëzor, përkeqësues dhe kobsjellës kur zbret drejt varfërisë, drejt ballkanizimit të ndjenjave.

.

. Sidoqoftë një zinxhir hallkëlidhës, mendjempirës, brenda të cilit gjendet i mbyllur populli – dje i tallonit, sot i pensionit, të cilit i mungon pikërisht regjistrimi i popullsisë dhe pyetësori etnik për të zgjidhur një herë e mirë problemet e tij të ushqimit dhe të ngrohjes. Njeriu i thjeshtë dhe i përvuajtur për të cilin Greqia fqinje dhe Italia e përtejdetit përbëjnë cakun e parë dhe të fundit të imagjinatës ; për të cilin, lidhja me Zotin e tij të krishterë apo mysliman mbetet ndoshta i vetmi send i prekshëm i kësaj bote materiale. Jashtë tij shtrihet bota e paanë e humorit dhe e vetëtalljes, e groteskut – e këtij arti madhor, ballkanik i mirëfilltë, që ka prodhuar po aq Nastradinë sa edhe Eskilë.

. Nën prizmin e këtij grotesku, edhe shqetësimi egzistencial i klasave tona me interesa sferike bëhet thuaj njerëzor, prekës : si i bëhet këtyre grekëve tanë të qenë dhe të paqenë, të vjetër dhe të rinj, të pagëzuar dhe të papagëzuar – por që të gjithë të bindur për prejardhjen e tyre protohelene, aq më tepër kur Shteti grek i mban dhe i ushqen me ato pensionet dhe alokacionet mujore? Si i bëhet atij Shteti grek që qëndron pas tyre dhe që nesër mund të na trokasë në derë për të kërkuar territorin « e tij » legjitim, pasi të banuar nga të tillë grekë safi ? Si mund t’i justifikojmë ato shifra tashmë shekullore të 2-3% pakicash kombëtare, pas shpalljes të rezultateve të këtij regjistrimi shejtanesk ?

.

. E pra, në mungesë të asaj trimërisë tjetër të hershme politike dhe diplomatike, që shprehet në të detyruarin e Greqisë së asokohe që të bënte një regjistrim të popullsisë së saj sipas kriterit etnik për të zbuluar numrin e vërtetë të çamëve shqiptarë në territorin e saj, besa mbetet vetëm trimëria e pastër : ajo e të vënit të gjoksit para plumbit dhe të kapurit e gjyles me dhëmbë. Pra, e thirrjes së Greqisë në mejdanin e burrave, përpara se të lëshohet thirrja njëzërëshi : « mbë ta ! ». Duke pritur dhe shpresuar që asaj t’i dridhen këmbët dhe t’i priten gjunjët, duke parashikuar se pas dallgës së parë shkatërrimtare kombëtare vjen batica oqeanike e pamposhtur e Atlantikut të Veriut. Me shpresë edhe më të madhe por të fshehur që përfundimisht, të fitojmë… në mos luftën, të paktën pensionet për të gjithë.

. Për të evituar dilemën ankthndjellëse, nuk guxoj të ngre hipotezën tjetër – atë më të natyrshmen. Zaten një deputet i Vlorës heroike i kohës së Zogut shtangu një Parlament të tërë kurnjë koleg i tij – sipas anekdotës – hodhi idenë e fitimit të luftës hipotetike ndaj Amerikës, si ilaç kundër krizës. Sot, për të sprapsur djallin e kundërshtisë, ja vlen që Berisha të armatoset me kryqin… më mirë të themi, me durimin dhe të shtyjë për një kohë mbajtjen e këtij regjistrimi kaq të përfolur. Aq sa do të na duhet – jo më për të hyrë në Evropën e Bashkuar, me idenë e akordimit të pensioneve të gjithë çamëve të kësaj ane të kufirit, por për të përjetuar falimentimin total financiar të Greqisë së Papandreut. Në se kjo Greqi e telendisur premton të ekonomizojë 10.3 miliardë evro nga buxheti i saj për vitin në vijim, duke luftuar punën në të zezë, shkurtuar rrogat e punonjësve, mbyllur spitalet dhe çmobilizuar ushtarakët – kush e di ? ndoshta do t’i vërsulet edhe koromanes vorio-epirote. Paçka se me atë rast do të shohim atë vargun e gjatë të Kristove që do të kujtohen se dikur kanë qenë Muhametër dhe do të batisin nga kjo anë…

.

. E shoh që dikush buzëqesh, bile edhe qesh, me këtë mënyrë arsyetimi. « Qesh, pse mos qeshësh… tani që fitove davanë » i përgjigjej Nastradini ynë i anekdotës fajdexhiut kur ky i fundit vuri buzën në gaz pasi kish dëgjuar një historitë tërë me ferra ndërkohë të mbjella, me dhen që priteshin të ngecnin në to, me lesh hipotetik që duhej mbledhur, larë, krehur, tjerrur, thurur, shitur.. për të larë atë borxhin real.

La suite.. - Vazhdimi...

Politikë dhe ekologji.

. Tre javë më parë, në 19 dhjetor 2009, në Kopenhagë, përfundoi punimet konferenca ndërkombëtare e OKB, që kish në qendër të saj – as më pak, as më tepër - luftën kundër ngrohjes klimatike. Një fiasko e vërtetë për ekologjistët, një dështim për pesimistët e shumtë, një gjysëm-dështim për optimistët e pakët. Dymbëdhjetë ditë të një psikodrame botërore në kryeqytetin e Danimarkës që priti 120 përfaqsuesit më të lartë të 192 shteteve, që akreditoi 45.000 pjesëmarrës　: një shpresë e pashoqe për të gjetur një zgjidhje ndaj këtij fenomeni që shqetëson miliarda njerëz, një mobilizim i pashembëllt për të ndjeshmuar opinionin publik botëror, një shpenzim kohe dhe energjie i burrave (dhe grave) politikë…

. Rezultati　: u desh ndërhyrja e vetë Presidentit Obama, dhe e një tufe Presidentësh, Kancelarësh dhe Kryeministrash – dhe diku në një qoshe edhe Berisha dora vetë - për të nxjerrë në dritë 3 faqe mjerane, 12 paragrafë dështakë, e ashtuquajtura Deklaratë politike ose «　Marrëveshja e Kopenhagës　», të cilës është pak t’i thuhet se i mungon çdo ambicie　: .

. «　Duke pranuar pikpamjen shkencore, sipas të cilës rritja e temperaturës duhet të kufizohet në 2° deri në vitin 2050, ne do të forcojmë aksionet tona të bashkëpunimit afatgjatë me qëllim që të luftojmë ndryshimet klimatike　».

.

. «　Ne duhet të bashkëpunojmë për të arritur maksimumin e emisioneve të gazit karbonik sa më shpejt të jetë e mundur, duke njohur njëkohësisht që do të duhet ende kohë për rastin e vendeve në zhvillim　».

.

. «　Aksionet e zvogëlimit (ato që synojnë zvogëlimin e emisioneve të gazeve me efekt serre) të realizuara nga ana e palëve që nuk përfshihen në Aneksin 1 (të Protokollit të Kiotos) duhet të behen objekt i një komunikimi nga ana e vetë vendeve të interesuara, çdo dy vjet, mbi bazën e parimeve të adoptuara nga Konferenca e palëve　»

.

. «　Ne njohim nevojën e bashkërendimit të nismave pozitive ndaj aksioneve që synojnë luftën kundër shpyllëzimit, duke vënë vënë në jetë mekanizmin REDD-plus (Reduction Emissions from Deforestation and Degradation), me qëllim lejimin e mobilizimit të burimeve financiare nga ana e vendeve të zhvilluara　».

. Troç, ndërkohë që predikon «　bashkëpunim　» dhe «　bashkërendim　», tekstit të paraqitur i mungojnë angazhimet e shifruara – përveç asaj mjegullores 2°C në të largëtin 2050　; sikundër dhe inciativat financiare – përtej atyre 30 miliardë dollarë (21 miliardë euro) në horizontin 2015, gjithmonë në kuadrin e programit REDD-plus. Për më tepër, atij i mungon jo vetëm esenca por dhe baza juridike　: ai nuk është nënëshkruar dhe nuk ka aspak karakterin e një Traktati　; meqënëse ai përmend dhe pretendon të mbështetet mbi Konventat – kornizë të OKB mbi ndryshimet klimatike, ai duhet të respektojë edhe rregullat normative të kësaj të fundit, pra të aprovohet dhe të adoptohet njëzëri nga antarët.

.

. Përfundimisht, e gjithë procedura e pêrpunimit dhe e paraqitjes së tij ve në pah një varg vërejtjesh　:

.

. - edhe një herë më tepër, OKB shfaqet si një forum i shfazuar ndaj situatës ndërkombëtare, arkaik dhe tejet i pafuqishëm për t’u dhënë përgjigje problemeve esenciale që shqetësojnë njerëzimin.

.

. - fati i botës mbetet në duart e fuqive më të mëdha ekonomike të planetit. Në rastin konkret, çështja e klimës varet nga dëshira e tyre e mirë - dhe si rastësisht, SHBA dhe Kina janë edhe ndotësit më të mëdhenj të atmosferës (50% të prodhimit global të CO2), pra përgjegjësit kryesorë të ngrohjes klimatike.

.

. - raporti botëror i forcave tashmë ka ndryshuar　: krahas SHBA, Kina paraqitet si një bashkëbisedues i dorës së parë, sa i pashmangshëm po aq edhe kërcënues dhe i paparashikueshëm. Paralelisht, një grup i ri vendesh (India, Brazili, Afrika e Jugut) – ende jo «　të zhvilluara　», por jo më «　në zhvillim　» – peshon fort në skenën ndërkombëtare dhe mund ta përmbysë balancën. Përfundimisht, Evropa e Bashkuar paraqitet në rolin e një këshilluesi, ndoshta ekspert, por sidoqoftë i pafuqishëm për të orientuar dinamikën e marrjes së vendimit dhe të kanalizimit të forcave në arenën ndërkombëtare.

.

.

. Kronikë e një koncerti të dështuar.

.

.

. (një përmbledhje shkrimesh, të botuara nga gazeta «　Lë Monde　» gjatë punimeve të Konferencës)

.

.

. Konferenca e 15të e palëve të Konventës-kornizë së Organizatës të Kombeve të Bashkuara mbi ndryshimet klimatike u hap me pompë në mjedisin Bela Center të Kopenhagës, mes një atmosfere thuaj optimiste, të hënën 7 dhjetor.

.

. Të martën, 8 dhjetor, vjen qorollepsja e parë, me autorësi daneze　: gazeta britanike «　The Guardian　» boton projektin e marrëveshjes, të përpiluar paraprakisht nga qeveria daneze. Grupi i vendeve në zhvillim, G-77 i kundërvihet me forcë këtij teksti, duke akuzuar Danimarkën për «　mungesë transparence　» si edhe për njëanesi në favor të Shteteve të Bashkuara. Fillon kështu beteja e teksteve.

.

. Të shtunën, 12 dhjetor, «　beteja　» çvendoset jashtë Bela Center. Disa dhjetra mijra manifestues parakalojnë në rrugët e Kopenhagës për të kërkuar një program me nivel dhe ambicioz　: «　jo plan B　», «　Ndërroni sistemin dhe jo klimën　» – ishin disa prej parrullave më të brohoritura nga turma. Nderkohë, Kina ngre krye kundër mungesës të referencave të Protokollit të Kiotos deri edhe në afishet e Konferencës.

.

. Të djelën, 13 dhjetor, ndodh shkarja e dytë – po me autorësi daneze　: presidentja e Konferencës Connie Hedegaard fton jashtë punimeve zyrtare një varg ministrash nga kontinente të ndryshme dhe i mbledh në një hotel, në një seancë me dyer të mbyllura. Nisma u përjetua fort keq nga bashkëbiseduesit zyrtarë që u ndjenë befas jashtë loje. Një nismë politike ndoshta e shkathët e Presidencës daneze por që ra ndesh me procedurat më elementare të bisedimeve ndërkombëtare shumëpalëshe

.

. Të Hënën, 14 dhjetor, vjen «　kryengritja　» e afrikanëve. Grupi i vendeve afrikane rrethon zyrat e Presidencës dhe kërkon me forcë integrimin në debate të tekstit mbi Protokollin e Kiotos, që ish lënë mënjanë. Ideja është të bëhet presion mbi vendet e zhvilluara që këta të fundit të marrin angazhime detyruese. Pas shumë orësh ndërprerje të seancës, Presidentja daneze pranon kërkesën e tyre.

.

. Të martën, 15 dhjetor, profilohet «　fillimi i dështimit　». Ban-ki-Moon, Sekretari i Përgjithshëm i OKB hap seancën ministeriale. Ajo karakterizohet nga incidente lidhur me procedurën, ndërkohë që diskutimet ende nuk arrijnë të prekin thelbin e problemit. Znja Hedegaard pranon publikisht «　ne mund edhe të dështojmë…　»

.

. Të mërkurën, 16 dhjetor, vuloset «　pastrimi i zonës　». Organizatat jo Qeveritare (OJQ), të cilat kontribuan krahas shkencëtarëve në përgatitjen e vetë Konferencës dhe në popullaritetin e saj botëror, detyrohen të largohen nga skena. Sekretariati i Konferencës zvogëlon në mënyrë fort të ndjeshme numrin e akreditimeve, qoftë për t’u hapur vend delegacioneve presidenciale, qoftë edhe për të shmangur rrezikun e manifestimeve. Nga 20.000 pjesëmarrës të OJQ, numri i tyre bëhet 90. Ministrat pjesëmarrës fillojnë të nervozohen pasi koha rrjedh dhe asnjë tekst nuk po duket në horizont, ndërkohë që po mbrrijnë të ftuarit e shquar – Presidentë dhe Kryeministra.

.

. Të enjten, 17 dhjetor, Evropa «　kërcëllin dhëmbët　». Gjatë seancës së pasdites, Danimarka vendos t’u shpërndajë përfaqsuesve të 192 vendeve dy tekste ku mbizotërojnë kllapat dhe thonjëzat, të përgatitura nga bashkëbiseduesit teknikë. Kryetarët e Shteteve fillojnë t’i lenë rradhën njeri tjetrit në tribunë. Presidenti francez Sarkozi kërkon një mbledhje urgjente të një grupi vendesh përfaqsuese e cila duhet të përgatisë një deklaratë politike, bazën e ardhshme të një marrëveshjeje. Kjo kërkesë, njëkohësisht e shprehur edhe nga Bashkimi Evropian, pranohet. Përfaqsuesit e të 26 vendeve mblidhen kështu në mesnatë dhe ata punojnë gjithë natën për të përpiluar një projekt akordi. Për shkak të mosmarrëveshjeve të shumta dhe të tensioneve, nuk i arrihet këtij qëllimi.

.

. Të premten, 18 dhjetor, ndodh «　puçi　» i dyshes SHBA - Kinë. Kryetarët e Shteteve përfaqsues mblidhen në një sallë të Bela Center dhe përpilojne ata vetë tekstin e projekt-marrëveshjes. Një numur tekstesh të tilla ndjek njëri tjetrin dhe për hir të mirëkuptimit, çdo herë dhe më tepër, ai humbet substancën. Përplasja mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës mbizotëron debatin dhe bllokon zhvillimin. Pasdite, Kina organizon një mbledhje paralele me Indinë dhe Brazilin ku ftohet (ose vetëftohet – sipas versioneve) edhe Barak Obama. Gjatë këtij takimi gjendet edhe kompromisi lidhur me kontrollin e angazhimeve klimatike që kërkon me forcë SHBA. Teksti i përgatitur në këtë mënyrë ju parashtrohet kryetarëve të tjerë. Rreth orës 22, Barak Obama njofton se është arritur «　një marrëveshje domethënëse　». Megjithatë, teksti përfundimtar ende nuk është redaktuar.

.

. Të shtunën, 19 dhjetor, Konferenca mbyllet. Në orën 3 të natës, një variant «　përfundimtar　» i tekstit paraqitet «　për informacion　» në seancën plenare të Konferencës. Fillojnë kështu debatet e ashpra bile deri edhe britmat　: një varg vendesh venë në dyshim legjitimitetin e këtij teksti si edhe statusin e tij të papërcaktuar. Përfundimisht, merret vesh deklarata përfundimtare nuk mund të aprovohet me konsensus dhe në këtë mënyrë, ajo nuk mund të shëndrrohet në një vendim të Konventës-kornizë.

.

.

. «　Harruan të thërresin Tokën në Konferencën e klimës　».

.

.

. Në vend të përfundimit, po sjellim këtu shqipërmin e një interviste të Mishel Serres, të botuar nga gazeta «　Le Monde　» (21.12.2009). Akademiku dhe profesori i Stanfordit. shpalos vështrimin e tij mbi botën, një vështrim që përbashkon shkencat dhe kulturën, krahas politikës në adminstrimin e saj. Ai mbështet mendimin se planeti ynë duhet të kthehet në një aktor esencial i skenës politike.

.

. - Dymbëdhjetë ditë bashkëbisedime për të arritur në një marrëveshje minimale　: mali polli një mi. Përse një bilanc i tillë shgënjyes　?

.

. Kopenhaga qëndron ndaj gjeopolitikës sikundër Marrëveshjet e Mynihut të shtatorit 1938 qëndrojnë ndaj politikës　: një kompromis frikacak dhe i ulët. Por krahasimi ndalon në këtë pikë. Në se takimi mbi klimën mbetet një dështim, kjo rrjedh në rradhë të parë prej faktit se të arrish të mbledhësh 192 persona rreth një tryeze, kjo i ngjan më tepër një meshe solemne se sa bisedimesh të vërteta. Problemi vjen kryesisht se këta 192 persona janë burra shteti, misioni i parë i të cilëve është mbrojtja e interesave të qeverive të tyre dhe më pas, të vendeve të tyre. Politika – dhe është pikërisht roli i saj – kqyr marrëdhëniet njerëzore, qofshin ato edhe konfliktuale.

. Por, qëllimi i Kopenhagës nuk ishin marrëdhëniet njerëzore, por ringrohja e planetit, shkrirja e akujve në pole, ngritja e nivelit të ujrave, zhdukja e specieve. Pra, bëhet fjalë për një objekt që e tejkalon horizontin klasik të politikës. Çka dëshmon para së gjithash ky takim i Kopenhagës, është se kufijtë e politikës – në kuptimin tradicional të fjalës – janë arritur dhe tejkaluar si rrallëherë në histori.

.

. - Pra, dështimi ishte i vulosur paraprakisht　?

.

. Sidoqoftë, ai ishte fort i mundshëm dhe për një arsye të thjeshtë　: u harrua të thirrej në Kopenhagë një partner thelbësor, i përbërë nga ajri, nga zjarri, nga uji dhe nga të tjera qenie të gjalla. Këtë mungues që ende nuk është ulur në asnjë Parlament, unë e quaj «　Biogjé　» - për të përmbledhur në një fjalë të vetme jetën mbi Tokë. Është një vend nga kemi dalë që të gjithë ne. Kush mund ta përfaqësoje këtë vend　? Kush mund të jetë ambasadori i tij　; në ç’gjuhë duhet të flasë ai vallë　? Kjo mbetet ende për t’u shpikur. Por ama, institucionet tona nuk mund të kënaqen më nga kjo lojë me dy lojtarë. Loja e nesërme duhet luajtur me tre të tillë　: ne nuk mund të bëjmë asgjë, pa marrë parasysh tashmë këtë Biogjé.

.

. - Të luhet treshe, ç’doni të thoni me këtë　?

.

. Është një tabllo e piktorit Goja, «　Duel me dru　», që spjegon fort mirë këtë gjë. Në të shihen dy njerëz që rrihen me shkopinj. Nga kjo lojë dyshe, kush do të dalë fitues　? Kur Hegeli ve ballë përballë skllavin dhe të zotin, ai jep njëkohësisht edhe rezultatin e kësaj lufte (skllavi shëndrrohet në zot të të zotit), por ai harron të theksojë vendin ku zhvillohet kjo ndeshje. Goja është piktor dhe nuk mund t’ja lejojë vehtes një harresë të tillë… ai e vendos këtë ndeshje në mes të rërave përpirëse. Ja pra, sa më tepër ata qëllojnë njeri tjetrin, aq më tepër ata fundosen. Ja përse, loja treshe sot bëhet e pashmangshme.

. Burrat politikë mund të vazhdojnë të administrojnë konfliktet e tyre në mënyrë strategjike, luftarake ose diplomatike　: nëse ata do të vazhdojnë të harrojnë të përfaqsojnë njëkohësisht Biogjénë, ata do të fundosen gjithnjë e më tepër në rërat thithëse. Në Kopenhagë, do të kisha dashur që kjo tabllo të zhvillohej në mes të një amfiteatri　!

.

. - «　Në se klima do të kish qenë një bankë, do ta kishim shpëtuar ndërkohë　» ironizoi presidenti i Venezuelës Hugo Çavez, gjatë këtij takimi. Ç’ka ju frymëzon kjo shprehje　?

.

. Ajo ç’ka nënvizon Çavezi, është mbizotërimi dhe pesha që ka marë ekonomia në administrimin e botës tonë. Që prej njëqind e pesëdhjetë vjetësh, tashmë përmendet – si nga e majta ekstreme marksiste, sikundër edhe nga e djathta liberale më e pastër – se ekonomia është infrastruktura esenciale e çdo shoqërie. Në këtë mënyrë, mjafton një re e zezë të mbulojë këtë fushë që të gjithë politikanët e botës të mobilizohen. Por, unë prej kohësh përmend se ekonomia s’është veçse një parametër mes të tjerësh. Dhe që kriza financiare që po lëkund sot kazinon e bankës është veçse një tregues i thyerjeve shumë më të thella, për të cilat shprehjet «　relancim　» ose «　reformë　» nuk kanë asnjë kuptim.

.

. - Cilat janë këto thyerje që ju i përshkruani në librin tuaj «　Kohë krizash　»　?

.

. E para, dhe padyshim më e thella, është zhdukja e shumicës fshatare e popullsisë. Në fillim të shekullit të XX, popullsia e Perëndimit ka qenë 60 deri 65% fshatare; në vitin 2000, ajo ka mbetur 1.8%. Kjo rënie e fuqishme e popullatave fshatare, që pashmangshmërisht do të përhapet me shpejtësi edhe në zonat e tjera të globit, shënon fundin e një periudhe që ka filluar… në Neolitik.

. Por, risia e një ngjarjeje është gjithmonë në raport të drejtë me gjatësinë e epokës së mëparshme. Bëhet fjalë pra për një tronditje të fortë që ka ndodhur, pasojat e të cilës sapo kanë filluar të ndihen. «　Kafsha　» fshatare nuk është e njejta me «　kafshën　» qytetare, nuk është e njejta sjellje «　e të qenit në këtë botë　»… dhe epoka jonë njeh të tjera thyerje. Në fusha po aq të ndryshme sa edhe të rëndësishme sikundër mënyra e banimit, jetëgjatësia, demografia, komunikacionet　; gjithçka është duke ndryshuar. Por e vetmja gjë që nuk ka ndryshuar janë institucionet. Dhe ju kërkoni që të mos shpërthejë　? Me instanca dhe mekanizma qeveritarë të parashikuara për një miliard banorë, ndërkohë që ne jemi gjashtë miliard e gjysëm　? të përpunuara për një popullsi në shumicën e saj fshatarake ndërkohë që ne jetojmë të gjithë në qytete　? për njerëz që vdisnin në moshën 30-40 vjeçare ndërkohë që ne po bëhemi njëqind vjeçarë　?

.

.

- Si duhen shëndrruar pra institucionet për të marë parasysh «　mikun e paftuar　» të Kopenhagës　?

.

. Diku më lart, thashë që takimi mbi klimën tregoi edhe kufijtë e aksionit politik, por njëkohësisht duhet thënë diçka edhe për shkencën. Asnjëherë këta 192 persona nuk do të ishin mbledhur në se nuk do të kishin patur dijeni për punimet e Grupit të Ekspertëve ndërqeveritarë mbi zhvillimin e klimës (GIEC), me fjalë të tjera shkencëtarët dhe të diturit. Dy grupe personash janë pra në lojë　: një grup ekspertësh që njohin dhe dijnë por që nuk janë të zgjedhur, dhe një grup të zgjedhurish por që nuk dijnë. Për të ecur përpara, duhet shpikur një rimodelim i këtyre dy profilesh. Ai i politikanit sikundër edhe ai i shkencëtarit, implikimi i të cilit në jetën qytetare të sotme është absolutisht i domosdoshëm.

La suite.. - Vazhdimi...

Gëzuar.. !

.

.

. Të dashur miq dhe dashamirë. .

. Ju uroj nga zemra : Gëzuar… në këtë çast, sytë dyzojnë dhe mendimi ndalet : meqënëse jemi në fund të vitit na është bërë zakon të urojmë fillimisht ditëlindjen e Krishtit - dhe më tej Vitin e Ri. Por në se ditëlindjen e Krishtit e quajmë Krishtlindje, përse atëhere urojmë : Gëzuar Krishtlindjet ? .

. Përse Krishtlindjet në shumës ? vallë Perëndia kish ngjizur disa djem si Krishti ? apo ky i bekuar Krisht ka lindur disa herë rresht ? Edhe një ish-ateist si puna ime, sot agnostik dhe laik – por sidoqoftë i pagëzuar që foshnjë – e di fare mirë që Jesusi i Nazaretit, ky bir unik i Zotit dhe mishërimi i tij i gjallë, pjella e virgjëreshës Mari dhe e Frymës së Shenjtë, mendohet se ka lindur diku në Betlehem, mes kafshëve shtëpiake të një stalle, në një datë të papërcaktuar – në mos të harruar. Më vonë, me reformën e kalendarit, Roma zyrtare vendosi që kjo datë të jetë 25 dhjetor ndërkohë që të tjera kisha, besnike të kalendarit gregorian, vendosën ta festojnë në 7 janar. Edhe nëse ve në dyshim shqipen time, të gjithë gjuhët e tjera që flas dhe lëçit më japin të drejtë : Chrismas, Navidad, Nöel, Natale…

.

. Ç’është ky zell shqiptaresk për të shumuar ditën e lindjes si dikur vetë Krishti bukët ? .

.

. - ndoshta për shkak se nuk e kemi festuar këtë ditë përgjatë një gjysëm shekulli – foli dikush përballë, mes dy kafshatash mishi. Ndoshta.. por ama, kjo mungesë shpirtërore gjysëmshekullore nuk na shtyn të shumëfishojmë as Ramazanët, as Kurban Bajramët as edhe Festat e Hashureve… .

. - ndoshta, meqënëse e festojmë çdo vit… - Hajde pra, të fajësojmë maninë e festimit të përvitshëm. Por, sidoqoftë, kjo festomani nuk i shtyn mysafirët të më urojnë çdo vit : gëzuar ditëlindjet ! dhe aq më pak njeriun e rrugës të më përshëndesë me tradicionalen : Gëzuar Vitet e Rinj ! .

. - atëhere është gabim i televizorit, faji i ndonjë regjizori shumë të zellshëm - m’u përgjegj fqinji im i tryezës që si unë po kqyr ekranin ku po shkasin urimet. Gabim posepo, faj ndoshta, por sidoqoftë regjizori i zellshëm nuk është më pak i papërgjegjshëm se sa përfaqësuesit më të lartë politikë të vendit – pa dallim feje, krahine dhe ideje – do të kish thënë rilindasi. Për shembull, Kryeministri Berisha uron shkodranët gjatë vizitës së Kishës Ortodokse dhe të Katedrales të qytetit të Shkodrës : "Krishtlindjet e tjera ti festojmë me një besim më të madh te Zoti, te vetja dhe te Shqipëria, si dhe të lëvizim të lirë në mbarë Evropën si qytetarë të një vendi të lire në v.2010 ». Ndoshta, i rritur në një tjetër frymë, dhe nën hijen e të tjera minaresh , ai edhe gabon… po ç’emër t’i vemë atëhere znj. Topalli, katolike e devotë, kur ju deklaron tiranasve nga Katedralja e Shën Palit dhe nga Kisha ortodokse autoqefale : « Dita e Krishtlindjeve, është një ndër festat më të hareshme është dita në cilën lind shpresa për një botë të re, për një paqe të re dhe kjo na bën që në familjet tona të gjithë shqiptarët, pavarësisht nga besimet e tyre fetare ta shohin si një festë shumë të ngrohtë që të jep optimizëm dhe besim për të ardhmen » ? Këtij mëkati nuk i shpëton as z. Rama që, me gjithë praninë e të Fortlumturisë së Tij, Anastas Janullatos, Kryepeshkopi i Tiranës, Durrësit dhe gjithë Shqipërisë, uron me plot gojën : “Ju uroj të gjithëve Gëzuar Krishtlindjet! Mbi të gjitha dua që ky urim t’ju shkojë të gjitha familjeve shqiptare që në këtë fundviti përballen me një krizë e cila ka nevojë për durim, ka nevojë për mundim, ka nevojë për sakrifica të veçanta, që unë uroj dhe shpresoj që nuk do të vazhdojnë për një kohë të gjatë ». .

. Zaten, këtij tundimi nuk i shpëtojnë as vetë klerikët, ipso facto. « Telegrafi » kosovar na mëson se « me rastin e Krishtlindjeve katolike, Ipeshkvi i Kosovës Imzot Dodë Gjergji të enjten, më 24 dhjetor do të organizojë një pritje solemne për personalitete të ndryshme vendore dhe ndërkombëtare që veprojnë e punojnë në Republikën e Kosovës, në Rezidencën e re Ipeshkvnore ». Nga disa mijra kilometra më tej, Zëri i Amerikës, Uashington, sjell lajmin se Hirësia e tij Ilia Ketri, Episkopi i Patriarkanës Ikumenike të Kostandinopojës, të Stambollit, i caktuar për besimtarët shqiptarë shqipfolës, ortodoksë të Amerikës u uron shqipfolësve të tij urbi et orbi Gëzuar Krishtlindjet. Edhe "Ngjallja", organi i Kishës Orthodokse Autoqefale të Shqipërisë e titullon kryeartikullin e saj festiv "Gëzuar Krishtlindjet".

. Nga të rrallët që i përmbahet protokollit – si edhe gjuhës – është Papa Benedikt XVI, i cili gjatë mesazhit tradicional poliglot përshëndet në shqip « gëzuar Krishtlindjen ». Por një gazetar më tutje, një redaktor më tej edhe mesha papale kthehet - edhe ajo - në të Krishtlindjeve.

. Mes kësaj kakofonie urimesh, pritjesh dhe meshash të paganëve shqiptarë të ripagëzuar që kremtojnë lindjet e Krishtit duke shnatyruar gjuhën e nënës, preferoj më mirë të uroj thjesht : « Gëzuar… ».

La suite.. - Vazhdimi...

Pesha e kryqit.

. Përsiatje mbi shkrimin e F. Lubonjës « çmimi Asturias dhe Kadare» .

.

. Është një temë tashmë e njohur qepja e opinionistit Lubonja ndaj shkrimtarit Kadare, aq sa dikush – popullorçe – do ta cilësonte « me bukë në trastë ». Kësaj rradhe, është çmimi Princi i Asturias i Shkrimeve që i vuri zjarrin shkarpave dhe që ndezi debatin e vjetër. . Pa diskutim, gjithmonë e kam vlerësuar mendimin e Lubonjës : forcën e argumentave të tij bile edhe elegancën e mendimit. Por kësaj here, më duhet të pranoj se logjika mjergullohet dhe fjala humb forcën e saj. Ndoshta shkaku është zemërimi që rrjedh nga bujaria spanjolle që arrin dhe e cilëson veprën e Kadaresë "antitotalitare", që e shtyn të thërresë në ndihmë dëshmitarë të panevojshëm – Ramiz Alinë apo Rexhep Qosen. . Sejcili, sipas mënyrës së vet, hakmerret në këtë duel në distancë : Lubonja merr revansh ndaj të tashmes, që mbyll sytë me kryeneçësi ndaj mëkateve të të kaluarës. Edhe Kadare, nga skena e largët madrilene merr hak : ndaj të kaluarës, duke kqyrur vetvehten sikur të ishte Orfeu – ai që rikthehej tek të gjallët pasi kish përjetuar botën e përtejme, realizues i një misioni të paarritshëm, bartës i një mesazhi universal – dhe jo pa qëllim ai evokon Don Kishotët e çmendur, ndonëse fisnikë, por sidoqoftë të dënuar nga ai Shteti shqiptar po aq i çmëndur, por ama pervers.

.

. Cili prej tyre ka të drejtë : analisti i shquar që shpurrit kujtimet e vjetra të periudhës totalitare, në kërkim të gjesteve dhe të shprehjeve të shkrimtarit, i bindur për njejtësimin e dikurshëm të tij me sistemin, për unitetin e idealeve dhe të interesave - apo shkrimtari edhe më i shquar, vepra e mbarënjohur e të cilit, e ngjizur pikërisht me lëndën e kësaj të shkuare, njihet dhe vlerësohet së fundi edhe nga zhuria spanjolle jo vetëm « si një nga figurat më të mëdha të letërsisë shqiptare» por si ai « që ka kapërcyer kufijtë për t’u ngritur si zë universal kundër totalitarizmit » ? Me të tjera fjalë, nga kjo anë apo nga ana tjetër e « kufirit të kapërcyer », cila nga logjikat është më qenësore : adhezioni i hershëm i vullnetshëm i shkrimtarit me totalitarizmin shqiptar apo kontributi i tij i mëvonshëm si zë universal kundër totalitarizmit të përbotshëm ? ideja e Lubonjës se arti i « realizmit socialist » - përfaqsues i përsosur i të cilit ishte dikur shkrimtari ynë – është një armë e sofistikuar e arsenalit shtypës të Shtetit komunist, apo ideja tjetër – e mbrojtur nga Kadareja në Madrid - që bota e artit dhe bota reale janë dy botë të ndryshme në ndeshje të përhershme, me synime dhe qëllime të kundërta, « pohimi më sublim e pavarësisë së vërtetë të artit » - dhe me këtë rast, i vetë shkrimtarit ? .

.

. . Le t’ja besojmë gjykimin e kësaj çështjeje delikate një arbitri të paanshëm, Solzhenicinit. Aq më tepër i paanshëm pasi sot ai nuk gjendet mes të gjallëve. Për fat, ky Solzhenicin bashkon në një të vetëm analistin dhe shkrimtarin : i diplomuar në shkencat egzakte (matematike – fizikë), i dënuar me tetë vjet burgim në gulaget staliniane, më tej i internuar i përjetshëm në républikat e Azisë së Mesme, ai i kthehet shkrimit dhe letërsisë, mbi bazën e përvojës së tij personale. Në vitin 1963 – po atë vit që sheh dritën e diellit « Gjenerali.. » - ai boton novelën « Një ditë nga jeta e Ivan Denisoviçit » - titullin e parë të asaj liste të gjatë veprash që e bënë të njohur në vendin e vet dhe në botën mbarë dhe që e kurorëzuan si Nobelist (1970).

.

.

. * * *

.

.

. Romani i tij i shquar « Pavjoni i kancerozëve », i shkruar në periudhën 1963 – 1967, na sjell skenën e mëposhtme : dy të sëmurë me kancer, sejcili në perëndim të jetës së tij, të ulur në diell në stolin e lulishtes së pavjonit, shkëmbejnë mendime lidhur me jetën – atë të mjerën që e kanë lënë pas, të brejtur nga dyshimi për atë tjetrën që kanë përpara. I pari, në origjinal Kostoglotov (që po e shqipërojmë Kosta), vjen nga internimi i përjetshëm, pasi ka bërë ndërkohë 8 vjet burg « për politikë ». I dyti, Çulubin (i shqipëruar Çome) ka mundur t’i shpëtojë arrestimit, burgut, internimit – por jo sëmundjes. Këtu, dialogu i tyre është sjellë i dramatizuar – për të qenë më i shkurtër dhe më dinamik, dhe sigurisht, i përshtatur. (Të më falë lexuesi për « pasaktësitë » dhe sidomos për « shmangien » nga origjinali, pasi shqipërimi dhe dramatizimi i tij është bërë nga varianti francez i veprës – ndërkohë që më tej « përshtatja » vjen si kërkesë ndaj një realiteti tashmë të përjetuar).

.

.

. Kosta - … unë, për shembull, mund t’ju them që kam patur një jetë fatkeqe sa s’ka. Por, ku e di unë? Ndoshta, e juaja jetë mund të ketë qenë edhe më e vështirë. Si mund ta di kur nuk jam në dijeni? .

. Çome - .. jeta më e vështirë nuk është ajo e njerëzve që përballin detin, që rrëmihin tokën, që kërkojnë ujë në shkretëtirë. Jeta më e vështirë është ajo e njeriut që çdo ditë, duke dalë jashtë, përplas kokën tek trau i portës, pasi ky i fundit zbret gjithnjë e më poshtë… përsa ju përket, kam kuptuar se keni bërë luftën, më tej burgun, apo jo? .

. Kosta – pa llogaritur që nuk kam mundur të kryej studimet para lufte. Pa llogaritur që ishte e pamundur të ngrihesha në gradë gjatë saj. Pa llogaritur që pas lufte – dhe pas burgut, jam një i internuar i përjetshëm… pa llogaritur kancerin e sotëm. .

. Çome – në këtë pikë të fundit jemi njëlloj, Sa për tjetrën, po ju them këtë : ju, sidoqoftë, keni gënjyer më pak, më kuptoni? Ju e keni përkulur më pak kurrizin. Mos e harro këtë ! Ju, ju arrestonin ; ne na mblidhnin tufë në mbledhje për t’u hakërruar ndaj jush. Ju, ju ndëshkonin ; ne na detyronin të duartrokisnim, më këmbë kur shqiptohej dënimi. Ç’po them duartrokisnim ! Ne duhet të kërkonim dënimin tuaj me vdekje, t’a lypnim ! A ju kujtohet ç’ka shkruanin gazetat ? « si një njeri i vetëm, i gjithë populli u ngrit më këmbë kur mësoi poshtërsitë e tyre, të një fëlliqësie të paparë ndonjëherë ». Vetëm kjo shprehje « si një njeri i vetëm », a mund të imagjinoni se ç’ka përfaqson ? Ne jemi të gjithë të ndryshëm, që të gjithë, dhe befas « si një njeri i vetëm ». Dhe na duhej të duartrokisnim, të ngrinim lart duart tona të pastra, sa më lart që ish e mundur që fqinjët t’i shihnin mirë - sikundër edhe presidiumi. Dhe më gjej një të lutem, që në atë çast nuk e dëshironte jetën. Që të klithte fort për t’ju mbrojtur. Po, kush protestoi ? Ku janë ata sot ? Ishte një farë Dhimitri, Dhimo. Ai abstenoi. Nuk ishte kundër, as që mendohet ; por ai abstenoi në momentin kur votohej kundër partisë industriale. « le të shpjegohet mirë – bërtiste salla – le të shpjegohet ». Atëhere, ai u ngrit, me grykën krejt të tharë : « mendoj se dymbëdhjetë vjet pas Revolucionit, është e mundur të gjehen të tjera mënyra për të ndëshkuar.. ». « Ah, i poshtri, i shituri, për dhjetë aspra.. ». Dhe të nesërmen që pa gëdhirë, Sigurimi e fshiu. Për jetë të jetëve. .

. Kosta – Çome, gjithçka varet nga bileta e llotarisë që të ngec në dorë. Në vendin tonë, ju do të kishit qenë martirë si puna jonë ; ne në vendin tuaj, oportunistë si puna juaj. Por sidoqoftë, ata që ishin shkuar në hell ishin njerëz, si puna juaj ; ata që e morën vesh, ata që e kuptuan që në fillim. Por, për ata që besonin, për të gjithë ata gjërat ishin më të thjeshta. Për ata, duart e tyre të lyera me gjak, ishin të lyera me gjak pasi nuk kuptonin. .

. Çome – pa më thuaj të lutem, cili ishte ai që i besonte, që nuk kuptonte ? …Ju vetë, për shembull; sa kohë i keni besuar ? Sa kohë ju desh për ta marë vesh, për të kuptuar ? Hajde, të mos llogarisim fëmijët. Por të tjerët… të pranosh që brenda ditës, shpirti i njeriut të rrugës u shëndrrua në baltë, jo ! Kjo nuk mund të gëlltitet. Dikur, beu mbi shkallare mund të dërdëlliste çka i donte shpirti dhe fshatarët përballë dëgjonin, bile edhe talleshin me të pas shpine. Por ama, beu nuk ishte idiot dhe aq më pak qehajai i tij. Ata e merrnin vesh që çke me të, por bënin sikur s’merrnin vesh. Dhe ja, në momentin kur ata linin shëndenë, fshatarët tanë ju bënin një temena të thellë « si një njeri i vetëm ». Dhe ju më thoni se ata e bënin pasi kishin besim tek beu i tyre ? Çfarë njeriu duhet të jesh për ta ngrënë këtë ? … dhe hop, përnjëherësh, të gjithë profesorët, të gjithë inxhinjerët na dolën sabotatorë, dhe ai njeriu juaj e beson këtë ? të gjithë gjeneralët më të mirë, heronjtë e Luftës na dolën spiunë dhe agjentë dhe ai, vazhdon ta besojë ? të gjithë shokët e Udhëheqësit u shëndrruan në rrenegatë dhe tradhëtarë të tërbuar dhe ai, ende i beson ? të gjithë shokët dhe miqtë e atij vetë u quajtën armiq të popullit dhe ai, i ze besë ? me qindra ushtarakë dolën se ishin gati të shisnin Atdheun e tyre dhe ai, vazhdon ta hajë ? populli i tërë kositet, që nga pleqtë deri tek foshnjat, dhe ai ende vazhdon të besojë ? Atëhere, të lutem, kush është ky njeri, sa i vlen atij lëkura ? një idiot? Do më thuash ndoshta që i gjithë populli ishte idiot ? Të lutem fort. Populli nuk është kafshë, as edhe i metë, por ai kërkon thjesht të jetojë. Dhe që të gjithë popujt i nënështrohen të njejtit ligj : të mbijetojnë me çdo kusht dhe të qëndrojnë më këmbë. Dhe atëhere, kur për sejcilin prej nesh, Historia do të pyesë mbi varr : kush ishte vallë ky njeri ? Mbetet një zgjedhje, sipas Pushkinit : « Në këtë shekullin tonë, të fëlliqësisë ; Gjithkund, në të gjitha elementët ; Njeriu është ose tiran, ose tradhëtar ose viktimë ». .. Hajvani nuk ka gjetur vend në këto vargje. Megjithëse poeti e dinte mirë se edhe hajvanët egzistonin. Jo, na mbetet të zgjedhim vetëm mes këtyre varianteve. Dhe nga momenti kur më kujtohet se nuk kam bërë burg, nga momenti kur e di fort mirë që nuk kam qenë një tiran, kjo don të thotë se… Kjo don të thotë… gjithë jetën e kam shkuar me frikë në zemër. .

. Kosta – jo Çome, ju po merrni kot.Ju gjykoni disi fort ashpër. Për mua, tradhëtarët janë ata që bënin spiunllëqe, që shkruanin letra, që dëshmonin. Vetëm nga ky lloj ka me qindra mijra. Mund të llogarisim në çdo dy veta një spiun, hajde pra, një hafije për çdo tre veta të arrestuar dhe të dënuar. Por që të quhen të gjithë të tjerët hafije, është pak si tepër. Pushkini ja ka futur si ka mundur. Stuhia thyen pemët dhe përkul barin por a mund të thuhet se bari tradhëtoi pemët ? Sejcili jetën e vet. Ju vetë e thatë : mbijetesë, ky është ligji i jetës të një populli. .

. Çome – ndoshta, por nuk arrij gjithmonë të spjegoj se në ç’mënyrë, brenda disa vjetësh, energjia kolektive shuhet kështu, si ka mundësi që impulset heroike të shëndrrohen në impulse të frikës ? Dhe unë jam një komunist nga ata të parët, të themelimit. Kam bërë luftën dhe kushesa herë e kam vënë jetën në rrezik, dy gisht larg vdekjes. Si u shëndrruam në këtë mënyrë, ne që shpresonim dhe ëndërronim të jepnim edhe jetën për diçka të lartë ? Si mundëm të nënështroheshim ? Dhe kujt, në rradhë të parë ? Frikës ? Idhujve ? Hajde mo, unë jam një dikush pa rëndësi, i vogël dhe fjala ime nuk peshon. Po ata të tjerët, Beharët, Babë Lymët apo Haxhinjtë, Dishnicat dhe Sejfullatë e më the të thashë…E pra ata, nuk merrnin vesh ata apo nuk kuptonin ? Përse ata nuk ngritën zërin publikisht, që në fillim ? A e kupton se sa vlerë do të kishte për të gjithë ne sikur ata të kishin folur hapur ? Ndoshta ata do të kishin shkuar për lesh – sikundër edhe shkoi shumica e tyre, por ndoshta ne do të kishim ndryshuar, do të ishim ngritur krye dhe gjërat nuk do të kishin shkuar aq larg.. Jo, jo, ata preferuan të largoheshin nga skena, preferuan të vetëvriteshin ose të zhdukeshin në rrethana misterioze. Është kurajo kjo ? .

. Një spektator nga salla - Po ata të tjerët, shkrimtarët dhe mendimtarët e mëtejshëm – Agollët dhe Kadaretë - përse nuk luajtën vendit ? Nuk kuptonin vallë realitetin apo i besonin atij ? Kush i pengoi të merrnin fjalën publikisht kundër rregjimit, qoftë edhe një herë të vetme - për të mos thënë më tej, cili element i ndërgjegjes së tyre intelektuale i shtyu t’i thurrnin lavde atij rregjimi, në vend që të heshtnin, të mbyllnin gojën, të mbijetonin si memecë – sikundër plot të tjerë, po aq - në mos edhe më të talentuar se ata ?

.

.

. * * *

.

.

. Le të qetësojmë me sa mundemi shpirtin : edhe pse Historia tashmë ka shqiptuar pyetjen e pamëshirëshme alla Pushkin : « Tiran, tradhëtar apo viktimë ? », bota e të gjallëve ende rreket të deshifrojë përgjigjen, e dalë nga varri i Njeriut. A thua është hieja e frikës që peshon mbi njeriun e sotëm, në epokën e demokracisë, dhe e pengon të kqyrë përgjegjësinë e djeshme intelektuale ? Apo është pikërisht vetë objektiviteti që na shtyn të vemë talentin e artistit mbi mangësinë e guximit qytetar ? Apo së fundi droja – ajo e Çomes – që heziton të gjejë emrin : nga momenti kur më kujtohet se nuk kam bërë burg, nga momenti kur e di fort mirë që nuk kam qenë një tiran, kjo don të thotë se.. kjo don të thotë… .

. Por, sado e shkurtër të jetë kujtesa, ndërkohë që guxojmë të admirojmë sot kurajon e shkrimtarit të rradhëve të mësipërme si dhe vetëmohimin e njerëzve të thjeshtë si ata të Dhjetorit 1989 që me fjalë ose me vepra thyen muret dhe shembën idhujt - pa menduar aspak për çmime apo për pavdekësi, nuk mund të harrojmë njëkohësisht se të tjerë shkrimtarë – dikur bashkëpërgjegjës qoftë edhe moralë - rendën mbi gërmadhat e mureve dhe të idhujve drejt horizonteve të lira, në kërkim të lavdisë aq të dëshiruar, në pritje të çmimeve aq të merituara. Në se ka një kriter sot, pas njëzet vjetësh, që mund të vlerësojë atë bashkëpërgjegjësi të intelektualit, ai është pikërisht heshtja – ose më mirë të themi, mungesa e heshtjes. Ajo heshtje që e respektuar dje, ndoshta do të kish shenjtëruar ikonën e krijuesit martir ; ajo mungesë heshtjeje që e mosrespektuar sot, vazhdon të gërryejë dinjitetin e njeriut publik, imazhin e moralistit. .

. Fundja, sejcili kryqin e vet ! Dikush me të në dorë, dikush me të në ballë dhe dikush tjetër me shpinën mbi kryq.

La suite.. - Vazhdimi...

Metafizikë Patriotike (3).

. Shopenhauer : .. « Njeriu është një kafshë metafizike ».

. . Patriotizmi si profesion.

.

. Rrallëherë letërsia e madhe ka denjuar të merret seriozisht me tema të tilla të zararshme si patriotizmi dhe po aq rrallëherë, shkrimtarët dhe të tjerë mendimtarë - të mëdhenj dhe të vegjël - kanë mundur t’i shmangen ngasjes për të shprehur gjykime – herë-herë mikluese dhe të tjera herë besa fort të ashpra – ndaj fenomenit patriot.

. Kësaj ngasjeje nuk i ka shpëtuar as Kadareja ynë kombëtar i cili, në esenë e tij Kombi shqiptar në prag te mijëvjeçarit te tretë. (Tirane, Onufri, 1998) shprehet si më poshtë :

. . « .. Shqiptarët janë të detyruar, midis të tjerash, të bëjnë një zgjedhje e sqarim themelor në ndërgjegjen e tyre lidhur me patriotizmin. Mendimit të mbrapshtë që e ngatërron patriotizmin me nacionalizmin, që e paraqet antipatriotizmin si balsam kundër nacionalizmit, ata duhet t'i përgjigjen me nje "jo" të prerë. Patriotizmi nuk është nacionalizëm dhe antipatriotizmi është po aq i rrezikshëm sa shovinizmi. Ata që i japin shpesh këshillat kundër patriotizmit, e kanë siguruar ndërkaq patriotizmin në vendet e tyre, dhe si të gjithë të velurit i lejojnë vetes luksin të nazetohen me të. Ndërkaq vetënderimin për vendet e tyre e kanë siguruar gjatë shekujve, pa kursyer asgjë, madje as forcën e armëve ».

. . Mjafton të përshkosh përsiatjen e shkurtër të Kadaresë për të ndjerë shqetësimin e asokohe të krijuesit, ende i traumatizuar nga ngjarjet e « vitit të prapë 1997 » të cilin ai dukshëm e ka përjetuar si një moment ku « Shqipëria u përpoq të vetëvritej », gjithë-gjithë duke u bërë zëdhënës i atyre që sikundër ai, s’ishin « në gjendje të shkoqitin e te zhbirojnë shkaqet e thella e ndërthurjen e kushteve që e sollën popullin shqiptar në këtë ditë me të vërtetë të zezë të tij ». E pra, nën këtë kënd vështrimi të turbulluar, Kadare i ve detyrë vehtes të ndajë sheqerin nga shapi – patriotizmin nga nacionalizmi. Më tepër se aq, të ndajë shqiptarët në dy grupe : patriotët – sikundër ai vetë – dhe antipatriotët. Më mirë të themi, të verë ballë-përballë « atdhedashurinë e disave dhe antishqiptarizmin e, disa herë kundërshqiptarizmin e të tjerëve ».

.

. Kjo shprehja e fundit është simptomatike e vështirësisë së ndërmarrjes, qoftë edhe nga pikpamja e semantikës : nëse fjala atdhedashuri është sinonime thuaj e përsosur e fjalës tjetër të huazuar nga gjuhët fjalëformuese – patriotizëm, cili është antonimi i saj në gjuhën shqipe ? sigursisht jo – antiatdhedashuri apo kundëratdhedashuri, pasi të përçudnuara ; antipatriotizëm – pse jo, veçse nuk arrin të vrasë deri në fund bartësin ; le të zgjedhim pra – të ndihur edhe nga nënvetëdija – antishqiptarizëm, bile le t’a shqipërojmë – kundërshqiptarizëm ! Veçse, personalisht, nuk arrij dot të deshifroj atë dialektikë kadarejane që mëson se sinonimi i atdhedashurisë është pikërisht shqiptarizma !

. Më tej… ajo çka më krijon problem është pikërisht përpjekja e Kadaresë për ‘ju shmangur qoftë edhe hijes së nacionalizmit – sikur ky i fundit të ishte kolerë dhe zgjebe bashkë dhe jo një forcë lëvizëse e shekujve të fundit, që i ka ndihur aq fort përpjekjes shtetformuese. Bile ai nuk ngurron që edhe vizionin e Rilindasve tanë të nderuar, pikërisht të atyre që shkruanin « Ti Shqipëri më ep nderrë, më ep emërin shqipëtar, zemërnë ti ma gatove plot me dëshirë dhe me zjarr … » ta emërtojë me shumë elegancë « më i madhi e më i gjeri aksion kulturor e patriotik në krejt historinë shqiptare » ! S’më mbetet gjë tjetër veçse t’i bëj pyetje vehtes : a kishte vallë ndonjë përmasë politike ky aksion që mundi të nxjerë programe si ai i Lidhjes së Prizrenit apo Memorandume si ai i Gërçes ? A kishin qoftë edhe një qelizë nacionaliste këta Rilindas patriotë, që betoheshin veçse mbi altarin e Kombit dhe që u bënë deri edhe theror për të ? A thua të mjaftonte vetëm patriotizmi i Etërve të Kombit për të ngritur Shtetin e parë shqiptar në 1912, përballë nacionalizmit të tërbuar të fqinjëve të pangopur ?

. Ja edhe paradoksi kadarejan : mund të flasim lirshëm mbi « vlerat kombëtare », të kërkojmë me ngulm « një strategji kombëtare » bile edhe të paralajmërojmë se « asnje doktrine, asnje manipulim apo tregti politike, asnje trysni shtetesh, lobesh apo organizmash nderkombetare nuk mund ta pengoje kombin shqiptar te kryeje ate qe te gjithe kombet e tjere te Europes, plotesisht apo gati plotesisht e kane kryer : bashkimin e tyre » - pra, mund të përdorim fjalën komb dhe derivatet e saj dhjetra herë brenda një teksti disafaqësh, duke filluar që nga vetë titulli – duke harruar po aq herë se barazvlera e këtij kombi - natio është tulla e parë, guri i themelit të nacionalizmit ! Dhe kjo, pikërisht për të mos rënë në grackën e « mendimit të mbrapshtë që e ngatërron patriotizmin me nacionalizmin », pasi në atë betejën titanike mes të mirës dhe të keqes, mes dashurisë dhe urrejtjes të mirët jemi ne – patriotët, ndërkohë që këqinjtë janë të tjerët - nacionalistët ! Dashur-padashur, fanepset përpara nesh « Fytyra e Tjetrit » dhe një hap më tej « Metafizika e Vetvehtes ». Me siguri, nga ai tjetri, diçka dinte edhe De Goli i ndjerë kur shprehej : « patriot është ai që do atdheun e vet, nacionalist ai tjetri, që urren atdheun e fqinjit ».

. Është pikërisht ky paradoks që të shtyn të krijosh një pasqyrë, të tillë që të reflektojë imazhin e vetvehtes – ashtu siç dëshiron që ai të jetë. Veçse, në këtë nivel sipëror të profesionit, edhe pse e ndjerë, nënvetëdija patriote e shkrimtarit mbetet e mangët kur kufizohet në ngjitjen e etiketave në trungun shumëgjymtyrësh të kombit - popull mikpritës, njeri i besës, besimtar tolerant, gjuhë e lashtë, racë e bukur, njerëz të mençur, histori e shkëlqyer. Pasi ajo nuk shoqërohet me vetëdijen e realiste të mendimtarit, të aftë për të konstatuar se ky imazh aporik – as racist, as luftëdashës, as fanatik, as i dhunshëm, as intolerant - delja e xhenetit mes xhenhemit të ujqërve - krijon një kontrast të pabesueshëm me atë tjetrin, që çlirohet nga çdo komb i dheut, qoftë ai i afërt ose i largët. . E pra, edhe një popull biblik si ai çifut vuri në kryq Birin e Zotit ; një tjetër popull i gjenezës të qytetërimit si ai grek betohet mbi bibël se tokat e fqinjëve janë të tiat; një popull i tretë i vëllazërimit si ai francez, katolik i devotë, dikur shkoi në thikë protestantët dhe katarët e tij paqësorë ; një popull i mësuar dhe i kulturuar si ai gjerman dogji dhe poqi çifutët e kontinentit mbarë ; një popull demokrat në shpirt si ai amerikan shëndrroi në sistem dallimin racial…

. Fundja, « Right or wrong, my country » do të kish thënë pikërisht amerikani (dhe miku i tij anglez), që në një vështrim të parë mund të interpretohet sikundër dhe lexohet, nga e majta në të djathtë : drejt apo shtrembër, vendi (atdheu) im – pra e pranoj këtë vend ashtu siç është. E pra, unë e lexoj ndryshe, nga e djathta në të majtë : ky vendi im, drejt e ka – por mund t’a ketë edhe shtrembër. Mjafton kjo mënyrë e të lexuarit për t’u fshirë nga lista e lavdishme e nacionalistëve, pasi këta të fundit nuk mund të pranojnë që vendi i tyre mund edhe të gabojë. Pasi për t’a pranuar, ai duhet të zotërojë një kriter të të vërtetës (dhe të gabimit) i cili atij forcërisht i mungon, meqënëse ky kriter tejkalon faktin e thjeshtë të përkatësisë kombëtare. Ndryshe, atij i mungon një ndërgjegje jashtëkombëtare dhe jashtëpersonale që mbahet si e vërtetë objektive për të moderuar gjykimin. Në mënyrë krejt të natyrshme, spontane, nacionalisti ynë – më falni, patrioti ynë, po qe se lexojmë Kadarenë – gjykon që atdheu i tij s’mund t’a ketë asnjëherë gabim, pra që ai ka gjithmonë të drejtë. Atë çka nuk arrin të shohë Kadareja e vëren Bernard Shaw kur thotë : « të jesh patriot, do të thotë të besosh se vendi yt ka gjithmonë të drejtë, meqënëse në të ke lindur ».

. Mund të imagjinohet lehtë përfundimi i një tubimi mes nacionalistësh të tillë, të « racave » të ndryshme, që si rastësisht mbajnë nga një kopaçe në dorë ! Forca si vlerë supreme ! As më shumë as më pak se sa përfundimi logjik i historisë së njerëzimit : fituesit kanë gjithmonë të drejtë. Një ideologji e atij zhvillimi që jemi mësuar t’a quajmë darvinizëm social.

.

.

. Patriotizmi si strehë.

.

. Mendoj se do të ishte më inteligjente – dhe në rradhë të parë më realiste – të thuhet se egzistojnë disa lloje nacionalizmi, sikundër ka edhe lloje të ndryshme, për shembull, vere. Një verë e mirë, rubi dhe qelibar, e bërë nga rrushi i shëndetshëm, ai që i sublimon aromat e tokës, djersën e këmbëve të çupave të fshatit dhe atë të ballit të vreshtarit që e distilon mushtin deri në shishe, një nektar i çmuar që ngroh gjoksin dhe ndez vështrimin dhe që të shtyn t’ja marrësh këngës nëpër dhëmbë, qoftë edhe në atë tryezën e shtrenjtë mes ftuarve të nderuar… sikundër dhe një verë e keqe, e errët dhe e ashpër, e bërë me lëtyrat e sheqerosura, që shkumëzon vozen dhe ngjit në gotë, që të bie në kokë, të trash gjuhën dhe të err sytë në atë zgafellë të nxirosur të mejhanes ; në vend të këngës, në kokë fanepset sherri, që shtyn dorën të nxjerrë thikën e brezit. Çështje shije do të thotë dikush, unë them çështje portofoli !

. Përmend portofolin dhe kam parasysh ata të velurit, nga e ngrëna dhe e pira, nga të mirat e kësaj bote. I adhuroj këta të ngopur dhe ende më shumë të velurit pasi ata zotërojnë klasin e të përzgjedhurit dhe si pasojë, ata ndihmojnë në ruajtjen e gjithçkaje të çmuar që inteligjenca njerëzore ka mundur të krijojë. Nëse me të vërtetë ju arrin të japin këshilla kundër patriotizmit, nuk besoj aspak se e bëjnë për luks, apo për naze. Ata janë thesht të kamur – ja përse edhe të velur – dhe sikundër të pasurit e kësaj bote, interesi i tyre i tejkalon kufijtë e një atdheu. Më mirë të themi, atdheu i tyre është bota mbarë. A nuk janë po këta të velur që bëhen katërsh për fatin e shtresës së ozonit, për fatin e bebeve të fokës, për të adoptuar jetimët ugandezë ? Për t’u marë me këto aksione të admirueshme që zhvillohen gjithandej por veçse jo në vendin e tyre – dhe në kalim, për t’u përkujdesur për fatin e verës së mirë në shishe – mendoj se atyre nuk ju del thjesht koha të mendojnë për patriotizmin dhe aq më pak të predikojnë kundër tij.

. Në të kundërt, ata që zakonisht merren me patriotizmin janë të pangopurit - burrat e shtetit dhe politikanët e të gjitha ngjyrave – shërbëtorët e Shtetit ; ata që fjalën e tyre e strukturojnë rreth koncepteve të përjetshme të dashurisë, të familjes, të punës, të fesë, të rendit dhe të disiplinës. Janë pikërisht ata që ngatërrojnë – herë-herë nga padija, disi më shpesh nga ngutja, por kryesisht me qëllim - popullin me kombin, interesat e këtij të fundit me interesat e tyre, nderimin e atdheut me vetënderimin dhe ç’është më e keqja sinoret e Shtetit me sinoret e pronës së tyre private. Ndoshta gaboj por – për besë, çdo kqyrje që i bëj kësaj bote të të fuqishmëve të pangopur m’a shton bindjen – patriotizmi për këtë kategori njerëzish s’është gjë tjetër veçse një parrullë, një karrem për të tërhequr turmën, një dekor që maskon dallaveret, një alibi që qetëson ndërgjegjen e turbulluar. Një instrument, një rregjistër i propagandës.

. Jo rastësisht pra, qysh në shekullin e XIX, një armik i rendit dhe i strukturave të organizuara si Bakunini shihte tek patriotizmi një veti, një pasion natyror, të paraprirë nga një ligj biologjik, pikërisht ai që përcakton ndarjen e qënieve të gjalla në lloje, në familje, në grupe :

.

. Patriotizmi natyror mund të përkufizohet si më poshtë : një lidhje instiktive, mekanike dhe krejtësisht i zhveshur nga çdo kritikë ndaj zakoneve të egzistencës kolektive të përfituara dhe të trashëguara, sikundër dhe një armiqësi po aq instiktive si dhe urrejtje mekanike kundër çdo mënyre tjetër jetese. Është dashuria ndaj të vetëve dhe vehtes dhe urrejtja ndaj gjithçkaje që bart një karakter të huaj.

. . Dhe si për t’i vënë vulën, ai vëren – jo pa ironi – se një solidaritet i tillë nuk është asnjëherë aq i fuqishëm sa që të pengojë antarët e një bashkësie të tillë të shqyejnë reciprokisht njeri tjetrin, por sidoqoftë ai mbetet gjithmonë i mjaftueshëm që të gjithë këta individë, duke harruar grindjet e tyre civile, të bashkohen si një grusht i vetëm kundër çdo belaxhiu të paftuar që vjen nga një bashkësi tjetër e huaj. . Thëniet e babait të anarshizmit dhe të pararendësit të ideologjisë komuniste mund të injorohen – bile edhe të harrohen - pa asnjë vështirësi. Fundja, ç’mund të presësh më tepër nga dikush që konsideron se çështja sociale, zgjidhja e të cilës sipas tij do të ishte fshirja e kufijve mes Shteteve, mund të realizohet vetëm nëpërmjet shkatërrimit të patriotizmit, të këtij zakoni tradicional, nga ndërgjegja e puntorëve të të gjitha vendeve ?

. Mirë që me Bakuninin i lamë hesapet, por ç’ti bëjmë anglezit Samuel Johnson, më i cituari ishullor pas Shekspirit, kur nga largësia e shekullit të tij të XVIII-të na lëshon thënien e famshme « Patriotizmi është strofka e fundit e zuzarit » ? Askush, bile edhe miqtë e tij të asaj kohe, nuk nuk janë në gjendje të thonë se për kë zuzar konkret e kish fjalën Samueli kur nxorri këtë xhevahir. Në këtë mënyrë, kjo lloj pulle ju ngjit të gjithë zuzarëve të botës dhe e keqja është se ajo vazhdon të përdoret edhe për zuzarët e kohës së sotme. Paçka se një gazetar si Mero Baze e zëvendëson fjalën zuzar me horr dhe tjetrën fjalë strofkë me strehë kur ka parasysh një ministër të qeverisë të parazgjedhjeve që si të gjithë horrat dhe zuzarët bashkë, veshin qyrkun e patiotizmit kur shtrëngon acari i thashethemnajës. Por fundja, ç’faj ka patriotizmi në se atij i ngjiten të gjithë horrat, zuzarët apo edhe mistrecët e dynjasë ?

.

. Hajde-dé, sikur të ishin vetëm horrat ! Pasi, patriotizmi – kjo ndjenjë fisnike e shpirtrave të përgjëruar, kjo arsye e pjekur e mendjeve të shqetësuara – është njëkohësisht edhe banaku i preferuar i të gjithë naivëve dhe shiltja e butë e të gjithë hajvanëve. Dashuria për atdheun… është në imazhin e dlirë të atij fshatarit të dikurshëm, i përhumbur në masën e kooperativistëve, me duar gjithë nyje dhe me fytyrën e rreshkur por të ndritur kur merr fletëlavdërimin nga sekretari i partisë në ballë të fshatit për rendimentin e tij të grurit dhe që i duket vehtja si Skënderbeu mbi kalë që çan rrethimin, paçka se në mbrëmje mbi tryezë, e pret buka e misrit.

Ç’të thuash më tej për atë tufën e hajvanëve, që pas një tifozllëku të dështuar por heroik mbi ekipin kombëtar, mblidhet në mejhane rreth asaj vere popullore të butit për t’u grindur mbi origjinën shqiptare të Zotërve të Egjiptit, të Bonapartit apo të Garibaldit… që ekspozon pra patriotizmin e saj me krenari, sikundër ai idioti i fshatit gushën !

. .

. * * *

. . . Njëzet e kusur vjet më parë, kur e lashë vendin, për të gjithë miqtë e rinj dhe të njohurit e rastit isha një nacionalist. Në fillim ata habiteshin – me kohë u mësuan – me ato frazat e mia të asokohe që fillonin gjithmonë me shprehjen : « Në Shqipëri, ne… Ne, në Shqipëri… ». Asnjëherë unë, gjithmonë ne. Dhe si zakonisht, ne kishim gjithmonë të drejtë. Më kujtohet gjithashtu se atë kohë nuk shihesha thuaj asnjëherë në pasqyrë – veçse për t’u rrojtur, dhe kjo herët në mëngjez, kur vështrimi ende nuk ishte zgjuar.

. Me kohë, u mësova me pasqyrat – fillimisht me ato të dyqaneve dhe të magazinave, më tej me ato të shtëpisë. U mësova t’a shihja vetvehten dhe t’a gjeja shumë të zakonshme, herë-herë të shëmtuar. Sidoqoftë, as më i bukuri, as më i fuqishmi, as edhe më inteligjenti… u mësova të kuptoja se nderi i Atdheut tim nuk varej aspak nga suksesi ose nga fatkeqësitë e mia personale, as edhe nga brohoritjet për të parin këngëtar shqiptar në skenat evropiane, sikundër nuk u mësova kurrë me mungesën e silhuetës së malit të Dajtit në horizont apo me mungesën e plepave anës rrugës që u mbollën në Kombinat po atë vit kur unë linda. Deri atë ditë kur kuptova se, më shumë se nacionalist, isha ndoshta patriot.

. Sigurisht, edhe patriotizmi mbetet një izmë. Por një izmë e ndryshme nga të tjerat. Cili ka dëgjuar të flitet për patriotist ? Ndryshe nga nacionalizmi, patriotizmi nuk është as doktrinë as ideologji. Ai është i natyrshëm si demokracia, ithtarët e të cilës janë demokratë dhe askurrë demokratistë. Ndoshta dikush mendon se po luaj me fjalët. Aspak. Edhe në shqip, sikundër edhe në çdo gjuhë tjetër të botës, kurrëherë dy fjalë të ndryshme shprehin egzaktësisht të njejtën gjë. Në se dikur kjo gjë ka egzistuar, përdorimi ndërkohë ka zhdukur njërën. Në se ende vazhdoni të mendoni se unë luaj me fjalët, atëhere padyshim ju jeni – sikundër thotë edhe ai gazetari afrikan – një patriot që injoron vetvehten… Lidhur me lavdinë spontane që i ka siguruar atdheut të lindjes me veprën e tij madhore, edhe Kadare është padyshim një patriot i madh. Nacionalist ? Duhet t’i drejtojmë pyetjen…

. .

.(vijon)

La suite.. - Vazhdimi...

Metafizikë Patriotike (2).

. 1. Patriotizmi si ndjenjë.

.

. Pas një të tillë hyrje të gjatë në gjenealogjinë e shpirtërzimit atdhekombëtar, shpresoj se tashmë i ka ardhur koha shqyrtimit të stadit sipëror – izmës ndjenjëshprehëse. Pikërisht asaj që shëndrron konceptin atdhe-patria në patriotizëm dhe një hap më tej, imazhin komb-natio në nacionalizëm.

. Le të qëndrojmë tek izma e parë, patriotizmi, i cili sipas filozofit d’Holbach shpreh " dashurinë ndaj atdheut, vullnetin për t’u flijuar në mbrojtje të tij, veçanërisht në rast lufte, sulmi të armatosur kundër tij ". Po i njejti filozof ngutet të sqarojë se " patriotizmi i vërtetë nuk mund të gjendet veçse në ato vende ku qytetarët e lirë, dhe të qeverisur nga të singjashmit e tyre të barazvlershëm, gjenden të lumtur, të bashkuar rreth njeri tjetrit dhe kërkojnë të meritojnë vlerësimin dhe ndjenjën e bashkëqytetarëve të tyre ". Admirimi ndaj ndjenjës së ndjerë të mendimtarit nuk më pengon t’i bëj pyetje vehtes : për çfarë vendi të lumë bëhet fjalë këtu ?

. E thënë ndryshe, cila është ajo shtrirje gjeografike që meriton fjalën vend – fshati, zona, krahina, shteti apo ai territor, banorët e të cilit flasin të njejtën gjuhë sikundër dhe unë ? Detyrohem të ngre këtë pyetje pasi në sytë e mij, tashmë paraqitet si një evidencë fakti se qytetari nuk mund të konceptohet jashtë një atdheu, sikundër edhe njeriu nuk mund të konceptohet jashtë një shoqërie të organizuar – dhe me këtë rast, atdheu shfaqet pikërisht në funksionet e kësaj shoqërie. Konkretisht, atdheu i shqiptarëve është Shqipëria. Veçse këta shqiptarë njëkohësisht janë edhe ballkanas, edhe evropianë… në fund të fundit, qenie njerëzore, dhe pikërisht është ndërgjegja ime njerëzore që më bën të hedh sytë jashtë atij atdheu " de facto " që quhet Shqipëri – një territor arbitrar, i kufizuar nga kufij po aq arbitrarë – për të shtrirë vështrimin mbi një hapësirë më të gjerë që përfshin këtë të fundit, një atdhe " de jure " dhe që dora dorës quhet Ballkan, Evropë ndoshta edhe botë mbarë. Fundja a nuk jam unë që thërras – dhe sikundër unë, një popull i tërë që ngjirret – Shqipëria është Evropë, ne jemi evropianë safi ? . Pa dyshim, patriotizmi gjeografik mbetet forma më e lashtë dhe më e natyrshme e një lidhjeje bashkësiore, e cila tejkalon kuadrin e një familjeje, të një klani apo të një fisi. Për hir të një mekanizmi të ndërlikuar psikologjie kolektive, kjo ndjenjë tashmë e tejkalon atë reaksionin tjetër të vetvetishëm që shprehet në rastin e mbrojtjes së një territori, të ndjerë si jetësor nga ana e një grupi njerëzish solidarë. Etapat kryesore të saj janë përshkruar me mjaft talent në atë rrëfim që na propozon H. Wolfram, në veprën e tij " Historia e Gotëve " - por që pa frikë mund t’i adoptohen çdo grupi të ngjashëm njerëzor :

.

. … në fillim ata ishin gentes, të cilët nga pikpamja etnike mbeteshin fort heterogjenë. Grupe shëtitës formonin klane, të cilët gjatë rrugës së tyre përbashkonin individë dhe familje të tjera që nuk flisnin detyrimisht të njejtën gjuhë me të parët. Në nivelin më arkaik, bashkësia e gens, i referohej veçse asaj hierarkie thuajse natyrore, pikërisht atij parimi i cili, përputhshmërisht me shpirtin e lirisë gjermanike, s’është gjë tjetër përpos vlerës luftarake, trimërisë së shprehur gjatë luftës. Përderisa më vonë, ky grup njerëzish gentes u pajisën me një lex, më tej me një rex – dhe nëpërmjet tij, bile edhe me një religio, ata morën përmbajtjen e një populus. Pikërisht, në këtë moment, gjendemi përballë elementit të parë, të ngarkuar me një simbolikë të fortë të një bashkimi, nëpërmjet të cilës populli i krijuar mund të kqyret si një person virtual, një egzistencë në rrugën e njohjes. Përfundimisht, kjo njohje mund të konsiderohet si realizuar politikisht atëhere kur ky populus shëndrrohet në patria. Dhe kjo patria del në plan të parë dhe imponohet atëhere kur ky populus mer nga pushteti qëndror, Roma, autorizimin për t’u ngulur në një territor të kufizuar gjeografikisht dhe të ndarë me kufij nga pjesët e tjera të Perandorisë.

.

. Kjo lidhje e individit me një territor që përfaqson vendlindjen, ky përkushtim i grupit njerëzor ndaj një vendi që kufizon shtrirjen e tij jetësore, ky investim moral dhe fizik i një populus ndaj një patria tërheq menjëherë vemendjen pasi përbën çimenton elementare të çdo identiteti kolektiv, formën e parë të çdo ndërgjegjeje patriotike. Paçka se në këtë stad, patria nuk është ende natio – një formë tjetër e shprehjes kolektive identitare, e ndërtuar brenda dhe nëpërmjet egzistencës së Shtetit sovran.

. Ilustrimi më i ndjerë dhe i vetvetishëm i këtij lloj patriotizmi gjendet tek Naimi i mërguar, i cili nga larg, me sytë e mendjes përshkon vendlindjen dhe zgjat lisat, zgjeron dhe lulëzon fushat, zbukuron bregoret dhe kullon deri edhe lumënjtë, përpara se shpirti i tij të shpërthejë në thirrjen aq të njohur : " Ti Shqipëri më ep nderrë, më ep emërin shqipëtar, zemërnë ti ma gatove plot me dëshirë dhe me zjarr ".

.

.

. 2. Patriotizmi si arsye.

.

. Do të kisha dashur ta përfundoja këtu - dhe me këto vargje sublime - këtë reflektim lidhur me patriotizmin, por të tjerë, më të ditur dhe më këmbëngulës se unë – dhe për më tepër, evropianë të stërbindur - më sugjerojnë se ky i fundit shfaqet në forma edhe më të sofistikuara të shprehjes së shpirtit kolektiv. Pas një shqyrtimi të kujdesshëm, jam gati t’i injoroj për shkak të karakterit të tyre thellësisht abstrakt dhe veçanërisht kompleks por një mendje më thotë se bëj gabim - të njejtin gabim që bën edhe ai tjetri kur shpall evropianitetin e shqiptarëve, pa u shqetësuar aspak lidhur me përqasjen e brendshme dhe të ndërgjegjshme të vetë evropianit ndaj vlerave të Evropës së tij.

.

. - Nën vështrimin e evropianit, bëhet fjalë pra në rradhë të parë për patriotizmin kulturor – atë prizëm shumëfaqësh ku thyhet dhe reflektohet kultura si forcë lëvizëse e qytetërimit. Ky koncept, i ngjizur dhe i strukturuar qysh në kohën e Rilindjes evropiane nëpërmjet " qytetërimit të zakoneve dhe dokeve " orienton domosdoshmërisht drejt figurës së Erazmit të Roterdamit (i qytetëruari : njeriu, përfaqsuesi i gjithçkaje fisnike, më të mirë, përkundrejt çdo gjëje tjetër). Humanisti i madh përcakton në këtë mënyrë parimin e civilizimit si artin e sjelljeve të mira që i lejon qënies njerëzore të riprodhojë imazhin e tij në botën që e rrethon, jashtë sferës së ngushtë private, të familjes apo të fshatit. Me fjalë të tjera, është pikërisht ky patriotizëm kulturor që lejon bashkëjetesën e aspektit kulturor individual me atë kolektiv, ballafaqimin e individit me bashkësinë, pa përplasje mes ndjeshmërive të ndryshme të jetës qytetare, që mundëson së fundi ndërshkrirjen e komponentes së kulturës kombëtare në sfondin gjithëpërfshirës të kulturës evropiane.

.

. - Në skajin tjetër të arsyes qëndron patriotizmi juridik – i frymëzuar nga arsyeja emancipuese e ideve universale, të formuluara gjetë Epokës së Dritëzave (Lumières). Të shpirtërzuara gjatë Revolucionit francez të vitit 1789, Këto ide nëpërmjet ndërtimit të idesë së kombit (të materializuar në idenë e një " Kushtetute republikane ", rrjedhim i drejpërdrejtë i përfytyrimit të të Drejtës Publike). Ky koncept revolucionar për epokën frymëzoi gjerësisht lëvizjet kombëtare të shekullit të XIX që mbështeteshin mbi principin e të drejtës së popujve për vetvendosje si edhe mbi principin tjetër që garantonte liritë demokratike. Veçse, e parë kësisoj, përmbajtja e këtij patriotizmi – vetë kombi, egziston nëpërmjet dhe për hir të substancës juridike, të shprehur me anë të Kushtetutës, pra të një akti politik në princip të drejtë që presupozon bashkëzgzistencën e lirisë dhe të barazisë. Me fjalë të tjera, që të funksionojë si duhet, ky patriotizëm juridik ka nevojë për autonominë politike të qytetarit, megjithëse universaliteti i të parit nuk implikon forcërisht qenien e të dytit. Sidoqoftë, në bashkëveprimin e këtyre dy kushteve - universalitetit të kuadrit juridik dhe autonomisë së vullnetit politik – ky patriotizmi ynë juridik arrin të përmbushë mbivendosjen e Shtetit ligjor dhe demokracisë.

.

. - Diku mes këtyre patriotizmave qëndron patriotizmi historik, një koncept tejet i përpunuar dhe ende i diskutueshëm – veçanërisht nën prizmin e asaj përpjekjeje të natyrës bashkësiore që mundohet të amalgamojë larminë e identiteve të përveçme evropiane. Eshtë e vështirë në këto kushte të shmanget ajo ndjenjë kombëtare sintetike, e formuluar fillimisht nga Ernest Renan, në atë debatin historik lidhur me idenë e kombit. Ata që e kanë lexuar me kujdes tekstin vërejnë se Renan i largohet çdo baze fizikaliste – ja edhe një neologjizëm tjetër ad hoc – të kombësisë : gjakut, racës sikundër edhe territorit të përcaktuar. Një hap më tej, ai refuzon edhe idenë e çdo themeli përbashkues material – atë bashkësinë e famshme të interesave. Dhe si për t’i vënë kapakun, ai hedh poshtë edhe kriterin aq ndjellës kulturor : gjuhën dhe fenë. Ç’mbetet përfundimisht në të ? Një bazë thellësisht shpirtërore, thuajse mistike. " Kombi – thotë ai - është një shpirt, një princip shpirtëror ", i cili transcendon sapo që zhvishet nga veçoritë e racës, të gjuhës apo edhe të territorit. Çka mbetet si thelbësore në të është historia dhe kujtesa e përbashkët sikundër dhe vullneti i përbashkët në të tashmen. Ja pra edhe përmasat e reja të këtij patiotizmi, në dallim me atë gjeografik : e shkuara dhe e tashmja " Njëra është të zotëruarit e përbashkët të një trashëgimie të pasur në kujtime, tjetra është mirëkuptimi i përditshëm, dëshira për të jetuar së bashku, vullneti për të vazhduar që të vihet në dukje, trashëgimia që kemi marrë në mënyrë të pandashme ". Historia si e kaluar dhe vullneti i përbashkët si e sotme, e gjitha e kqyrur si një transcendim shpirtëror : ja edhe elementët bashkësiorë që qëndrojnë të themel të patriotizmit historik. Cilido prej nesh, i pasionuar pas filozofisë, mund të përqasë përpjekjen e Renanit me mendimin hegelian. Pasi tek Hegeli, shpirti kombëtar – Volksgeist – realizohet vetëm nëpërmjet Shtetit, në mënyrë të tillë - dhe në dallim rrënjësor nga përfytyrimi i Kulturnation të Herder-it, sikundër dhe përmasa politike qëndron më sipër se përmasa kulturore.

. Ja përse tek Renan sikundër dhe tek vetë Hegel, " ideja e kombit " ose " shpirti kombëtar " që përbën edhe thelbin e " patriotizmit historik " pozicionohet në një distancë të barazlarguar nga njera anë ndaj konceptit parakombëtar, të ngritur mbi elementët e bashkësisë të racës, te gjakut, të gjuhës, të fesë – tek-e-fundja , të interesave të përbashkëta , dhe nga ana tjetër, nga koncepti tejkombëtar, të mbështetur mbi idenë artificiale të kombit, të trashëguar nga Revolucioni francez dhe të mishëruar nga logjika e pashpirt juridike.

.

. - Shkalla sipërore dhe ndoshta më e përpunuar e logjikës së mësipërme shprehet nëpërmjet konceptit të patriotizmit kushtetues, i lidhur pazgjidhshmërisht me temën e identitetit tejkombëtar dhe më tej, me idenë e një strukture tejshtetërore – frut i praktikës së përbashkët kontinentale në kuadrin tashmë të mirënjohur të Bashkimit evropian.

. Pa asnjë dyshim, autorësia e përpunimit të këtij koncepti i takon Jurgen Habermas-it, i cili kqyr në mënyrë kritike atë çka të tjerët para tij – pas Aushvicit - e interpretojnë si " vazhdueshmëri historike të identitetit gjerman ". Me fjalë të tjera – dhe në emër të një përgjegjësie ndaj të kaluarës – Habermas kritikon atë konceptin ende fort konvencional të historisë, të etikës si edhe raportet ndaj traditave. " Tradita – shprehet Habermasi – do të thotë që ne ndjekim një diçka sikur ajo të mos krijojë aspak probleme, një diçka të filluar nga të tjerët dhe e thjeshtuar nga po ata të tjerë. Normalisht, ne vetëimagjinojmë që këta " pararendës " përballë nesh, nuk janë në gjendje të na magjepsin plotësisht, të luajnë rolin e një Deus Malignus. Veçse, kjo bazë mirëkuptimi u përmbys njëherë e mirë përballë dhomave të gazit ". Përpara kësaj dileme, përballë asaj përgjegjësie morale dhe politike ndaj të kaluarës, Habermasi shëndrrohet në zëdhënës të një ndërgjegjeje kolektive, e cila tashmë e ka përvehtësuar dhe bërë të vetën shëndrrimin e idesë dikur mbizotëruese të identitetit kombëtar dhe të sovranitetit të Shtetit-komb në një identitet tejkombëtar, " në emër të pretendimit të ngritur nga të vdekurit ndaj forcës anamnezike të brezave të të gjallëve ".

.

. " … sigurisht që ne nuk jemi në gjendje që të rimëkëmben në të mirë, vuajtjet dhe padrejtësitë e të kaluarës. Por ama, ne zotërojmë atë forcën e dobët të një rikujtimi, të shoqëruar me ndjenjën e mëkatit. Ndërkohë, ndjeshmëria ndaj martirëve të pafajshëm, trashëgiminë e te cilëve ne përjetojmë, prodhon njëkohësisht një distancë reflektuese ndaj traditave tona, një ndjeshmëri përballë dyvlerësive të pamatshme të traditave që kanë gëdhendur identitetin tonë ".

.

. Me fjalë të tjera, i takon të gjallëve të projektojnë të ardhmen mbi bazën e vlerave të tilla si paqja, bashkëjetesa dhe toleranca duke patur parasysh përvojën e dhimbshme të të vdekurve, viktima të të kaluarës të dhunshme dhe tragjike, të flijuar mbi altarin nacionalist të Shtetit-komb. Nën prizmin e vështrimit habermasian, identiteti tejkombëtar përvijohet nga motivet jo-nacionaliste të pjesëmarrjes në një bashkësi politike – nga patriotizmi kushtetues, një lidhje që realizohet përtej kategorive të përkatësisë etnike, gjuhësore ose kulturore. Kjo pjesëmarrje vlerësohet pikërisht nëpërmjet kritereve etike të njohjes dhe të pranimit reciprok mes subjekteve ligjore - qofshin ata individë ose Shtete, sikundër dhe kriteret politike të njohjes së përbashkët të parimeve themelore të demokracisë dhe të Shtetit ligjor.

.

. Kjo ngrehinë e admirueshme intelektuale e patriotizmit kushtetues vihet në vështirësi sapo që ballafaqohet me realitetin konkret. Askush, bile edhe vetë Habermas-i, nuk është në gjendje të shpjegojë se në ç’mënyrë, ky identitet tejkombëtar që duhet të karakterizojë demos-in evropian – amalgamë e dozuar dhe e ekulibruar e identiteteve të përveçme kombëtare – mund të mbijetojë jashtë një kombi evropian të papërfytyrueshëm, thellësisht utopik. Sikundër nuk është gjithashtu në gjendje të na bindë se në çfarë feje, ky proces ndërtimtar evropian mund të pajtojë unitetin politik të Bashkimit me pluralizmin kombëtar, përbotshmërinë (lexo : universalitetin) e kuadrit juridik të bashkësisë me veçoritë e identiteteve kulturore të përbërësve. E thënë ndryshe, cilët janë gurët e atij kandari hipotetik që arrin të gjejë barazpeshën mes rendit juridik të bashkësisë politike dhe rendit kulturor, historik dhe gjeografik të identiteve të përveçme kombëtare ?

.

.

. * * *

.

.

. Çka tjetër – përveç mjeshtërisë ideshtjellëse - përbashkon mendimtarët romantikë shqiptarë Frashëri dhe filozofin tejrealist gjerman Habermas ? Mendoj, përvehtësimi i izmës patriotike – sikundër dikur Arkimedi përdorte levën e tij imagjinare - për të përmbysur rolin e kategorisë kohore (e shkuara, e tashmja dhe e ardhmja) në ngjizjen e imagjinarit kolektiv – kombit. Pikërisht të atij kombi që, sipas Benedikt Andersonit, s’përfaqson gjë tjetër veçse "një bashkësi politike imagjinare dhe e imagjinuar si pazgjithshmërisht e kufizuar dhe sovrane ".

.

. Të parët, Frashërllinjtë tanë, megjithë implikimin e gjithëanshëm në ngrehinën administrativo-kulturore të Perandorisë otomane, mohojnë të tashmen e tyre - bashkëegzistencën si përbërëse pak a shumë anonime në gjirin e bashkësisë juridiko-fetare otomane, dhe në emër të një identiteti të përveçëm kombëtar, i kthehen të vetmit " realitet " të mundshëm – të shkuarës së lavdishme, për të kërkuar elementët përbërës të ndërtimit të të ardhmes. Është pikërisht mbêshtetja sistematike nê të shkuarën që ju furnizon forcën lëvizëse të aksionit emancipues – nacionalizmin – arsyen e egzistencës tashmë të përveçme të Shqiptarëve si komb në koncertin e përbotshëm. Është interesante të nënvizohet se në përçapjen e tyre, kêta Frashërllinj – sikundër dhe bashkërendësit e tyre po aq të ndritur – nuk hezitojnë aspak të fshijnë nga lista e referencave të lavdishme kombëtare pikërisht atë çka bëhet pengesë – përkatësinë fetare. Bile, ata nuk hezitojnë aspak që edhe elementin më aktiv të nacionalizmit të tyre militant – shqiptarizmin – ta vendosin pikërisht në antipod të kësaj përkatësie ; një shekullarizëm që krijon një dinamikë të përveçme, të ndryshme nga dinamika nacionaliste e fqinjëve, ndoshta bindëse por sidoqoftë hezituese - pasi asaj i mungon përmasa mistike.

.

. Në skajin tjetër të shkallës krahasimore, për shkak të përvojës së tij personale të nacional-socializmit hitlerian dhe si pasojë e traumatizmit të pësuar nga njohja me krimet naziste, Habermas-i flak tutje të shkuarën e turpshme dhe i kthehet të vetmit realitet të mundshëm – të sotmes evropiane – për të kërkuar elementët e domosdoshëm të ndërtimit të të ardhmes. Është pikërisht mohimi i të shkuarës që shtyn Habermas-in të shprehë vullnetin e tij të thellë dhe të vendosur të kapërcimit të " principit nacionalist " si forcë tashmë shkatërruese dhe t’ju kërkojë Gjermanëve të adoptojnë të vetmen alternativë të besueshme – ndërtimin e identitetit të tyre politik mbi bazën e parimeve civile të përbotshme, të tillë si toleranca, bashkëpunimi dhe mirëkuptimi " nën dritën e të cilave, traditat kombëtare nuk janë më të përvehtësueshme në gjendjen e tyre aktuale por vetëm nën një perspektivë kritike dhe autokritike ".

. Krahasimi i mësipërm ve në pah faktin se qêndrimi ndaj tê shkuarês përbën edhe një nga linjat ndarëse mes patriotizmit dhe nacionalizmit, ndërkohë që ekuilibri luhatet mes arsyes dhe ndjenjës : përdorimi i referencave të vetme etnike, gjuhësore ose kulturore (bile edhe ato fetare) për të egzaltuar - ose për të parandaluar ekzaltimin tragjik të - një të shkuar(e) të ndritur, një përkatësi(e) kulturore të lavdishme ; krenaria instiktive kryeneçe – ose reflektimi filozofik dyshues – ndaj rrëfimit mitik të origjinës kombëtare.

.

.

. (vijon)

La suite.. - Vazhdimi...

Kjo Evropë, pas të cilës rendim…

.

. Do ditë më parë, " populli evropian " ju drejtua kutive të votimit dhe ripërtëriti për pesë vjetët e ardhshëm instancën e tij më të lartë të përbashkët, Parlamentin e Strasburgut. Veçse kësaj rradhe, kjo fitore e re e demokracisë evropiane - sipas një farë retorike sa të zakonshme aq edhe bajate, vështirë se mund të mbahet mend si një e tillë. Në të vërtetë, rezultatet e këtij votimi tregojnë thjesht se ky popull, përpara se të jetë demokrat, është pragmatik dhe realist – të paktën, shumë më tepër pragmatik dhe realist se sa ajo elitë e tij që drejton partitë politike, që udhëheq qeveritë vendore dhe që synon karriket e Strasburgut.

. Le të gjykojmë vetë : fillimisht, ai dyzon mbi dobinë vetë të këtij Parlamenti – përderisa vetëm 43,55% e votuesve marin udhën e kutive, pra një abstenim rekord prej 56,45% ; në vijim, pjesa më e madhe e atyre që votojnë mendojnë se në këto ditë të vështira krize, ja vlen më mirë të preokupohesh për atë çka është e prekshme, e numërueshme, konkrete, se sa për ëndrrat, teoritë dhe idealet – pra, për Evropën e ekonomisë dhe të kapitalit të të djathtës se sa për Evropën sociale të të majtës ; së fundi, përtej fraktalit tradicional " e djathtë – e majtë ", Evropa e sotme ju ngjall po aq pikpyetje sa edhe frikë ajo e nesërmja – pse jo, një Evropë shumë më tepër ekologjike ? me një ekonomi të riorientuar drejt aktiviteteve të ashtuquajtura " të qëndrueshme ", të çliruar nga mania shkatërruese e shkallës së rritjes.. sikundër dhe një Evropë e ekstremeve ksenofobe, antiislamike, thjesht, një anti-Evropë për euroskeptikët. .

.

. . To vote or not to vote…

.

. Cili është problemi i kësaj Evrope që zgjedhësit-qytetarë të saj nuk tunden më vendit për të votuar për përfaqsuesit e tyre ? Mos është vallë efekti krizë që ju prët këmbët dhe ju paralizon duart, fakti që një vend i tërë duhet të mobilizohet për një grusht deputetësh - figurantë të pafuqishëm për të ndikuar në vendimet e instancave drejtuese, gjithmonë prerogativë e qeverive kombëtare, apo fakti tjetër që mes referendumeve, zgjedhjeve parlamentare, lokale - të zakonshme dhe të parakohshme, këto evropianet janë një thelë mbi bisht? Përfundimisht, votë krize apo krizë vote ?

. Sidoqoftë, që prej 30 vjetësh zgjedhje evropiane, shkalla e pjesëmarrjes njeh vetëm rënie : 63% e zgjedhësve votuan në 1979, 61% në 1984 (në atë kohë ishin vetëm 10 vende antare), 58.5% në 1989, 56.8% në 1994 (12 vende antare), 49.8% në 1999 (15 vende antare) dhe 45.6% në 2004 (25 antarë)…për të mbrritur në 43.6% e fundit (me 27 antarë). Me një fjalë, sa më shumë rritet numri i vendeve antare, sa më shumë zgjerohet baza elektorale e Bashkimit evropian, sa më shumë rritet numri i deputetëve për t’u zgjedhur, aq më të pakët janë zgjedhësit që shkojnë për të votuar !

. Për çudi, më të lumturuarit e kësaj Evrope – polakët, çekët, hungarezët apo sllovakët – janë edhe më bukëshkalët : vetëm 28% të polakëve " eurofilë " kujtohen se vota është atributi themelor i demokracisë, i asaj demokracie që ju ka munguar aq tepër gjatë komunizmit ; vetëm 25% të çekëve kujtohen për zgjedhjet, paçka se vendi i tyre kryeson Evropën e bashkuar ; dhe ndoshta për inat ndaj këtyre të fundit, vetëm 19% e sllovakëve çapiten drejt kutive të votës. Sa për rumunët (27% pjesëmarrje) dhe sllovenët (23%), shqetësimi i tyre kryesor me sa duket ishte të evtonin vendin e fundit dhe të gjendeshin diku andej nga mesi i listës. Sidoqoftë, më të mirët e kësaj liste të mjerë janë hungarezët (votues me 34% të pjesmarrjes) dhe bullgarët (me 37.5%). Me sa duket, në ish-vendet e lindjes që luhaten ende mes shpresës dhe mosbesimit, demokracia duhet të çajë rrugën e vet " me shpatë në dorë ", ndërkohë që bijtë e saj më të mirë – eurodeputetët – tashmë rendin drejt Strasburgut " me euro në xhepa ", plot 7000 kokrra euro për çdo muaj. Një shpërblim i merituar për atë punë kolosale që i pret, nëpër hotelet dhe restorantet alzasiane.

.

. Në se mungesa e traditës dhe gjendja e brishtë e demokracisë në këto vende është edhe faktori që justifikon pjesëmarrjen e pakët të zgjedhësve në votime, çka mund të themi për vendet e Evropës perëndimore, kështjella të qëmotshme të demokracisë që, edhe ato, notojnë në të njejtat ujra të abstenimit ? Përse vetëm 36% të hollandezëve apo 40% të francezëve interesohen për këto zgjedhje, ndërkohë që pjesa tjetër merr udhën e piknikut apo të bregdetit ? A thua çështjet e Evropës janë të dorës së dytë për 57.8% të gjermanëve apo të austriakëve që preferojnë më mirë shëtitjen se sa votimin ? Përse vetëm 35% të shembullorëve suedezë ngrihen prej shtratit me idenë e votës, ndërkohë që vendi i tyre përgatitet të udhëheqë Bashkimin evropian për gjashtë muajt e ardhshëm? Mos duhet vallë që votimi të shëndrrohet në një detyrim ligjor për të shmangur abstenimin masiv? Nuk i besoj ligjit në këtë lëmë - nën dritën e rezultateve të Greqisë ku, edhe pse ligji detyron, vetëm 55% e votuesve e respektojnë këtë ligj ! Bile edhe pa këtë ligj, 66.5% e italjanëve del për të votuar – paçka se 7% më pak përkundrejt zgjedhjeve të vitit 2004.

. I ndriçuar pra nga shifrat, prirem të mendoj se Evropa e sotme jo vetëm që nuk frymëzon, por ajo zhgënjen. Të paktën Evropianin e thjeshtë, atë të rrugës, i cili ende nuk arrin të shohë kjartë drejt cilash horizontesh ajo rend, që ende nuk është i bindur se fatin e tij – dhe atë të vendit – jua ka lënë në dorë njerëzve më të përshtatshëm për atë punë.. për të mos thënë së fundi se ai ende nuk e ka fort të kjartë për çka shërben një Evropë e tillë teknokratësh !

.

.

. Right, right, right… all.

.

. Sipas logjikës së vetë demokracisë, nga momenti që shumica çinteresohet në këtë farë feje nga rezultati i votës – pra, nga momenti që zgjedhja e qeverisjes shëndrrohet në çështje të një pakice – " gjëja publike ", shprehje e të cilës janë pikërisht këto zgjedhje, humb substancën e vet politike ndërkohë që fituesi qeverisës humb legjitimitetin e ushtrimit të pushtetit. Por në praktikën e sotme, pakkush shqetësohet nga substanca e " gjësë publike " dhe aq më pak arrin që fituesit e zgjedhjeve të shqetësohen në atë masë për legjitimitetin e pushtetit të tyre sa të humbasin gjumin. Përveç ndoshta atyre që humbën zgjedhjet – hupësit - të cilët, në mos për gjë tjetër, janë të vëmendshëm ndaj çfaqjeve të tilla fillimisht për të justifikuar rezultatet e këqia ose për t’jua kënduar fituesve si këngë. Veçse hupësit e kësaj rradhe – e majta socialiste dhe social-demokrate evropiane – mori një shuplakë monumentale, të tillë që jo vetëm e ka humbur toruan për momentin por edhe e ardhmja i është zhdukur sysh.

. Për një varg arsyesh, në dukje jo fort të kjarta, gjithandej në Evropë, qoftë në opozitë apo në pushtet, kjo e majtë pësoi një humbje fort të ndjerë :

. - në Francë, partia në pushtet (UMP e Sarkozisë) e tregoi vehten si forca kryesore politike e vendit me gati 29% të votave, ose 12 pikë më shumë në krahasim me zgjedhjet e mëparshme të 2004, ndërkohë që opozita socialiste largohet kokëulur me vetëm 16.5% të tyre, ose 15 pikë më pak ndaj 2004. Bile ç’është më e keqja, për pak gjë, ajo desh përfundoi në vendin e tretë që sot mbahet nga të Gjelbërtit e Kohn-Benditit që kundër çdo parashikimi arritën të sigurojnë 16.2%. Por padyshim, humbësi i vërtetë i këtyre zgjedhjeve është partia centriste MoDem që arriti të mbledhë vetëm 8.5% të votave, kur sipas të gjitha parashikimeve ajo do të shfaqej si forca e tretë – dhe alternativa e ardhshme e vendit – me afro 15% të votave.

. - Atë çka mundën të evitojnë socialistët francezë, e pësuan sivëllezërit e tyre laburistë në Britani të Madhe ku partia e Gordon Brown-it, megjithëse në pushtet, shkau në vendin e tretë me vetëm 15% të votave, ose me 8 pikë më pak në krahasim me 2004. Sikundër edhe parashikohej, fituesit e këtyre zgjedhjeve janë konservatorët (29%), të ndjekur nga partia eurofobe Ukip (17%). Çudia e këtyre zgjedhjeve ishte partia e të djathtës ekstreme BNP që me 6.5% të zgjedhësve arrin të çojë dy deputetë në Strasburg.

. - Në Gjermani, Angela Merkel mund të marë frymë me qetësi pasi partia e saj CDU – bashkë me motrën e vogël bavareze CSU – realizojnë 38% të votave. Megjithëse 6 pikë më pak se rezultatet e 2004, ky rezultat varros përfundimisht SPD social-demokrate (20.8%, më i keqi rezultat në historinë e zgjedhjeve evropiane të saj). Me një të tillë rezultat edhe një aleancë e parashikueshme me të Gjelbërtit (12%) nuk ngren më peshë. Ndoshta fituesit e vertetë të këtyre zgjedhjeve në Gjermani janë liberalët (11%), të cilët gjejnë një rol aq të preferuar të arbitrit lidhur me zhvillimet e ardhshme politike në vend.

. - Në Itali, megjithëse nuk mundi të realizojë premtimin e tij prej 40% të votave, Berluskonit ju desh të kënaqej me 34.7% (thuaj 3 pikë më pak se në vitin 2004). Megjithëse hupëse, partia demokratike PD (e majta) arriti të frenojë deri diku qorollepsjen me ato 26.5% të votave (edhe ajo në humbje të 5 pikëve ndaj 2004). Sikundër pritej, antiemigrantëve Nordistë të Ligës ju qeshte buza pas votimeve pasi për herë të parë, partia e tyre realizonte një rezultat me dy shifra (11%). Si për të balancuar kandarin, edhe Italia e Vlerave e antikorrupsionistit Di Pietro mundi të mbledhë 7.8% të votave, ose dyfishin e rezultateve të 2004.

.

. - gjithandej gjetkë, nga Spanja në Vendet Baltike – duke kaluar nga Skandinavia dhe duke përfunduar në Ballkan – partitë e mëdha të djathta ruajtën vendin e parë në skemat vendore politike, me përjashtim të Greqisë ku votat e PASOK-ut tejkalonin ato të shumicës së djathtë në pushtet. Por Greqia mbetet thjesht një përjashtim që vërteton jo më një rregull por një paradoks : çdo gjë përmbyset në planin lokal, asgjë s’lëviz në nivelin e Parlamentit të Strasburgut. Shumica në këtë Parlament do të jetë konservatore si edhe më parë. Kështu PPE (Partia Popullore Evropiane) do të përfaqsohet me 267 deputetë për një total prej 736 vendesh, ose 36.28% (në 2004 kjo shifër ishte 36.7% ose 288 të zgjedhur për 785 vende). Sidoqoftë, PPE kryeson në distancë të madhe me PSE (Partia Socialiste Evropiane) e cila përfaqsohet me 159 deputetë, pa llogaritur ata 20 të PD italjane – pra, diçka si 20% të numrit të përgjithshëm (217 në legjislaturën e mëparshme). Tutje pas qëndrojnë liberalët – thuaj të pandryshuar me 81 deputetë – sikundër dhe të Gjelbërtit që sot numërojnë 51 deputetë (43 një legjislaturë më parë).

. Por, politika është një sistem i mbyllur dhe çdo i tillë i bindet ligjit të ruajtjes dhe të shëndrrimit. " Asgjë nuk humbet, gjithçka shëndrrohet ". Në se pesha e të djathtës mbetet konstante, atë çka humb e majta e rekuperojnë ekstremet : islamofobët holandezë të Geert Wilders (17%), eurofobët e Ukip-it (17%) dhe ekstemistët e djathtë të BNP (6.5%) në Angli, euroskeptikët austriakë të Hans Peter Martin (18%), atisemitët dhe antiromët hungarezë të Jobbik (15%), ultranacionalistët slovakë të SNS (6%), rumunomëdhenjtë e PRM (7%), ksenofobët bullgarë të Ataka (12.5%).

.

. Si shpjegohet një rezultat i tillë i të majtës ? Karakteri i përgjithshëm dhe shtrirja gjeografike e kësaj disfate sugjerojnë se ajo është ndikuar nga një fenomen po aq i përgjithshëm, që prek Evropën mbarë – kriza financiaro-ekonomike. Me fjalë të tjera, ky përkeqësim i ekonomisë që po përjeton Evropa – si edhe pasojat e tij të drejtpërdrejta ndaj tregut të punës, ndaj rrogave, ndaj fuqisë blerëse, ndaj arritjeve sociale etj – ndëshkon pikërisht të majtën dhe politikën e saj. Një paradoks i vërtetë pasi, tradicionalisht, e majta ka imagjinuar se një krizë ekonomike e kapitalizmit krijon një kontekst të favorshëm për të, duke mobilizuar forcat e gjalla progresiste kundër kapitalit – pra kundër të djathtës ! E pra, kjo e djathtë evropiane aty ku mban pushtetin, përballë ashpërsisë së krizës dhe shtrirjes së saj të frikshme, huazoi pikërisht metodat karakteristike të të majtës socialiste apo social-demokrate : " shtetëzimin " e sektorëve më kritikë, ndërhyrjen masive me kapitale shtetërore dhe vënien nën kontroll apo nën mbikqyrje të bankave apo të ndërmarrjeve kyçe të ekonomisë kombëtare. Në mënyrë krejt të natyrshme, këtë gjë bëri edhe e majta, në ato pak vende ku ende qeveris (Britani e Madhe, Spanjë..) dhe për çudi, kjo gjë nuk e shpëtoi nga ndëshkimi i votës popullore ! Një paradoks i dytë i këtyre zgjedhjeve ?

. Në të vërtetë, në se kriza e sotme frymëzon shqetësimin popullor evropian të momentit dhe strukturon qëndrimet e tij, emëruesi i përbashkët i opinionit publik është pikërisht përfytyrimi bashkësior i kësaj Evrope si edhe perspektiva afatgjatë e këtij konstruksioni politik. Kështu, shpjegimi i rezultateve të votës mund të tentohet vetëm nëpërmjet masës së përputhjes të aspiratës popullore dhe shqetësimeve ndaj situatave rrethanore konkrete nga njera anë, me përmbajtjen e projektit evropian dhe koherencën e praktikës politike të një partie ose një grupimi forcash, nga ana tjetër. Kur një përputhje e tillë nuk egziston, opinioni ose nuk voton (abstenon) ose ja jep votën e tij ekstremeve (votë ndëshkimi) ; rrallëherë, dhe aq më pak masivisht, ndodh që ai të ndrrojë krahun – të braktisë të majtën për të djathtën ose anasjelltas.

. Me fjalë të tjera, në se e majta evropiane mori një të tillë goditje, shkaqet duhen kërkuar aty ku kryqëzohen qëndrimet e saj ndaj kapitalit dhe projektet e saj lidhur me Evropën. Eshtë pak të thuhet se lidhur me këto çështje, pikpamjet dhe reaksionet e saj janë konfuze dhe të dykuptimta : si është e mundur të luftosh për drejtësi sociale krahas punonjësve të pakënaqur dhe të admirosh masat liberale të patronëve të ngopur ; të kritikosh varfërimin relativ dhe absolut të masës së gjerë popullore dhe të bësh çmos për t’u pasuruar vetë ; të kërkosh politika të mbrojtjes sociale nga ana e qeverisë kur je në opozitë dhe të ndërmarrësh veprime që përkeqësojnë pikërisht këtë mbrojtje kur je në pushtet ; të shpallesh partizan i betuar i Evropës së Bashkuar dhe të kalosh kohën duke kritikuar ligjet e shpallura në Bruksel dhe liberalizmin e Bankës qendrore evropiane ?

.

.

. * * *

.

.

. Sikundër edhe të tjera të llojit, vlera e këtij shkrimi - analizë mbetet gjithmonë e kufizuar. Pasi ai vjen disi pas pilafit – dhjetë ditë në mos më tepër pas zgjedhjeve. Do të dëshiroja të ishte ndryshe… dhe ndoshta, ja vlente që ai të ishte shkruar përpara zgjedhjeve. Veçse përmbajtja e tij do të ishte krejt tjetër, i frymëzuar më shumë nga dëshirat se sa nga realiteti i vrazhdë. Me fjalë të tjera, në në vend të analizës do të kishim parashikime, suksesi i të cilave i ngjan atyre të horoskopit. Parashikime që zakonisht shërbejnë për të nxitur shitjen e gazetave – si dhe për të justifikuar rrogat e Instituteve të sondazheve që sidoqoftë, mbeten gjithmonë më seriozë se sa kabinetet e astrologëve. Per çka vlen atëhere ky shkrim ?

.

. Së pari për të nënvizuar që jo vetëm memorja njerëzore është e shkurtër, por edhe politikanët bëjnë çmos që t’a shkurtojnë atë sa më tepër. Ve bast që sot, fituesit e këtyre zgjedhjeve i spjegojnë rezultatet nëpërmjet meritave të punës së tyre të palodhur dhe me largpamësinë e programeve të tyre ndërkohë që hupësit vazhdojë t’i justifikojnë nëpërmjet naivitetit dhe shkurtpamësisë të zgjedhësve – sikundër ai deputeti laburist anglez që i quajti këta të fundit " skizofrenë ". Sidoqoftë, vitin e ardhshëm, kush do të kujtohet se " shumica " fituese e eurodeputetëve të një vendi – dhe në këtë rast, po mar si shembull Francën – pra, UMP e Sarkozisë, përfaqsonte në kohën e vet vetëm 28% të atyre 40% të zgjedhësve që begenisën të votojnë, zgjedhës që në realitet përbëjnë vetëm 65% të popullsisë së përgjithshme të Francës? Me fjalë të tjera, mjaftoi vetëm 7% e francezëve ose 1 francez në 14 syresh që Presidenti dhe partia e tij të mburren përpara vendit dhe Evropës mbarë për meritat e tyre dhe më pas, të imponojnë vizionin e tyre të Evropës së ardhshme. Po sikur nesër, shumica ftuese të reduktohet në 15% ndërkohë që, nën shembullin e Sllovakëve dhe të Çekëve, vetëm 20% e zgjedhësve të shkojnë të votojnë.. cila do të jetë logjika e brendshme e kësaj demokracie evropiane ku preferenca politike e 2% të popullsisë së një vendi është e mjaftë për të vendosur mbi të ardhmen e kontinentit ?

.

. Së dyti, për t’ju rikujtuar gjithë atyre që ende mbajnë rradhën përpara derës së kësaj Evrope, si puna e shqiptarëve, se zhvillimet e fundit dhe tendencat e saj politike nuk parashikojnë diçka të mirë ne favor të tyre. Ka ardhur pra koha për ta për të ballafaquar ëndrrën e shumëdëshiruar me realitetin – me realitetin e tyre konkret, sikundër edhe me realitetin e vetë Evropës. Në se ata vazhdojnë të imagjinojnë se integrimi i tyre në Evropë mund të kryhet në emër të një " detyrimi hipotetik të dhënies së ndihmës " apo për hir të " identitetit evropian të Shqiptarëve " ata gabohen rëndë. Po ashtu ata gabohen në se kqyrin Evropën si një mal me evro-lekë apo si një pashaportë magjike që hap dyert e parajsës, sikundër kanë bërë përgjatë pesëmbëdhjetë vjetëve të fundit.

. Evropa e sotme, ajo e shekullit të XXI, nuk është e njejta me atë Evropë të viteve tetëdhjetë të shekullit të shkuar. Vullneti evropian i asokohe që ju hapi dyert lypsarakëve të dikurshëm – sot pasunarë - grekë dhe portugezë për të krijuar një forcë politiko-ushtarake si kundërpeshë ose si alternativë të bipolit USA-BRSS u rrënua në të njejtën kohë me rënien e Murit të Berlinit, ndërkohë që dalja në skenë e dragonëve kinezë, tigrave koreanë, elefantëve indianë, panterave braziliane apo të tjerë luanë jugafrikanë zveniti dëshirën evropiane për të krijuar një treg të përbashkët ekonomik nga Atlantiku në Ural, një hapësirë të përbashkët ku mund të qarkullojnë lirshëm mallrat, vlerat, shërbimet dhe njerëzit. Ajo lojë botërore pokeri politik që dikur luhej rreth tryezës në G8, sot luhet mes njëzet lojtarësh, gjysma e të cilëve mprehin thikat, dhe nesër ndoshta mes dyzet të tillë ortakësh … Troç muhabetit, nëse për të ruajtur fytyrën, kjo Evropë s’mund të dëbojë nga sofra e përbashkët zhelamanët e dikurshëm polakë, çekë apo rumunë dhe bullgarë, të shtruar me lugë në brez, të paktën ajo mund të pengojë të tjerët e rradhës t’u bashkangjiten të parëve.

. Ç’na mbetet të bëjmë në të tilla kushte? Ose të vazhdojmë të lypim me dinjitet te porta e kalasë Evropë – bile herë-herë duke i lutur kumbarët fqinjë aq shpirtgjerë të thonë ndonjë fjalë të mirë për ne në atë mexhelisin e tyre fisnik, ose të ulemi këmbëkryq dhe të reflektojmë seriozisht mbi rrugët dhe mundësitë e zhvillimit. Në se idetë mungojnë, Evropa na furnizon shembujt, na sjell përvojën : si bënë druvarët e djeshëm finlandezë për t’u ngjitur në kulmet e telefonisë portative botërore, barinjtë e dikurshëm sviceranë për t’u shëndrruar në bankierë të botës mbarë, mullixhinjtë e ndryshkur hollandezë për t’u shpallur luleshtarë aq të kërkuar apo poçarët e cfilitur spanjollë për t’u kthyer në furnizuesit kontinentalë të majolikës ?… Mjaft të kqyrim se shumëkush bën çmos të ngrejë në rang monumenti kombëtar traditën e tij të prodhimit të djathit, të vajit të ullirit, të ullinjve të rregjur, të verës, të sallamërisë.. në mos po edhe të picës, të gulashit dhe të qebapit !

.

. Ndoshta me këtë rast mund të kujtohemi se mes të parëve tanë, pikërisht mes atyre mjeshtrave që përpunuan artizanatin aq karakteristik të qilimave, të gurgëdhëndjes, të argjendarisë, të qëndisjeve të arit mbi xhamadan apo edhe të llullave prej shqope, kish edhe nga ata kallfë, lajtmotivi i të cilëve përmblidhej nga ajo fjala e urtë " Lypa veç fytyrën e zezë ka, se pa gjë s’të len ".

La suite.. - Vazhdimi...

Metafizikë Patriotike (1).

. Shopenhauer: "... njeriu është një kafshë metafizike".

.

. Ky shkrim duhet të kish dalë në dritë kohë më parë – para dy-tre muajsh. Aq më tepër kur, gjatë një debati fort të ndezur që qendërzohej mbi vllehët, kisha premtuar se përgjigja ime nuk do të vononte… Por, gjithmonë dora ka refuzuar të shtyhet përtej rreshtave të para. Sigurisht, ishte mendja në kërkim të argumentave që mbante dorën.. më tej, ishte vetë dora në kërkim të formulës së përshtatshme që përmbante mendimin… Derisa vështrimi u mbërthye nga të tjera shkrime dhe përfundimisht, rrjedha e fjalëve gjeti të çarën në digën e përtesës. Me këtë rast, falemnderoj Spiritus për zanafillën si edhe Belle fleur për kreditin e fotografive.

.

.

. * * *

.

. Jo rastësisht, fusha semantike e koncepteve të tilla si komb dhe atdhe i nënështrohet keq përpjekjeve përkufizuese. Ndoshta, për shkak të mbivendosjes të një shumllojshmërie kuptimesh, sipas një procesi njëherësh mbledhës dhe përfshirës, këto dy koncepte çojnë reciprokisht drejt njeri tjetrit, në një proces konfuz që i njeh thuaj si sinonime. Ky pasurim i natyrës polisemike është sa frut i historisë po aq edhe pasqyrë besnike i asaj shkarjeje të vazhdueshme të këtyre shprehjeve drejt të tjerash fusha – politike në rradhë të parë, pasojë e përvehtësimit – dhe më tej e përdorimit gati pa kriter të tyre. Paçka se në origjinë këto koncepte s’kishin aspak të bënin me politikën. Drejt rrugës së njohjes (dhe më tej të debatit), ngasja e parë të shtyn të kqyrësh leksikun e tyre.

. Personalisht, e kam të vështirë të zbuloj atë moment kohor kur këto fjalë u shqiptuan për herë të parë në këto vise – ose më mirë, kur ato u përzgjodhën në mënyrë të ndërgjegjshme për të përfaqsuar përmbajtjen e tyre të thellë të sotme. Ndoshta, pasi edhe zhytja në gjuhë në kërkim të gjurmëve kufizohet nga njera anë nga përpjekjet relativisht të vona për ta shkruar dhe nga ana tjetër, nga mungesa e dëshmive të besueshme të trashëgimisë gojore – të asaj dëshmie që i përdor këto fjalë në mënyrë të ndërgjegjshme. Përballë kësaj vështirësie, jam i prirur të vështroj gjuhët e tjera – në rradhë të parë, ato që historia i propozoi si gjuhëformuese (greqishtja ose latinishtja) - dhe të pranoj në mënyrë të heshtur që edhe shqiptarët (më mirë, pararendësit e tyre të origjinës) të kenë njohur procese shoqërore në mos të njejta me bashkëfqinjët e tyre të shquar, të paktën të ngjashme, të kenë përpunuar mekanizma socialë të barazvlershëm. Më duhet të pohoj gjithashtu se është pikërisht fjala komb që i reziston veçanërisht përpjekjes ftilluese – sikundër edhe ajo nyja e famshme i rezistoi si mundi shpatës së Aleksandrit të Madh, ndërkohë që fjala tjetër atdhe = dheu i atit (dheu i etërve dhe jo ati i dherave) - si edhe e barazvlershmja e saj nga ana e gjinisë së mëmës - ndjek një logjikë tashmë të sprovuar edhe jashtë kufijve të botës latine (fatherland / motherland). .

.

. . Kombi – bashkësia e origjinës.

.

. E pra në latinisht, fjala natio vjen nga pjesori natus i foljes nascere = lind. Në atë togun e fjalëve të përzgjedhur brenda një fjalori që shërbejnë për të karakterizuar një bashkësi njerëzore, natio gjend vend në hierarkinë " e morfologjive " sociale, e cila në një rend rritës përmban familjen, fisin, tribunë, etninë, bile për një arsye disi misterioze ajo renditet në krye të saj. Që në kohë të vet, Taciti [55 – 120 e.s] kur përmend një popullsi, e quan atë nationis nomen, non gentis, duke nënvizuar kështu statusin e saj të nën-bashkësisë së gens – njerëzve, që sipas tij përbëjnë formën e përkryer dhe të njejtësuar të një populli, pra të një shoqërie të vërtetë që zotëron njëherësh një strukturë hierarqike dhe bashkëplotësuese. Bile edhe fjalorët latinë që i referohen pikërisht autorëve antikë, sjellin përkufizimet e mëposhtme : " racë, lloj, gjindje ose popullsi ".

. Edhe kur fjala kalon në gjuhët e tjera me bazë latine (frëngjishtja e vjetër e shekullit të XII) në formën e saj nation, edhe pse rrethanat e përdorimit të saj çojnë drejt një veçorie origjinale të bazuar mbi kritere familiariteti, ajo mbetet fort e papërcaktuar, pasi përmbledh " çdo lloj grupimi universitar, fetar, ekonomik dhe rrallë herë etnik ". Vetëm aty rreth shekullit të XV-XVI, kjo fjalë përfshihet në një proces përgjithësues dhe modelohet sipas një mënyre gjinisore dhe kolektive për të treguar popullsitë në rrafshe të ndryshme territoriale. Kështu për shembull, fjalori i Akademisë frënge – në një nga botimet e tij të para të vitit 1708, i përpiluar nga jezuitët, rregjistron edhe poliseminë e fjalës : " Nation - emër kolektiv që i vishet një populli të shumtë në numër që banon në një sipërfaqe pak a shumë të madhe territoriale, të përmbledhur brenda disa kufijve, dhe që thirret me të njejtin emërtim. Natio, gens, populus. Thuhet gjithashtu edhe për banorët e një vendi, megjithëse i ndarë mes disa shtetesh, me qeveri të ndryshme ". Pse jo edhe disa popuj të dalë nga e njejta rrënjë, të lindur brenda të njejtit vend – pra, një popull i përbërë, i qeverisur nga të njejtat ligje.

. Megjithëse asnjë rrethanë e vjetër e konceptit nation nuk i njeh këtij të fundit statusin e një " trupi natyror " dhe ende më pak politik, vetë domethënia e tij përçon si një fill të kuq lidhjen farefisnore ose të gjirisë, atë " origjinë të përbashkët " që çfaqet si një kriter përcaktues që në antikitetin e lashtë. Një gjiri që vjen në në mbështetje të identitetit kulturor të marë si trashëgimi.

.

. Atdheu – trashëgimia e etërve.

.

. Fjalën patria latinët e huazuan prej grekëve, për të cilët mbiemri patria-patris përcaktonte gjithçka që ishte stërgjyshor, i lashtë dhe i traditës. Kjo traditë pra, e trashëguar nga të vjetrit përmblidhet nga shprehja gjinisore ta patria, ndërkohë që një kuptim edhe më të ngushtë përcakton edhe tokën e të vjetërve ge patris. Që të dyja këto kuptime shkrihen në tekstin e tragjedisë Persët të Eskilit (525-456 p.e.s) : " Tunduni, bij të Grekëve, çlironi atdheun, çlironi fëmijët dhe gratë tuaja, altaret e etërve dhe varret e stërgjyshërve ". Në kohë të vet, Demosteni (384-322 p.e.s) i jep këtij termi një kuptim më politik në fjalën e vet " liria e Grekëve ", pasi për oratorin trashëgimia stërgjyshore, përveç tokës, përmban edhe traditat e natyrës fetare ose politike.

. Të gatuar me kulturën helene, autorët latinë si puna e Cezarit, tek termi patria njësojnë pasurinë fortunae, shtëpinë domus, herë herë edhe të drejtat civile civitas, në kuptimin e një trashëgimie, të një tradite të trashëguar. Ciceroni (106 - 43 p.e.s) nuk heziton të lidhë në fjalimet e veta fjalën patria me tjetrën Roma, respublica ose bile edhe Italia, ndërkohë që në tekstin e tij të famshëm Traktati i Ligjeve arrin të bëjë një dallim të prerë mes atdheut (patria) natyror dhe atdheut të qytetarisë. Një prej dialogjeve të tij ve në skenë dy miq që diskutojnë mbi idenë e tyre të atdheut :

. - Atikus : .. ç’ke ke ndër mend kur thua se ky vend është atdheu yt i vërtetë. Mos vallë, ke dy atdhe ? Apo ndoshta egziston vetëm një i tillë, ai që është i përbashkët për ne të gjithë ? Veç nëse për të urtin Katon, atdheu nuk është Roma por Tuskulum !

. - Markus : për Herkulin, mendoj se për të sikundër për të gjithë njerëzit (gens) e komunës (municipe) egzistojnë dy atdhe : një atdhe i natyrës, një tjetër i qytetarisë. Njësoj si të themi se atdheu është sa vendi ku kemi lindur po aq edhe ai që na ka dhënë strehë. Por është e nevojshme që përkushtimi të dalë fitues, ai përkushtim për të cilin emri i republikës (respublica) përbën edhe të mirën e përbashkët të çdokujt në këtë qytet.

.

. Me kohë – dhe me shtrirjen ndërkontinentale të Perandorisë romake – koncepti i atdheut rivlerësohet. Ndërkohë që filozofi kozmopolit Seneka (v. 4 p.e.s. – 65 e.s) i njëson kufijtë e atdheut të tij metaforik me ato të vetë universit, poeti Lucian (120 – 180 e.s) i rikthehet patria naturalis :

. " S’ka gjë më të ëmbël se atdheu, thotë një proverbë e njohur ; atdheu, shkak dhe zot sovran, që i jep çdokujt jetën, ushqimin dhe edukimin. Mund të admirosh madhështinë, bukurinë dhe shkëlqimin e qyteteve të tjera ; por do vetëm atë ku ke parë dritën e diellit ".

. Në Mesjetë, fjala atdhe rrudhet dhe shëndrrohet thuajse në një fjalë të rrallë, në gojën e të diturve. Gojtaria e shenjtë – ajo e shën Augustinit – për një kohë të gjatë e ka përdorur në kuptimin e saj primitiv të trashëgimisë, duke i dhënë një përmasë të re, fetare : atdheu, është Qielli, banesa e Zotit që vetë Krishti na e ka lënë si trashëgim nëpërmjet shëlbimit. Shën Thomas d’Aquin (1225 - 1274), rizbulon kuptimin antik të huazuar prej Aristotelit dhe i jep fjalës orientimin familiar të vendit të lindjes dhe të edukimit nëpërmjet familjes. Duhet të vijë autoriteti tokësor i Mbretit ose i Perandorit për të realizuar identifikimin e parë të Regnum Germaniæ si një patria në kuptimin e civitas, ndërkohë që ligjëvenësit ju rikthyen terminologjisë të të drejtës romake ad defensionem patriae për të justifikuar mobilizimin e trupave dhe rekuizimin e mjeteve. Në vijim, Rilindja evropiane me ato referencat e saj të pashmangshme antike do ta pajisë fjalën patria me të gjitha takëmet e saj emocionale dhe qytetare dhe do t’i hapë një fushë të re veprimi përdorimit të saj. Tashmë, gjithnjë e më tepër fjala patria paraqitet si një alter ego reciprokisht e zëvëndësueshme me fjalën civitas, ndërkohë që kjo e fundit i nënështrohet dëshirës – ose ngasjes – për t’u shëndrruar në Shtet, sipas të njejtës përçapje përgjithësuese që prek njëkohësisht fjalën tjetër nation. Duke ju referuar kështu gjuhës frënge, fjala patria (patrie) kalon në fondin e saj të zakonshëm rreth vitit 1530, duke ruajtur si përmbajtje kuptimin e dyfishtë ciceronian dhe si përdorim metaforik qoftë atë augustinian të qiellit apo senekian të atdheut të të urtëve. Ai Fjalori i mësipërm i Akademisë i fillimshekullit të XVIII jep edhe përshkrimin polisemik të fjalës atdhe : " Patrie – vendi ku kemi lerë, thuhet qoftë për për një vend të përcaktuar, qoftë edhe për provincën, mbretërinë ose shtetin që e përmban këtë vend. Patria, natale solum. I gjithë Universi është atdhe i të urtit. Thuhet në mënyrë figurative se Qielli është atdheu ynë i vërtetë ".

.

. Shteti - indoktrinimi intelektual.

.

. Vështrimi etimologjik i mësipërm nxjerr në pah faktin se shprehjet komb dhe atdhe përfaqsojnë dy realitete të ndryshme, dy rende vlerash bashkëparalele por jo të shkrijshme në njera tjetrën. I pari i përket fushës semantike të brezave dhe të trashëgimisë, elementët e parë të kohezionit të një bashkësie njerëzore. Pra, ai simbolizon përjashtimisht njerëzit. Në të kundërt, kuptimet tashmë të pranuara të fjalës patria = atdhe shpien drejt konceptit të një pasurie të transmetuar, të lënë si trashëgim, të dhuruar ; ato karakterizojnë fillimisht objekte materiale qoftë edhe kur këto të fundit quhen tokë ose territor - dhe në një përpjekje përgjithësuese, traditat natyrisht jomateriale por shpirtërore, vlerat morale.

.

. Por, në dallim nga periudhat e Lashtësisë, të Mesjetës apo të Rilindjes, praktika moderne - dhe ende më tepër ajo bashkëkohore - dëshmon për një tjetër realitet. Një realitet ku raportet tradicionale mes njeriut dhe objekteve janë përçudnuar nga esenca politike, janë deformuar nga marrëdhëniet ekonomike, janë elektrizuar nga ngarkesa ideologjike. Tashmë i ndërgjegjshëm për forcën e aksionit të tij shëndrrues dhe përvehtësues të objekteve, njeriu ndjehet i aftë të riformulojë konceptet, të ripërmasojë fushat e veprimit të tyre – duke injoruar ngarkesën e tyre të lashtë psikologjike dhe shoqërore. Dhe si gjithmonë, në ballë të përpjekjes gjenden mendjet e ndritura – filozofët, shkrimtarët, teologët dhe të tjerë ligjëvënës, të cilët në një moment të caktuar të zhvillimit historik, shoqëror dhe politik të kontinentit tonë kuptuan se nuk ishin thjesht bij të natyrës dhe produkte të qytetërimit sikundër pararendësit e tyre të shquar heleno-romakë por edhe subjekte të Shtetit territorial. Këtej e tutje, logjika e ndërhyrjes së tyre tejkalon gjerësisht intuitën – bile edhe maturinë, pasi ajo udhëhiqet nga interesat, orientohet nga prioritetet dhe diktohet nga situatat konkrete – ato të infrastrukturës të pushtetit politik, që organizon dhe kanalizon mendimin intelektual dhe shoqëror.

. Shfaqja e Shtetit modern territorial, imponimi i tij në rrafshin evropian dhe më tej legjitimimi i atributeve të tij të pandashme (kufijtë, autoriteti qëndror dhe rrezatimi i tij lokal, sistemi i përqëndruar i taksave etj.. etj) detyrojnë domosdoshmërisht rikqyrjen e kategorive të tilla " anakronike " – dhe në rradhë të parë atë të kombit. Me një farë të drejte pasi këto të fundit, me Shtetin në mes, bëhen problematike. Kështu, çdo qytetar i devotë që është sadopak i lëçitur, që ka një vizion sadopak të reduktuar të historisë mbetet gjithmonë i etur të mësojë se në ç’masë kufijtë realë të Shtetit përputhen me kufijtë imagjinarë të atdheut ? në se është e moralshme dhe aq më tepër e pranueshme që shtrirja territoriale e këtij të uruari Shtet të mos korrespondojë me shtrirjen natyrore të kombit ? Aq më tepër kur, sikundër ve re edhe një autor si Raymond Aroni në librin e tij " Mësime mbi historinë " : " … në se bëhet fjalë për kombin dhe aq më mirë për shtetin, kemi të bëjmë me një ide që është e pranishme në ndërgjegjen e shumë njerëzve dhe që, edhe pse nuk zotëron personalitetin fizik të të një individi të përveçëm, përfaqson gjithmonë një lloj realiteti ".

.

. Por, nëse kjo ide është kësisoj e pranishme në ndërgjegjen thuaj të sejcilit prej nesh, përse duhet t’u biem në qafë filozofëve dhe shkrimtarëve ? Pasi, ndërkohë që Aroni i mësipërm harron të na thotë se në ç’mënyrë ideja e re e Shtetit gjen vendin e vet në ndërgjegjen tonë karshi asaj të vjetër të kombit, të tjerë mendimtarë që e kanë kqyrur kësaj problematikë me lupë në dorë janë të bindur se përfytyrimi ynë është pikërisht frut i përpjekjes së ndërgjegjshme të këtyre shkrimtarëve dhe filozofëve. Në ç’mënyrë ? Nëpërmjet një përqasjeje barazvlerësuese mes koncepteve shtet dhe atdhe. Me fjalë të tjera, mjaft që të bindemi se Shteti – ai egzistues brenda të cilit jetojmë, ose ai i dëshiruar, brenda të cilit aspirojmë të jetojmë – s’përfaqson gjë tjetër veçse atdheun tonë të dashur ! Nga momenti që hidhet ky hap, tjetri i rradhës është revizionimi i konceptit të kombit, me qëllim realizimin e adekuacionit aq të dëshëruar mes shtetit dhe corpus populus - subjektit politik.

. Përpos ngasjes që është në përpjestim të drejtë me interesat e vetë Shtetit, kjo përçapje intelektuale bart në vetvehte rrezikun e instrumentalizimit, të pajisjes së konceptit me ngarkesa psikologjike – të rimodelimit të një identiteti kolektiv, me atribute të ngjashme me ato të kombit. Krahasimisht dhe përmbledhtas, le të kqyrim dy përçapje të tilla – diametralisht të kundërta lidhur me argumentat që përdorin, por që sidoqoftë që kanë lënë gjurmë të thella në ndërgjegjen politike dhe shoqërore evropiane.

.

. - E para, e markës frënge, e cila përmblidhet me devizën " kombi, një bashkësi politike që duhet prodhuar " është lidhur ngushtë me Revolucionin e vitit 1789 dhe me përmbysjen e pushtetit monarkik. Në termat e të drejtës, gjendemi në sferën e jus soli. E thënë ndryshe, Shteti egziston mbi bazën e bashkimit politik të territoreve përbërës dhe atij duhet t’i fabrikohet kombi ; ky i fundit përfshin gjithë popullsinë që gjendet mbi këto territore, sipas principit të qytetarisë.

. Në prag të këtij revolucioni, Zhan Zhak Rusó – përçues i rebelimit politik parlamentar përballë absolutizmit të Mbretit përpunon përkufizimin e mëposhtëm : " një komb është një trup politik ose një shoqëri njerëzish të mbledhur së bashku për të krijuar më shumë avantazhe ose më shumë siguri nga fakti që janë bashkë ". Edhe pse volontarist dhe i mangët, ky përkufizim i hap rrugën nenit 3 të Deklaratës të të Drejtave të Njeriut, të propozuar nga abati Sieyès që thotë : " Principi i çdo sovraniteti qëndron esencialisht në kombin " dhe mishërohet përfundimisht në shprehjen e shquar të Renanit (1882) :

. " Një Komb është pra një solidaritet i madh, i përbërë nga ndjenja dhe sakrificat që janë bërë dhe nga ato ende janë gati të bëhen. Ai nënkupton një të kaluar, ai përmblidhet sidoqoftë në të tashmen me anë te një fakti të prekshëm : mirëkuptimi, dëshira e shprehur në mënyrë të qartë për të vazhduar egzistencën e përbashkët. Egzistenca e një Kombi është një plebishit i përditshëm, sikundër dhe egzistenca e një njeriu është afrimimi i përjetshëm i vetë jetës.. ".

.

. - E dyta, e përmasës gjermane, e përmbledhur nga deviza " kombi, një bashkësi etnike që duhet bashkuar ", i takon përpjekjes së krijimit të një Gjermanie të vetme, të ndërmarrë në shekullin e XIX. Në termat e të drejtës, gjendemi në sferën e jus sanguinis. E thënë ndryshe, kombi egziston mbi bazën e elementëve njerëzorë përbashkues dhe atij i duhet gjetur Shteti ; ky i fundit përfshin gjithë territoret ku banon kjo popullsi, sipas principit të etnisë.

. Një nga pionierët e idesë së Kulturnation është Herder, i cili pohon se " Providenca i ka ndarë kombet jo vetëm me male ose me pyje por veçanërisht nga gjuhët, nga shijet dhe nga karakteret ", ndërkohë që pasuesi i tij i shquar Fichte ngulmon në faktin se përkatësia në komb është fenomen i pavetëdijshëm (Volksgeist), sikundër lidhja e njeriut me gjuhën amtare : " … njerëzit janë formuar nëpërmjet gjuhës, më tepër se sa gjuha vetë nëpërmjet njerëzve ".

.

.

. * * *

.

.

. Më tepër se një përpjekje erudicioni, kjo maratonë e vërtetë referencash dëshmon për një dilemë personale, e lashtë sa ajo e Markusit të Ciceronit – shpresoj, e njejtë për të gjithë ata që rasti dhe nevoja i ka shpërndarë si çifutët në shkretëtirën e viseve të largëta.

. Në emër të kujt identiteti pjesëmarr në këtë debat ? të atij " natyror " - që më ka dhënë gjuhën e nënës dhe mbiemrin e atit, traditat e të parëve bile deri edhe tiparet e fytyrës ? apo të atij " të qytetarisë " - që më shtyn deri dhe të mendoj me gjuhën e vendit, të rropatem me ritmin e jetës së përditshme dhe të krijoj deri edhe tarbiete të reja ?

. Kujt kombi i përkas tashmë ? atij të adoptuar, të " plebishitit të përditshëm " që teorikisht duhet të prodhojë qytetarë të ndërgjegjshëm, aktorë të një jete aktive shoqërore ? apo të atij tjetrit të origjinës " kulturnation " që praktikisht gjeneron nostalgjikë të pashërueshëm, partizanë të pakicave të pamposhtura ?

. Çfarë statusi social mund të pretendoj, përveç atij të çobanit, të mbledhësit të plehrave dhe të përzierësit të llaçit – krejtësisht të justifikuar, nëse i besoj opinionit të përgjithshëm të shoqërisë që më ka pritur në gjirin e vet ? Mirë unë që i përkas " brezit të parë ", me busull të prishur – me kokën në një vend dhe me trupin në një tjetër ; po fëmijët e mij që kanë lindur këtu, a do të mundin të dalin nga ky qerthull pakrye i referencave absurde ? po fëmijët e fëmijëve… ? Apo gjithmonë do të dalë dikush dhe do t’ju kujtojë pasardhësve të mij katër apo pesë breza më tutje, shpresoj ndërkohë diku andej nga maja e asaj piramide sociale – por gjithsesi me një mbiemër disi të çuditshëm, se ata s’janë gjë tjetër veçse " uzurpatorë ", " kripto-vendas ", " albano-shkretëtiras ", " bujtës fatkeqë që nata e Historisë i zuri në rrugë të madhe siç zuri edhe romët " - bukëshkelës të asaj bujarie legjendare të mikpritësit vendas, i dha vend në sofër gjysh-stërgjyshit të tyre dikur të huaj ?

. Në mungesë të një përgjigje të drejpërdrejtë dhe të çiltër, më duhet të kënaqem me thënien e një një evropianisti të bindur si Habermasi, i cili shkruan diku :

. " .. Integrimi politik [..] nuk justifikon aspak asimilimin e sforcuar në dobi të jetës kulturore që mbizotëron në një vend. Në kushtet e Shtetit të të Drejtës, kjo alternativë implikon që identiteti i shoqërisë – të cilit i referohemi në mënyrë legjitime – nuk është aspak i mbrojtur në një periudhë afatgjatë kundër ndryshimeve të shkaktuara nga valët e emigracionit. Pasiqë emigrantët nuk duhet të forcohen të braktisin traditat e tyre, është gjithmonë e mundur që me këto mënyra jetese të vendosura rishtas të zgjerohet gjithashtu edhe kuadri brenda të cilit qytetarët të interpretojnë principet e tyre kushtetutorë të përbashkëta. Vetëm kështu që do të mundë të funksionojë ky mekanizëm i cili bën që, me këtë përbërje kulturore të ndryshuar nga veprimi i qytetarëve aktivë, të ndryshojë gjithashtu edhe konteksti të cilit i referohet koncepti i identitetit etnik dhe politik i të gjithë kombit ".

.

. (vijon)

La suite.. - Vazhdimi...

Shqipëria përballë botës komuniste – Ferri jugosllav (3).

.

.

. Tërheqja e detyruar e trupave ushtarake gjermane nga vendet e Ballkanit, të ndjekur nga shembja e sistemit të aleancave me pushtuesit dhe rënia e regjimeve kuislinge lokale, vuri pashmangshmërisht në plan të parë çështjen e integritetit territorial të vendeve ballkanike, elementi më i ndjeshëm i të cilës ishte natyrisht rivendosja e kufijve shtetërorë, pjesërisht apo tërësisht të fshira gjatë luftës në të gjithë gadishullin. Sipas një protokolli të heshtur por të pandryshueshëm, të gjitha qeveritë e dalë nga rezistenca – shpesh herë, me pjesëmarrjen e burrave politikë, të caktuar nga mbretërit e mërguar – u vunë menjëherë në punë për të vendosur autoritetin e tyre mbi territoret kombëtarë respektivë, duke këmbëngulur në respektin e kufijve të vjetër të kohës së paraluftës.

. Në këtë mes, vendet më të prekura – dhe natyrisht më të interesuara për të rigjetur kufijtë e paraluftës, ishin pa dyshim Jugosllavia dhe Greqia, që të dyja viktima të agresionit hitlerian të vitit 1941 dhe të coptimit teritorial që rrodhi më pas, në përfitim të koalicioneve ballkanike profashiste. Le të rikujtojmë se Jugosllavia mbretërore u coptua mes Gjermanisë hitleriane që instaloi në Beograd rregjimin kuisling të Nediçit dhe Italisë së Duçes që rrëmbeu mes të tjerash territore malazeze, kroate dhe sllovene, Kosovën – dhe e bashkoi me Shqipërinë. Krahas tyre ndërhyri Bullgaria e mbretit Boris që aneksoi thuaj krejt Maqedoninë, Hungaria e diktatorit Horthy që aneksoi thuaj krejt Vojvodinën si edhe Rumania e mbretit Karol që aneksoi disa territore të Serbisë, në të djathtë të lumit Morava. Paralelisht, Greqia u nda mes Gjermanisë, Italisë që përvehtësoi krejt Epirin, Maqedoninë greke, ishujt e Jonit dhe një pjesë të atyre të Egjeut dhe së fundi Bullgarisë, që me këtë rast, doli në deti Egje.

. Në pritje të organizimit të një Konference ndërkombëtare që do të ratifikonte hartën e re ballkanike – në vazhdën e asaj të Versajës në përfundim të Luftës së Parë Botërore, ky problem u mbikqyr në distancë nga Aleatët në frymën e vendimeve të përbashkëta, të ndërmarra në Teheran dhe në Jalta, që në parim nuk vinin aspak në dyshim trashëgiminë e dikurshme të Ballkanit. Ndërkohë, hapësira ballkanike e paslufte njohu disa ndryshime kufijsh. Veçse këto ndryshime prekën territoret periferike dhe aspak ato qëndrore dhe përgjithësisht, ato vunë ballë përballë një shtet ballkanik me një tjetër jo-ballkanik. Kështu për shembull, në vitin 1947, Jugosllavia e re Federale aneksoi krahinën e Venetisë Juliane që dikur i përkiste Italisë ; Greqia mundi të përvehtësojë grupin e ishujve të Dodekanezit, të pushtuar nga Italia në fillim të shekullit gjatë luftës italo-turke. Po në vitin 1947, Bullgaria mundi të rikthehej në kufijtë e saj të përcaktuara nga Traktati i Nëjisë (1915) dhe përfundimisht mori Dobruxhën e Jugut, dikur të xhvatur nga Rumania e mbretit Karol. Së fundi Rumania – më e prekura e rajonit, përveç Dobruxhës të Jugut, humbi përfundimisht edhe Besarabinë, të aneksuar nga Bashkimi Sovjetik që prej vitit 1944 (Shënimi 1).

. Rasti i Shqipërisë dhe i Jugosllavisë përbën një shembull në vetvehte, qoftë në rrafshin territorial – pasi gjatë luftës, Shqipëria u gjend papandehur në kufijtë e saj « të mëdhenj », gjithësesi viktimë e pushtimit italjan të vitit 1939 - qoftë edhe në atë të marrëdhënieve politike - për shkak të afërisë « vëllazërore » të pikpamjeve të autoriteteve zyrtare. Udhëheqësit e rinj komunistë të Tiranës, pasi kishin mohuar traditën nacionaliste të Ballit Kombëtar që mbështetej mbi « Shqipërinë Etnike », dukshmërisht mbeteshin të kënaqur me gjendjen territoriale të trashëguar nga Mbretëria e Zogut. Zaten, ata nuk kishin as vullnetin po as edhe mjetet për të absorbuar zonat ndërshqiptare, dikur të pushtuara nga fashistët italjanë. Nga ana e tyre, edhe zotërit e rinj të Beogradit donin të rrimernin në dorë trashëgiminë teritoriale të mbretërisë jugosllave : ata kishin jo vetëm ambicien por njëkohësisht edhe aftësinë dhe forcën për të realizuar këtë qëllim. .

.

. Sa është e vërtetë që raportet miqësore të asokohe, le ti quajmë bile vllazërore, mes partive komuniste dhe qeverive të dy vendeve fqinje ja thjeshtuan mjaft detyrën jugosllavëve për t’a rimarrë nën kontroll Kosovën dhe më pas, për t’a bërë pjesë përbërëse të Federatës së ardhshme, është po aq e vërtetë - bile edhe më tepër se e vërtetë - që vendimi që i parapriu këtij aksioni u mor jashtë vullnetit të shqiptarëve, qofshin ata komunistë të Kosovës qofshin edhe ata të PKSH. Aq më tepër, edhe vetë aksioni i rimarrjes së Kosovës nuk varej aspak nga shkalla e aprovimit apo nga shkalla e mosaprovimit të këtyre të fundit. Nuk ka asnjë pikë dyshimi që çështja e Kosovës mbetej kardinale për kombin shqiptar, të paktën për krahun nacionalist - një kufi ndarës me lëvizjen komuniste. Mjafton të kujtojmë që e gjithë klasa politike e vjetër e vendit preferoi më mirë të kumbisej në greminën e historisë, aq shumë ajo i ishte përkushtuar kësaj çështjeje.

. Por megjithë dhimbjen, nuk duhet të harrojmë se menjëherë pas lufte, çelësi i këtij problemi nuk gjendej më në duart e shqiptarëve. Zgjidhjet profiloheshin së pari në kuadrin jugosllav, më tej në planin rajonal dhe se fundi në planin internacional – gjithësesi, të detyruara nga rrethanat e Luftës së Dytë botërore dhe nga situata që rezultoi në fund të saj. E thënë ndryshe, rivendosja e autoritetit të rregjimit të Titos për të rigjetur atë statu quo ante proprietario (sh. 2) mbetej një ndërmarrje e brendshme e Jugosllavisë, për të cilën shgjymtyrëzimi i vendit – aneksimi i një pjese të madhe të Maqedonisë nga Bullgaria, të Vojvodinës nga Hungaria, e Malit të Zi dhe e bregdetit dalmat nga Italia apo së fundi, bashkimi i Kosovës me Shqipërinë italjane – s’ish gjë tjetër veç një dukuri e shkaktuar nga dhuna e luftës së fundit botërore dhe si e tillë, e paracaktuar të zhdukej në të njejtën kohë bashkë me arsyet që e lindën.

.

. Në çfarë mase, kjo mënyrë arsyetimi që shfaqet si një evidencë në analizat e gjeopolitikës evropiane të pasluftës, integrohet në logjikën analitike të nacionalizmit shqiptar ? Përgjigja është sa e e qartë aq edhe e prerë : jo vetëm që raportet miqësore dhe « lidhjet vllazërore » që lidhnin PKSH me simotrën e saj PKJ janë interpretuar si çfaqje të një nënshtrimi të thellë dhe primitiv, por edhe « aneksimi » i Kosovës nga ana e Jugosllavisë së re titiste është parë thjesht si shprehje e faktit se « Enver Hoxha ja shiti Kosovën serbëve ».

. Polemika u rindez me një forcë të veçantë veçanërisht pas vdekjes së Hoxhës – e ushqyer nga një numur i jo i vogël historianësh dhe vrojtuesish të jetës shqiptare – dhe në rradhë të parë të asaj kosovare. Pasi gërmuan gjerë e gjatë periudhën e luftës dhe atë të pasluftës në kërkim të argumentave – ndoshta edhe në kërkim të faturës së transaksionit, egzegjetët historianë kanë mundur të :

.

. - nënvizojnë mungesën e dukshme të referencave të çështjes kosovare në dokumentat kryesore të PKSH si dhe më vonë, në ato të PPSH ;

.

. - vërejnë se udhëheqësi shqiptar, i kapur nga një ndjenjë e thellë përuljeje, i raportonte në mënyrë të rregullt Titos gjithçka që ai dëgjonte lidhur me Kosovën ;

. - shënojnë se ai i ka kryer një shërbim të madh mjeshtrit të tij të Beogradit, qoftë duke asgjësuar patriotët nacionalistë kosovarë të Lufës së Dytë, qoftë duke ja dorëzuar këta të fundit administratës titiste pasi ju kish lidhur fillimisht këmbët e duart.

.

. Fakti që këta kërkues kanë mundur të zbulojnë natyrën e vërtetë të marëdhënieve mes Enverit dhe Titos nuk habit aspak, sikundër nuk habit edhe fakti tjetër që ata kanë mundur të kuptojnë mungesën e veçantë të interesit që ai tregonte ndaj çështjes nacionaliste. Por, mes këtyre përfundimeve dhe deklaratës që ai jua shiti Kosovën serbëve ka një hapësirë të tërë, e cila duhet mbushur me argumenta të tjerë edhe më bindës. E thënë ndryshe dhe në rradhë të parë, po qe se Historia do të bëjë përgjegjës Hoxhën për « shitjen » e Kosovës jugosllavëve, në të njëjtën mënyrë ajo duhet të trajtojë bullgarin Dimitrov që « dhuroi » krejt Maqedoninë Lindore, ose hungarezin Ferenc Nagi që « fali » Vojvodinën, ose së fundi italjanin Alcide de Gasperi që « dha gratis » pjesën më të madhe të bregdetit Dalmat po të njejtëve jugosllavë. Në rradhë të dytë, Hoxha duhet shpallur përgjegjës edhe për « shitjen » e Maqedonisë Perëndimore apo edhe të një pjese të vogël të Malit të Zi, të bashkuara me Shqipërinë në të njejtën kohë dhe në të njejtën mënyrë sikundër Kosova, para se ato të rimereshin përfundimisht nga Jugosllavia.

. Së fundi, ajo që tërheq vëmendjen është përpjekja për të rregjistruar aksionin e Hoxhës në një kuadër edhe më folklorik se sa një nënshtrim i thjeshtë apo edhe çinteresim nacionalist : në atë të antagonizmave të përjetshme mes Gegëve dhe Toskëve. Ajo vjen nga nuk pritet, nga dy francezë që kaluan një pjesë të jetës së tyre në Shqipërinë komuniste dhe si të tillë, mbahen si vrojtues të vëmendshëm dhe asnjanës të jetës shqiptare :

.

. ... Eshtë fort e mundshme që Enver Hoxha të kish kuptuar se, përtej atyre hezitimeve të Titos, serbët nuk do të braktisnin kurrë Kosovën. Ai ju nënshtrua faktit edhe më tepër pasi realizimi i projekteve të tij dhe aspirata drejt pushtetit personal veçse do të pengoheshin nga një « Shqipëri e Madhe » që do të përfshinte një shumicë gegë. Ja përse Enver Hoxha është akuzuar gjithmonë nga ana e mërgatës « republikane » shqiptare se ai ja shiti Kosovën serbëve për të vendosur pushtetin e tij mbi një Shqipëri tashmë të dobësuar. Pa dyshim kjo gjë është e tepëruar pasi, duke patur parasysh raportet e pabarabarta dhe prestigjin e Titos, komunistët shqiptarë cilatdo qofshin dëshirat e tyre, në asnjë mënyrë nuk mund të shprehnin kërkesa territoriale. Hoxha veçse ka preferuar të themelojë, nën pushtetin e tij, një Shtet shqiptar minimal por të pavarur, se sa të parashikonte formimin e një « Shqipërie të Madhe » në kuadrin e një Federate jugosllave të dominuar nga Tito (sh. 3).

.

. Në këtë rast, admirimi ndaj guximit të analizës gërshetohet me habinë, atë të mungesës së këmbënguljes. Vrojtuesit e mësipërm nuk kanë mundur – ose nuk kanë dashur - të vërejnë se zbatimi i projekteve të Hoxhës lidhur me vendosjen e pushtetit të tij mbi këtë Shqipëri të cfilitur, por më të nështrueshme meqënëse kryesisht toskë, përputhet njëkohësisht me humbjen « definitive » të krahinës së Çamërisë, e cila sikundër Kosova mbetet gjithashtu jashtë kufijve shtetërorë të atij Shteti shqiptar « minimal ». Edhe kjo krahinë, ose më mirë të themi një pjesë e saj, ishte pushtuar nga italjanët gjatë lufte dhe në vazhdim, u mbajt « de facto » në orbitën e Shqipërisë musoliniane sikundër Kosova apo edhe Maqedonia Perëndimore – paçka kundërshtimit gjerman për t’u bërë « pjesë përbërëse » e saj. Në qoftë se nëpërmjet një përpjekjeje të vërtetë të intelektit mund të arrijmë të kuptojmë se « realizimi i projekteve të tij dhe aspirata drejt pushtetit personal (të Hoxhës) veçse do të pengoheshin nga një « Shqipëri e Madhe » që do të përfshinte një shumicë gegë, mbetet një mister i vërtetë mungesa e tij e entusiazmit, në mos për të krijuar një tjetër « Shqipëri të Madhe » por kësaj here me një shumicë toskë, të paktën për të reklamuar botërisht rikthimin e Çamërisë në gjirin e Mëmëdheut.

.

. Në të vërtetë, shpjegimi i strategjisë e Hoxhës ndaj çështjes kombëtare në përgjithësi dhe Kosovës në veçanti nuk ka nevojë për të tilla konstruksione intelektuale. Programet e para të përpiluara nga PKSH që gjatë luftës, ndërkohë që skicojnë vizionin e një drejtësie sociale, përçojnë në rradhë të parë idenë e kundërshtimit me forcë të pushtimin fashist dhe nazist të vendit si edhe përqasjen politike të organizimit të rezistencës. Ndërkohë që këto programe anashkalojnë zgjidhjen konkrete të problemit të Kosovës, masat praktike të ndërmarra në terren (dërgimi i një numri komunistësh shqiptarë në Kosovë) tregojnë qartë se përfytyrimi i saj « territorial » ishte pikërisht ai i realitetit konkret, pra ai krijuar nga pushtimi fashist - me Kosovën si pjesë përbërëse të Shqipërisë. Ky përfytyrim embrionar ngjet si dy pika uji me atë të përvijuar nga komunistët jugosllavë qysh para lufte, në Kongresit e IV të Kominternit (Drezden 1928), që nënvizonte se « .. një e treta e shqiptarëve jetojnë në gjirin e Mbretërisë dhe bashkimi i tyre me Shqipërinë kalon vetëm nëpërmjet luftës së përbashkët me PKJ ». Ai i rezistoi kohës dhe vështrimit kritik të Konferencës së Pezës ku Fronti Nacional-Çlirimtar përvijëzoi konturet e një pushteti, apo edhe të Konferencës së Parë të Vendit në Labinot, në mars të vitit 1943, ku PKSH rishqyrtoi politikën e saj të përgjithshme dhe i hapi rrugën krijimit të Ushtrisë Nacional-Çlirimtare. Ndërkohë, kjo logjikë ishte vulosur nga vetë komunistët jugosllavë në Bihaç (nëntor 1942), gjatë punimeve të Konferencës së Parë të Këshillit Antifashist të Çlirimit Kombëtar ku mes të tjerash, Tito deklaronte se : « Çështja e Maqedonisë, e Kosovës e Metohisë…. do të zgjidhet lehtë dhe për kënaqësinë e përgjithshme të të gjithëve, në qoftë se do të jetë populli vetë që do t’a zgjidhë, me armë në dorë, nëpërmjet luftës ». Arrijmë në këtë mënyrë në Mukje, ku strategjia e PKSH u përball publikisht për herë të parë me strategjinë e kampit liberal-republikan të përfaqsuar nga Balli Kombëtar.

. E gjendur përballë një realiteti të ri – fundosja e rregjimit fashist të Duçes, krijuesit të asaj « Shqipërie të Madhe » - PKSH dhe në rradhë të parë udhëheqja e saj u detyrua të shqyrtonte mundësinë e bashkëpunimit me forcën tjetër konkurruese – Ballin Kombëtar, dhe të krahasonte përqasjet strategjike. Për herë të parë, ideja e « Shqipërisë së madhe » - më mirë të themi ajo e « Shqipërisë Etnike » - u kthye në një temë debati bile edhe në një argument politik që mund të peshonte në kandarin e ardhshëm të pushtetit. Paralelisht, Hoxha dhe Komiteti i tij Qendror jo vetëm njihnin ndjeshmërinë e veçantë të mentorit të tyre Popoviç ndaj çështjes së Kosmetit (Kosovë-Metohisë) – si edhe kundërshtimin e tij të ndaj kompromiseve me Ballin – por patën rastin të përballeshin edhe me nervozizmin e tejskajshëm si dhe kritikat e ashpra të Svetozar Vukmanoviçit - alias gjenerali Tempo - lidhur me lëvizjen partizane në Kosovë dhe rolin e PKSH që kërkonte përparësinë e organizimit të saj. Përfundimi është ai që dihet : gjatë Konferencës së Dytë të Frontit Nacional-Çlirimtar (Labinot – shtator 1943), PKSH denoncoi dhe hodhi poshtë kompromisin e Mukjes. Megjithatë, edhe në situatën e re të krijuar që i hapte rrugën përplasjes me armë me organizatën nacionaliste, Hoxha deklaronte nga tribuna e Labinotit se :

.

. « .. Lëvizja nacional-çlirimtare ka për detyrë të bëjë popullin e Kosovës koshient për aspiratat e tij dhe ai do të arrijë të çlirojë veten vetëm nëpërmjet luftës kundër okupatorëve fashistë ose okupatorit eventual jugosllav, Drazha Mihajlloviçit. Ne duhet të kujdesemi që populli i Kosovës të vendosë vetë se me cilën palë do të bashkohet… dhe të kundërshtojë rregjimin jugosllav, që do të përpiqet ta shtypë » (sh. 4)

.

. Në se është vështirë të dallohet diferenca mes kësaj deklarate të Hoxhës dhe qëndrimit konkret të Ymer Dishnicës dhe Mustafa Gjinishit në Mukje, ende më vështirë mbetet të gjendet konformiteti i saj me këshillat dhe porositë e Tempos lidhur me politikën jugosllave ndaj Kosovës.

. Në se Hoxha kish këtë mendim lidhur me Kosovën, përse atëhere ai ju kundërvu kompromisit të Mukjes ? Pasi së pari, pikat më të rëndësishme të kësaj marrëveshjeje i përkisnin ndarjes së pushtetit të ardhshëm dhe dukshëm favorizonin Ballin dhe së dyti, ai ende ushqente iluzione lidhur me premtimet e Titos ndaj një zgjidhjeje të çështjes së Kosovës me referendum, pas lufte, konform deklaratave të Bihaçit. Zaten, këto iluzione filluan të shpërndahen par letërkëmbimit mes Tempos dhe udhëheqjes së PKSH (shtator 1943) - megjithë talentin epistolar të Popoviçit që edhe njëherë u bë zëdhënës i idesë se lëvizja komuniste në Kosovë duhej të administrohej nga vetë shqiptarët – dhe ato u zhdukën përfundimisht pas letrave të Titos, gjithmonë adresuar asaj PKSH-je (dhjetor 1943). Ndërkohë në Jajce ishte zhvilluar sesioni i dytë i AVNOJ (29 nëntor 1943) dhe Kosova nuk shfaqej gjëkund në atë skemën federative të Jugosllavisë së ardhshme, shqiptarët nuk përmendeshin fare – bile edhe komunistët shqiptarë të Kosovës nuk u gjendën të denjë të ftoheshin në punimet e këtij tubimi.

. Ngjarjet e dimrit 1943-44 si edhe peripecitë nëpër të cilat kaloi Lëvizja Nacional-Çlirimtare e shtynë shqyrtimin e kësaj çështjeje në pranverë. Por ndërkohë, kartat e lojës kishin ndryshuar : në prill 1944, Titua dërgoi në vend emisarin e tij të ri, Velimir Stojniç që mundi të rreshtonte pas vehtes Xoxen, Spirun apo Malëshovën – dikur besnikë të Enverit - dhe ç’është më e rëndësishmja, i hoqi nga dora këtij të fundit zholin Popoviç. Paradoksalisht, në prag të marrjes së pushtetit – një ëndërr « e çmendur », aq e pabesueshme gjatë luftës – Hoxha kuptoi se po i rrezikohej koka. Mes Kosovës dhe kokës.. ja edhe ekuacioni që duhej të zgjidhte Enveri gjatë Pleniumit të Beratit dhe që e detyroi të bënte ato deklaratat fort pak të lavdishme lidhur me naivitetin dhe paaftësinë e tij.

. Si e justifikon vetë Hoxha qëndrimin e tij ndaj Kosovës ? Kohë më vonë, në fillim të viteve 1980, ai detyrohet t’i rikthehet kësaj periudhe dhe eviton përgjigjen e drejtpërdrejtë :

.

. .. Si komunistë dhe si shqiptarë, me plot të drejtë, ne nuk kemi pranuar asnjëherë të konsiderojmë si një zgjidhje të drejtë atë çka bënë nazi-fashistët në vitin 1941 në lidhje me çështjen kombëtare shqiptare… Kosova dhe territoret e tjera shqiptare nuk u bashkuan me trupin e Mëmëdheut për të korrigjuar ndonjë padrejtësi të të kaluarës por për një varg motivesh të tjera të mëvonshme. Para së gjithash, nëpërmjet këtij « bashkimi » u kënaqën të gjitha ambiciet dhe dëshirat e vjetra të Italisë fashiste për të skllavëruar sa më tepër territore ballkanike. Së dyti, duke paraqitur vetvehten si « çlirimtarë », nëpërmjet këtij « bashkimi », hierarkët e fashizmit dëshironin t’a mbanin popullin shqiptar dhe veçanërisht atë të Veriut, larg luftës Nacional – Çlirimtare. Një nga qëllimet e posaçme të kësaj « zgjidhjeje » ishte të neutralizohej dhe të tërhiqej në krahun e fashizmit seksioni i nacionalistëve dhe të tjerë elementë patriotë… Njëhohësisht, nëpërmjet këtij « bashkimi » të kryer me forcën e armëve, fashizmi dhe nazizmi i hapte shtigjet të gjitha grindjeve dhe armiqësive reciproke mes popujve fqinjë të Ballkanit me qëllim që ato të mbaheshin gjallë përjetësisht (sh. 5).

.

. Megjithë elegancën, pirueta ideologjike nuk arrin të maskojë një të vërtetë – gjysmën e saj : ideja e « Shqipërisë së Madhe » duhej braktisur pikërisht në funksion të qëllimit final të PKSH – marrjes së pushtetit, qëllim i cili mund të realizohej vetëm nëpërmjet asgjësimit të BK – partizan i kësaj ideje. Gjysma tjetër e të vërtetës i takon vetë Enver Hoxhës, i cili u detyrua të pranojë zgjidhjen e paraqitur nga jugosllavët, thjesht për të qëndruar në krye të asaj PKSH-je.

.

. Në këtë prizëm, shqyrtimi i « çështjes Kosovë » tejkalon së tepërmi kuriozitetin hipotetik, bile edhe keqdashës – atë kuriozitet që shtyn të bësh pyetjen : çfarë mjetesh konkrete do të zotëronte nacionalisti Hoxha në fund të luftës për të mbajtur me forcë Kosovën ? sikundër dhe tjetrën : çfarë mjetesh konkrete do të përdorte Balli Kombëtar fitimtar për të penguar Ushtrinë Nacional-Çlirimtare të Titos që synonte Kosovën ? Aq më tepër kur kjo e fundit, ishte në gjendje njëherësh, të pengonte Ushtrinë e Kuqe të çlironte Beogradin dhe të nëpërkëmbte trupat aleate të gjeneralit Aleksandër të stacionuara në Italinë e veriut, në maj të vitit 1945, gjatë mësymjes së saj në gadishullin e Istrisë dhe pushtimit të qytetin e Triestes. Interesi i vërtetë i kësaj çështjeje angazhon thelbin e metodës pragmatike të Hoxhës : mënyrën e tij për ta sjellë punën në atë farë feje që interesi i tij i ngushtë personal të mbulohet nga « interesi i shenjtë » i partisë, ndërkohë që ai vetë vihet në rolin e mbrojtjes së teorisë marksiste-leniniste më ortodokse.

. Duke ju rikthyer edhe një asaj periudhe fundlufte, patriotizmi i komunistëve shqiptarë – nëqoftëse këtu ka vend të flitet për patriotizëm – nuk i tejkalon kurrë kufijtë shtetërorë të vendit, të trashëguar nga monarkia e Zogut ; pra, krejt e kundërta me kampin nacionalist, për të cilin bashkimi i Kosovës me trupin e Mëmëdheut përbënte një element thelbësor mbi të cilin ngrihej gjithë strategjia e lëvizjes « republikane ». E parë kësisoji – dhe si përgjigje ndaj përfundimeve të Elez Biberajt dhe të tjera përfundime, të cituara më lart, nëqoftëse komunistëve shqiptarë ju mungonte vullneti për të shprehur kërkesa territoriale ndaj fqinjëve kjo nuk vjen as nga pozita e nënështruar që ata kishin ndaj PKJ, as nga raportet e pabarabarta mes PKSH dhe PKJ as edhe nga prestigji fenomenal i Titos por nga mënyra e tyre e konceptimit të rolit dhe të misionit politik të asaj force politike që quhej PKSH, të strategjisë së tyre të marrjes dhe të mbajtjes së pushtetit.

.

. Troç, asnjëherë Kosova – dhe aq më pak Çamëria apo Maqedonia lindore – ka bërë pjesë sa në realitetin politik të komunistëve shqiptarë aq edhe në imagjinarin e tyre patriotik. Paçka se herë pas here – dhe sidomos pas viteve 60’, për arsye thjesht të propagandës, ata ngrinin zërin për « nëpërkëmbjen e të drejtave të vëllezërve kosovarë » ose për « shtypjen shnjerëzore dhe antikombëtare të ushtruar nga ana e revizionistëve të Beogradit ». Për hir të principit – ose për hir të realizmit të tyre të sprovuar praktik – përpjekjet e tyre shtetformuese, të inauguruara në Pezë dhe të kolauduara në Përmet, u përqëndruan brenda kontureve të Shtetit shqiptar të paraluftës, i cili - në vijim të përfundimit të mësipërm të vëzhguesve francezë, ishte po aq minimal sa edhe Mbretëria zogolliane, ndërkohë i themeluar prej Ismail Qemalit që në vitin 1912 dhe i dobësuar deri në zalisje që në lindje, prej përpjekjeve të përbashkëta të fuqive të mëdha evropiane.

. Ky « racionalizëm komunist » – në antipod me « idealizmin republikan » por sidoqoftë, në vazhdën e « realpolitikës legaliste » - shprehet me të njejtat përmasa qoftë gjatë vitit 1941 kur komunistët ndodheshin me vite drite larg pushtetit dhe Shtetit ndërkohë që emri Tito sapo kish filluar të dëgjohej mes qarqeve të ngushta të rezistencës, qoftë në nëntorin e vitit 1944, kur ata erdhën në fuqi dhe filluan të vendosnin pushtetin e tyre mbi territorin kombëtar, qoftë edhe pas vitit 1948, pas prishjes përfundimtare me Titon.

.

. Pohimi se Hoxha e « shiti » Kosovën – kjo bindje tautologjike e nacionalistëve shqiptarë, është një korolare e e pohimit tjetër të zëshëm ose të nënzëshëm se « komunizmi nuk ka asgjë të përbashkët me nacionalizmin ». Ai që ende i mbahet pohimit të parë, duhet të pranojë paralelisht se Hoxha shiti një « mall » që asnjëherë nuk e kish patur në strajcë - nga momenti që u shpall komunist. Në mos, në nëntor të vitit 1941, ndërkohë që ai në atë kohë s’ish gjë tjetër veçse një anëtar anonim i një Komiteti Qëndror të vajtueshëm prej 11 antarësh - kur ai kishte në dorë veçse kyçet e kashtës.

. Në të kundërt, këmbëngulja në këtë logjikë përbën argumentin më të plotë që kundërshton ngrehinën « nacional-komuniste » të rregjimit të Hoxhës, këtë mit bashkëkohor aq të përfolur dhe të përshkruar. Por, kjo është me të vërtetë një tjetër çështje, e cila do të trajtohet në shkrimet e ardhshme.

.

.

. ----------------------------

.

.

. 1) Mbi këtë subjekt, shih : Ernest WEIBEL – Histoire et géopolitique des Balkans de 1880 à nos jours, Ed. Ellipses, coll. L’Orient Politique, Paris 2002.

.

. 2) Stefano BIANCHINI - Sarajevo, le radici dell'odio, Edizioni Associate, 1996.

.

. 3) Elisabeth et Jean-Paul CHAMPSEIX - L'Albanie ou la logique du désespoir, Paris, La Découverte, 1992.

.

. 4) Ramadan MARMULLAKU – Albania and the Albanians, London, Christopher Hurst, 1975.

.

. 5) Enver HOXHA – The Titoistes, Publishing House « Naim Frashëri », Tirana 1982.

La suite.. - Vazhdimi...

Gabimi origjinal.

.Parabolë metafizike

.

.

. Pasi krijoi Gjithësinë e paanë, herë-herë bosh dhe herë-herë të mbushur me frymën jetëdhënëse ; pasi ngjizi pra me rradhë qerthujt e stërmëdhenj të galaksive dhe të diejve të panjohur ende që sillen rrotull në sferën qiellore, Zotit ju mbush mendja të krijojë botën tonë unike. Në atë vrullin e tij krijues gjenial të çastit, ai i dha përmbajtje ujit – detrave dhe oqeaneve të paanë, dhe më tej i dha formë tokës – kontinenteve dhe ishujve, pra dheut, gjithësesi i zbrazur pasi ende shterpë. I kënaqur nga ky fillim i mbarë, ai filloi të shpërndante kuturum dhe pa hesap mbi dhe, gjithçka përmbante thesi i tij i stërmadh :

. Diku hodhi farën dhe aty çeli lulja,

. gjetkë mbiu gjembi dhe hodhi shtat shkurrja ;

. Diku rritej pema, diku pranë gruri,

. gjetkë u çfaq rëra, në mos mbuloi guri ;

. Diku mbiu bari, i lagur prej shiu,

. gjetkë ra acari i akullt, veriu ;

. Diku rridhte lumi, më tej shtrihej fusha,

. gjetkë ngrihej mali, me gërxhe dhe çuka ;

. Diku doli naftë, diku u gjet ari,

. gjetkë verboi kripa, më lart priste strralli ;

. Diku bridhte lopa, më tej ulej tusha,

. gjetkë sillej ujku dhe pinte këpusha…

.

. Dikur pra Zoti edhe u lodh dhe vendosi të pushojë. Përpara se t’i vihej detyrës së tij të fundit, krijimit të njerëzve – sipas shëmbëlltyrës së tij. U ul këmbëkryq, hodhi sytë mbi atë çka kish bërë dhe befas, u step. Edhe pse krejt e rastësishme, dora e tij kish krijuar kontrastin e gjësë ; edhe pse i pavullnetshëm, veprimi i tij kish prodhuar pabarazinë e bollëkut : diku bollëk fushash dhe lumenjsh, kafshësh dhe shpendësh, pyjesh dhe xeherorësh… dhe diku gjetkë, bollëk shkrepash dhe acaresh, shkurresh dhe strralli, ujqish dhe çimkash. I nxehur me vehten, ai vendosi ta korrigjojë gabimin, pikërisht me anën e njerëzve – nëpërmjet kompensimit të vlerave. Përfundimisht, diku ai vuri frëngun dhe gjetkë shqiptarin ! .

.

. Trimëria që vret.

.

. Sipas të gjitha gjasave, ky rrëfim i padatuar dhe anonim përzien mitin origjinal kozmologjik me një perceptim tipik njerëzor të realitetit, ku imagjinata flirton haptazi me zilinë. Pasi po t’i kqyrësh nga afër, as Franca nuk është ai vend i përshkruar më lart – pra një parajsë gjithandej veç me lumenj dhe fusha, apo me lopë dhe tusha – sikundër dhe Shqipëria nuk është shëmbëlltyra e ferrit mbi dhe – pra veç male dhe strrall, apo ujq edhe acar. Të vetmit elementë racionalë në të janë egzistenca e Zotit, pra përpjekja e tij madhore e krijimit të botës dhe të njerëzve… si edhe lindja e shqiptarëve në formën e tyre fillestare pellazgjike , që në çastet e para të krijmit të Botës.

. Një e vërtetë e patundur ajo e egzistencës së Zotit, aq mirë e ndjerë nga Presidenti amerikan kur mbyll fjalimet e tij planetare me shprehjen drithëruese « God bless America » apo nga të tjerë anglezët që këndojnë në kor me sy të përpëlitur « God save the Queen ». Të tjerëve që dyshojnë sadopak, ju mbetet t’i japin dum qerres me pyetje ende pa përgjigje : përse ne jemi të vetmet qënie inteligjente të universit, pse deti është i kripur, pse qielli është blu, përse egzistojnë pesë rraca njerëzish krahas dy milionë rracash insektesh... apo dhe të tjera të këtij lloji.

. Sa për pellazgët dhe si rrjedhim shqiptarët, nuk besoj se dikush me mend mund të verë tashmë në dyshim prejardhjen e tyre hyjnore ; aq më tepër, kur kjo tezë është zhvilluar dhe mbrojtur nga të tillë dijetarë si Spiro Konda apo Zacharia Mayani pa harruar aspak më modernin dhe bashkëkohësin, një farë Mathieu Aref. Së fundi dhe më e parëndësishmja, frengjtë luajnë rolin e gjinisorit-gjenerik. Pra, ata mund të zëvendësohen fare mirë me Filistinët sikundër me çdo popull të Izraelit antik, me Egjiptianët apo me Hindusët… thjesht, me këdo - bile edhe me Hititët, Babilonasit ose Helenët.

.

. Por duhet të pranojmë se, edhe sikur Zoti diku të ketë gabuar pa dashje në shpërndarjen e tij fillestare të bollëkut, « gabimi » i tij më i madh - për më tepër « me dashje » - është ai i kompensimit me anë të njerëzve. Kështu, për të korrigjuar lajthitjen e parë, nga njera anë ai krijoi shqiptarët duke i pajisur me vetitë më të mira të njeriut : trima, kryelartë, të zgjuar, të shkathët, të bukur shtatlartë… dhe nga ana tjetër italjanët (më falni, grekët) : frikacakë, të përulur, torollakë, të mefshtë, të shëmtuar dhe të tjera më the të thashë… Ja pra edhe lajthitja e dytë fenomenale : mospërputhja flagrante e vlerave materiale me vlerat njerëzore !

. Le të gjykojmë vetë : me çka do të merret trimi i zgjuar, cerebral dhe kokoroç shqiptar në majën e malit, në mos të luftojë me ngjashmit e tij, po aq trima të çartur sa ai, përderisa guxojnë dhe ngjiten në këto male ? Po kur këtyre të ardhurve t’u jetë shfarosur fara, me kë tjetër ai do të merret përveç se me sivëllaun, më tej me vëllain dhe së fundi me vetvehten ? Ndërkohë ai pordhacaku frëng i mefshët as që guxon të përleshet me dikë dhe aq më pak me vehten ; pra thjesht për t’u marë me diçka, ai do t’ju përvishet sendeve – fushave, lopëve dhe xeherorëve të pashpirt.

. Rezultati s’ka nevojë për koment : sot mezi numërohen tre milionë e gjysëm shqiptarë dhe nja dy milionë kosovarë – krenarë si ata - që gjallojnë në një vend të varfër ku edhe malet janë shëndrruar në kështjella, të rrënuara të bëra fushë - dhe nga ana tjetër, njëqind milionë gjermanë – të nënështruar, sigurisht - që rrojnë në fushë, të rrethuar nga malet e të mirave materiale. Në se që ditën e parë, Zoti do të kish vënë në punë logjikën e thjeshtë, sipas ligjit të tjetër të ndërsjelljes, sot do të kishim krejt të kundërtën : njëqind milionë shqiptarë të ngopur, bile edhe të majmë – paçka se disi më kokëulur – në një vend të begatë me malet e kthyera në fusha të vërteta, rreth e qark të cilit do të silleshin gjashtë milionë serbë ndoshta krenarë si Artabani i proverbës, por ama të zgjebosur, të uritur dhe të leckosur, fushat e të cilëve do të ishin mbuluar nga malet – e plehrave !

.

.

. Mosbesimi që veçon.

.

. Në vend të efektit të dëshëruar, lajthitja origjinale e Zotit e zgjedhuar me inteligjencën po aq natyrale të shqiptarëve, prodhoi një pasojë të dytë, ende më fatkeqe. Edhe pse i pazot nga natyra të zhbironte deri në fund udhët e Zotit, shumë shpejt dhe intuitivisht, shqiptari cerebral kuptoi se diku ky Zot ishte gabuar. Vetvetiu lindi dhe u zhvillua tek ai mosbesimi që e shtyu drejt dyshimit, drejt agnosticizmit. Ndaj një Zoti të tillë, të parët u hakmorrën duke ja ndrruar kishën – Krishtin e kryqëzuar të katolikëve me sivëllain e tij ortodoks ende më të cfilitur – dhe anasjelltas ; pasardhësit apostatë ja braktisën atë fare dhe rendën në masë pas xhamisë së Muhametit dhe parajsës së tij qiellore plot me hyrije, bashkëkohësit ateistë i mbyllën krejt kishat dhe xhamitë dhe u rreshtuan pas Enverit dhe parajsës së tij komuniste tokësore. Së fundi, bashkërendësit e çoroditur – dhe natyrisht të uritur, ende hezitojnë mes kryqit dhe gjysmëhënës, mes profetëve dhe mashtruesve, mes dogmës dhe thashethemeve, mes Kryetarit dhe partisë, mes Unit dhe grupit…

. Hezitim agnostik. Një luks që përveç filozofit të përçartur dhe dijetarit të përhumbur, jo gjithkush ja lejon vehtes. Si i bëhet kur një grusht individësh të lirë si shqipja pretendon të jetë njëherësh filozof, dijetar dhe luftëtar – në mos i barabartë, të paktën po aq i barazvlefshëm sa edhe perënditë e qiellit ? Edhe pse njëzet vjet jetë në vendin e frëngjve më ka ndihmuar t’i ve fre agnosticizmit të lindur, hezitoj t’i jap përgjigje një pyetjeje të tillë. Thjesht për të mos plagosur krenarinë time – dhe të të tjerëve si puna ime.

.

. Ky preokupim i përjetshëm për të deshifruar dhe për të nënështruar forcat hyjnore e pengoi përfundimisht shqiptarin tonë të kuptonte skemat e thjeshta tokësore, mekanizmin banal jetësor që vinte në lëvizje gjallesa të tilla si francezin. Me atë shpërfilljen karakteristike, po ajo me të cilën individi i plotfuqishëm dhe i lirë vështron nga maja e malit të tij masën e nënështruar dhe skllave që zvarritet fushave, ai fshiu njëherësh nga tefteri i tij njëfaqësh të gjitha vlerat e përbuzura : dhuntinë elementare të punës së rëndomtë, të përditshme dhe të stërlodhshme ; virtytet çudibërëse të demokracisë të turmës anonime që rron me iluzionin e zgjidhjes së problemeve me anën e një fije letre – votës ; fuqinë shpresëdhënëse të institucioneve të përbashkëta që mbështetet mbi vendimet kolektive ; forcën e verbër të makinës të ligjeve që kristalizon vullnetin e grupit mbi interesat sovrane të popullit ; përmbajtjen konvencionale të fjalës që mbështetet mbi koncepte abstrakte të tilla si barazia apo vllazërimi.

. Detyrimisht, ai përjeton një moskuptim të shumëfishtë – atë të filozofit vetmitar që refuzon argumentat e të singjashmit mendimtar, atë të individualitetit të spikatur që mohon çdo autoritet tjetër përveç vetvehtes, atë të rrebelit të përjetshëm dhe kokëfortë që guxon dhe ngre krye kundër vetë Zotit. Ndërkohë, atij nuk i ka munguar as arsyeja – ajo e urisë që të detyron të braktisësh malet shterpe në kërkim të bukës ; as urtësia – ajo e monedhëzimit të të vetmit produkt që gjendej me bollëk në këto vise, trimërisë dhe forcës së krahut. Ja përse, në kryqëzim të udhëve të mendjes dhe të krahut, të mprehtësisë dhe të forcës, gjithmonë është gjendur ai – luftëtar dhe mercenar, rojtar dhe bandit, sulmues dhe mbrojtës. Me kusht që, diku pranë të gjendej dikush që kish nevojë për të – dhe që për më tepër, sipas një alkimie misterioze dhe asnjëherë të kuptueshme nga mendja e ndritur e trimave, ishte i aftë sidoqoftë të kthente në ar çdo gjë që prekte. Romaku në kërkim të legjioneve dhe të gjeneralëve, Bizantini nevojtar për ushtarë për perandorë, Venedikasi dhe të tjerë Latinë mungestar për stratiotë dhe të Komendatorë, Otomani i etur për jeniçerë dhe Vezirë…

. Ky ekuilibër shekullor u thye papritur e papandehur, po atë ditë kur frëngu i përbuzur zbuloi se edhe një mendje e fjetur si e tij ishte më se e mjaftë për të frutëzuar përpjekjen njerëzore, tashmë të investuar në kohë. Me fjalë të tjera, në se rrota e qerres ishte shpikur nga dikush dikur, nuk ja vlente më barra të mereshe me rrotën por me qerexhiun. E thënë ndryshe – dhe në lidhje me një lëmi që na intereson veçanërisht, atë të luftës – nga momenti që tashmë baruti ishte shpikur, duhej kaluar vështrimi tek pushka ; nga momenti që pushka paraqitej efikase dhe mjaftueshmërisht vrastare, dukej menduar për topin… dhe përfundimisht, nga gjylja e topit tek bomba atomike rruga përvijohej vetvetiu. Puna është se kjo mënyrë e kqyrjes së bashkëveprimit njeri-natyrë (dikush mendoi ta quajë teknologji) e çoi shqiptarin tonë drejt papunësisë së plotë dhe përfundimtare.

.

. Mendoni vetë : së pari, për të përvehtësuar këtë të uruar teknologji, duhet të pranosh fillimisht se nuk di thuaj asgjë, më tej duhet të ulesh diku – për shembull, në një bankë shkolle, për ta mësuar. E pra shqipja e maleve di gjithçka që në origjinë dhe s’ka nevojë ta mësojnë të tjerët. Së dyti, përdorimi i saj s’ka asnjë lidhje me trimërinë – këtë dhuratë të Zotit, por me bindjen dhe nënështrimin : të përsëritësh mekanikisht atë çka të urdhëron tjetri. A ka parë dikush një shqiptar t’i bindet verbërisht urdhërit, fanatik të disiplinës ? Dhe në vijim, kjo mënyrë e re e përballjes së tjetrit, është karakteristikë e frikacakut dhe e bërë për frikacakët – kur mund t’a vrasësh armikun tënd nga larg, përse t’i dalësh atij përballë ? Në këto kushte, askush ka nevojë për krahun kordhëtar apo për trimin që të merr gjak në vetull – pasi sot, nuk arrin t’i shohësh armikut as nishanin… dhe jo më vetullën !

. Përfundimisht, kur arrijmë në atë derexhe që edhe një gjë e tillë e shenjtë dhe fisnike si lufta bëhet dhe fitohet nga frikacakët e mefshët, ndoshta botës ende nuk i ka ardhur fundi, ama në këtë botë të tillë nuk ka më vend për shqiptarët.

.

.

. Zhvillimi që frenon.

.

. Pikërisht, duke ju bindur kërkimit të efektit aq të dëshëruar, përpjekja origjinale e robit frëng të Zotit, tashmë krejt e pavarur nga inteligjenca natyrale e shqiptarit, prodhoi një pasojë të fundit, trefish më fatkeqe : krijimin e Shtetit. Ky sendërzim djallëzor, më i përsosuri që mendja e mbrapshtë e skllavit të zvetënuar kish mundur të sajojë, ishte shkruar në logjikën e vetë sendeve. Tashmë, teknologjia e dijes dhe ajo e luftës konkurronin mes tyre për të shenjtëruar pushtetin e pronarit mbi pronën, për të ligjësuar fuqinë e të fortit mbi të dobtin ; troç, për të përjetësuar privilegjet e kastës dhe për t’i treguar vendin atij që dilte nga rreshti. Një ushtri e vërtetë rrogëtarësh e përbërë prej policit dhe xhandarit, mësuesit dhe ushtarit, gjykatësit dhe rojtarit, priftit dhe kuvendarit, tagrambledhësit dhe postjarit… deri tek nëpunësi, funksionari dhe ministri apo doganieri, spiuni dhe xhelati. Të gjithë këta « shërbëtorë të Shtetit », rrotulla dhe rrypa transmisioni të makinës së pashpirt, robëtoheshin për të ruajtur në planin lokal bindjen e shtetasit, harmoninë e familjes, ekuilibrin e rendit shoqëror, mbijetesën e paqes sociale, mirëqënien e shtresave të privilegjuara… dhe në një plan tjetër, kësaj here rajonal dhe botëror, kontrollin e tregjeve të krahut të punës, të lëndëve të para dhe të produkteve industriale ; hegjemoninë mbi sferat e influencës politike ; ndikimin mbi paktet dhe traktatet ekonomike dhe ushtarake ; ndërhyrjen në punët e brendshme të shtetit tjetër.

. Është pak të thuhet se, jo vetëm vrapi i shfrenuar i jetës dhe aktiviteti intelektual gjithnjë dhe më frenetik – tipik i fundshekullit të XIXtë – nuk përputhet aspak me kqyrjen filozofike të natyrës së vrazhdë dhe preokupimet baritore të malësorit tonë trim, dhe por edhe frazeologjia apo terminologjia e mësipërme është në shfazim të plotë me botën e tij idilike, të ritmuar nga konceptet biblike të besës dhe nderit, të Kanunit dhe të bajrakut, të fisit apo të farës, të gjakmarrjes dhe të hasmit. Shumë-shumë, mund të imagjinojmë se për të, ecejakja e kësaj bote të jashtme në vlim paraqet një proces sa absurd aq edhe të çoroditur, të ndërmarrë nga njerëz po aq të çoroditur.

.

. Fundja, ç’mund të prisje tjetër nga ajo skotë të huajsh që i kish shkuar jeta duke nënështruar objektet e pashpirt, duke numëruar gjënë në zotërim të saj – me sytë e verbuar nga lakmia ? Kaq dhe aq fusha.. pse jo dhe disa më tepër ; aq dhe kaq lopë… pse jo edhe tufa tjetër ? Frika e fqiut e shtyu këtë racë fatkeqe të rrethohej me gardh, t’i tregonte sinorin frikacakut tjetër ende më lakmiqar, të shpikte kufijtë mes shteteve, t’i rrethonte këto të fundit me tela me gjemba, të mobilizonte rojet bile edhe ushtrinë për t’i ruajtur – dhe pasi të sigurohej se zotëronte një fuqi më se të mjaftueshme, t’i çonte këto kufij deri tek thana. Bile në këtë pikë, shqiptari duhej të ndihej i lumtur që ende nuk i kish prerë të gjitha thanat për thupra, pra që i kish mbetur një qafë e tërë plot, pasi fqiu i tij i pangopur serb – tashmë në rrugë, ishte gati t’i kërkonte këto të uruara thana deri në breg të detit, tek Shkëmbi i Kavajës. Kështu, një ditë të bukur ndonëse të vrenjtur, të vjeshtës së tretë 1912, shqiptari u gjend i rrethuar gjithandej nga kufijtë e të tjerëve.

. Fort të aftë nga natyra të imagjinonin deri në fund qëllimin e lig të tjetrit, bijtë më të mirë të kësaj racës tonë të lashtë – më e shquara se ato që e rrethojnë – kuptuan më në fund se e vetmja mënyrë për penguar fqinjtë keqbërës ishte të lidheshin me të tjerë fqinjë, disi më të largët, por të paktën në pamje mirëbërës. Detyrë e vështirë besa - por sidoqoftë e frymëzuar nga adaxhio e lashtë « armiku i armikut tim është miku im » - ajo e të përzgjedhurit mes tufës së miqve, grabitës të sprovuar të rangut kontinental. Ngushëllohemi bile edhe ngazëllohemi veç duke ditur se sidoqoftë, ata ishin armiq të përbetuar të lakmiqarëve modestë fqinjë. Ja përse ai grusht burrash që mundi të ngjitej në atë ballkonin e famshëm të Vlorës rendi fillimisht në Vjenë dhe fill përmbrapa në Romë, përpara se të shqiptonte atë fjalimin lakonik por historik të shpalljes së Pavarësisë.

. Pas aq e kaq shekujsh pavarësie mendore, shpirtërore dhe fizike individuale, shqiptarët u detyruan t’i braktisnin atributet e tyre hyjnore origjinale për t’u vënë në një këmbë me të tjerët, për hir të pavarësisë së tyre të përbashkët. Nga ky moment, turma e luftëtarëve të pamposhtur u kthye në popull banal, vendi legjendar i shqiponjave në shtet të papërfillshëm ballkanik, raca e lavdishme në komb gjysmak dhe së fundi, trimi i çartur – bir i denjë i Zotit, u shëndrrua në nënshtetas. As krejtësisht i përulur dhe i bindur për të qenë sa duhet qytetar, as i krishterë dhe i kulturuar si duhet për të qenë evropian për së mbari. Thjesht, shqiptar metis i fillimshekullit të XX, që kish trashëguar nga nëna urinë e përhershme, pakënaqsinë legjendare dhe skepticizmin qiellor ndërsa nga baballarët e shumtë, lakminë për prona dhe për para, zbythjen përpara autoritetit dhe adhurimin hipokrit të doktrinës.

.

. Për herë të parë në historinë e tij, vendi tashmë i emancipuar – në kohën e tyre, rilindasit Frashëri ëndëronin ta shihnin të mëvetëm, u vu në starting bloc-un e garës ndërkombëtare të ecjes, finishi i të cilës ndonëse nuk i dukej fundi, quhej qytetërim, begati dhe demokraci. Vetëm se, konkurrentët ishin nisur prej kohësh dhe gjendeshin disa dhjetëvjeçarë, në mos shekuj larg përpara. Nën vështrimin babaxhan të trajnerëve dhe në vijim të këshillave të tyre dashamire, bashkëkombasit dora-dorës mësuan si të ngrinin një shtet me të gjitha takëmet e domosdoshme (qeveri, administratë, ushtri, xhandërmari), si të organizonin një ekonomi të orientuar drejt prodhimit të lëndëve të para për industrinë e miqve dhe konsumit të prodhimeve të gatshme të industrisë së tyre ; si të konceptonin një politikë eklektike aleancash, të ngritur mbi mundësinë e marrjes së borxheve dhe mbi pamundësinë e shlyerjes së tyre.

. Në mungesë të këllqeve, nga ecje sportive, gara u shëndrrua në përçapje të mundimshme, në një anabas që synonte terminusin Evropë – si dikur Shvejku Bugjejovicën. Një anabas që vazhdon deri në ditët e sotme, fort i lakuar dhe i përdredhur, ndoshta i vështirësuar nga vetë shqiptarët që mes gjitha shtigjeve të mundshme që ju ofronte bota, preferuan ato që i përshtateshin më mirë natyrës së tyre jo fort komode : liberalizmin fisnor të monarkut despot ndaj premtimeve të fisme të dhespotit liberal ; Frontin e luftës në krah të Aleatëve ndaj Ballit të aleancës me shkaktarët e Luftës ; diktaturën e egër « demokratike » të shumicës proletare ndaj demokracisë së gjerë « shfrytëzuese » të pakicës së kamur ; terapinë e shokut të doktorit-mjek-dijetar ndaj ekonomisë së tregut të doktorit-ekonomist-pijetar.

.

. Ndoshta pa kokë, por ama me këmbë… bile ca më mirë me qerre pasi, bë vaki, mund të biesh në lepur, një e tillë udhë të çon diku. Ishallah në Romë, paçka se u nisëm për bute dhe ramë në shtamba. Në rastin tonë në NATO. Zaten, i duruari i fituari, se edhe trimi më i mirë ka nevojë për shokë shumë… si edhe për një mik, të bardhë – pra evropian – për një ditë të zezë… bile mundësisht një mik me pare, se kur ke pare ç’i do mentë. Ato të bekuara mend, dhuratë e Zotit, shkaktare të aq e kaq fatkeqësish, që na mësonin dikur të luteshim : ruajna Zot nga miqtë budallenj se nga armiqtë e zgjuar mbrohemi vetë !

.

.

. * * *

.

.

. Ç’duhet të bëjnë njerëzit kur krijuesi i tyre, Zoti, gabon që në origjinë ? Edhe pse në dukje legjitime – nga këndvështrimi i laikëve, ose krejt absurde – sipas mendimit të fetarëve, kjo pyetje është fort delikate. Nuk shkoj deri aty sa të pohoj ne se mundet apo jo të gjykojë poçja prej balte poçarin që e krijoi, pasi nga momenti që Zoti mendoi t’i fryjë në hundë nuskës prej argjile, ai i dha asaj Frymën, pra një diçka prej vehtes së tij. Në mos inteligjencën, të paktën shpirtin ! Dhe nga momenti që ka shpirt, njeriu shpirtërzon, shqison, ndjen, krahason, analizon, logjikon dhe përfundimisht edhe gjykon. Edhe sikur t’i ndalohet të gjykojë Krijuesin, askush s’mund ta pengojë të gjykojë të singjashmin dhe vetvehten. Pikërisht nëpërmjet krahasimit, analizës dhe sintezës.

.

. Pra, le të ndryshojmë vetë sensin e pyetjes : Përse Zoti, pasi krijoi njeriun, e braktisi atë në fatin e vet ? A thua të ishte kaq i lodhur nga ky proces krijues, kaq i zënë në procese të tjera, sa që nuk pati më kohë t’i rikthehej veprës së tij madhore – si çdo krijues tjetër - qoftë për t’i bërë asaj korrigjimet e rastit ? Në të kundërt – dhe për të gjithë ata që mendojnë se Zoti është i mishëruar gjithandej në natyrë – përseja e kësaj pyetjeje është një evidence, pasi Ai ngjizi një krijesë me jetë, me shqisa bile edhe me shpirt e gjykim, por sidoqoftë të paaftë të dallonte me sy të lirë qoftë Krijuesin qoftë edhe shëmbëlltyrat e tij të shumta, për të ndjerë aprovimin apo mosaprovimin e vështrimit të Atit tonë në Qiell ndaj veprimeve të veta mbi tokë. Edhe nëse nuk duam të pranojmë se Ai e dështoi këtë krijesë që në krijim, ose të paktën e braktisi më tej në fatin e vet, përse atëhere ai nisi mbi dhé Birin e vet Jesu - dhe herë-pas-here – të tjerë Profetë, në mos për t’i treguar grigjës së çoroditur rrugën e vërtetë, për t’i bërë njerëzit të riorientoheshin nga fjala e tij ? Përse kjo grigjë paska tendencën të shkasë në rrugë të keqe ? Përse së fundi, ai nis engjëj dhe të tjerë shenjtorë për t’u transmetuar veshëve të ndjeshëm mesazhe qiellore, gjithmonë me shpresë se një ditë prej ditësh njerëzit do ta kuptojnë dhe do të ndryshojnë natyrë ?

.

. Përpara shumës së pyetjeve të tilla pa përgjigje që rrezikojnë të shëndrrohen në ortek, pres me durim që dikush të marë guximin të formulojë tre a katër ide – majë ; sidoqoftë, disi më të ndryshme nga ato që propozon Bibla apo Kurani, lidhur me krijimin, mëkatin apo edhe gabimin origjinal të Zotit, sikundër dhe një a dy hipoteza fillestare disi më të mençura, lidhur me origjinën hyjnore të shqiptarëve. Pres dhe shpresoj, që ai dikush të ketë kuptuar më në fund që ky shqiptar origjinal ndoshta nuk është më i mirë se sa të tjerët por aspak më i keq se ta ; ndoshta jo më shumë hyjnor se fqinjët por sigurisht po aq i barazvlershëm sipas standardeve tokësore ; ndoshta jo kërthiza e botës dhe fara e njerëzimit por natyrisht aktor i Historisë, edhe pse i dorës së dytë. As më pak as më shumë, i zakonshëm mes të zakonshmëve të tjerë, i ndërgjegjshëm, i përgjegjshëm - aspak theror i fatit të keq sikundër dhe viktimë i ndonjë ndëshkimi qiellor !

. Fundja, këto ide dhe hipoteza le të jenë si të jenë, veç mos jenë të njejta me ato të Kadaresë që gjithë fajin ja hedh djallit dhe shejtanit - pushtimit otoman dhe vendosjes së komunizmit – sipas tij, dy katastrofat më të rënda që kanë rënë mbi popullin tonë dhe që e kanë devijuar nga rruga e parashkruar. Shumë e thjeshtë dhe fort komode t’ja hedhësh fajin tjetrit – edhe sikur ky tjetri të vijë drejt nga Skëterra, kur mendon se mjafton vetëm amëshimi dhe besimi në Krijuesin për të qëndruar mbi udhë… Njësoj sikur të thuash se fajtorët janë teknologjia dhe Shteti, këto shpikje të qafirit kaurr !

. Më pas, jam i bindur se dikush tjetër, rreth këtyre ideve dhe hipotezave, do të mundë të thurë ngjarjet – indin, të ngjizë pra një farë tregimi të origjinës – pëlhurë, që edhe pse nuk përmban konturet e maskës mortore të Jesusë sikundër edhe pëlhura e famshme e Torinos – të paktën, mund të përdoret si qefin i të kaluarës, besa fort e largët por gjithmonë prezente, mahnitëse dhe përpirëse. Mjaft që me një të tillë qefin të mbështillen të vdekurit ende të pakallur - Muji dhe Halili, Gjergj Elez Alia dhe të tjerët Krajleviq Marko, Zuku Bajraktar ose Paji Harambash ; me të tillë cohë të fshijnë lotët Ajkunat dhe Vojsavat dhe të tjerat vajtojce ende të pangushëlluara ; me të tillë çarçaf të zbardhet zija kombëtare ende e përvëluar ; me të tillë flamur të paqësohen shpirtrat ende të trazuara…

. Me qëllim që të gjendemi përfundimisht ballë-për-ballë vetvehtes në të sotmen dhe të reflektojmë për vehten, nesër.

La suite.. - Vazhdimi...

Pastor Æternus.

.

. Shumë është folur, bile edhe përfolur – në shtyp, në radio dhe në të tjera kanale të masmedias - lidhur me vendimin (me vendimet) e Papës Benedikt XVI për të hequr shkishërimin me të cilin vetë Roma kish ndëshkuar një varg peshkopësh revizionistë dhe integristë si edhe dishepujt e tyre.

. Kështu, disa dhjetëvjeçarë më parë, Mgr Lefebvre mori guximin dhe rrufezoi Kishën katolike, qingj i bindur i të cilës kish qenë dikur, përpara se të përplaste derën e saj dhe të shpallte krijimin e Kishës së tij të Reformuar. Ai guxoi dhe kundërshtoi autoritetin qiellor në emër të një amëshimi dhe të një besimi që nuk përputhej më me ritin ; në emër të një riti që nuk i përgjigjej më asaj Kishe ; në emër të një vetë Kishe që nuk i përgjigjej më besës me Zotin.. Pra, në emër të një integrizmi kishtar që mohonte vlerat e Vatikanit, tashmë të ndriçuar sadopak nga Dritëzat (Lumières) ; në emër të një rikthimi pas në traditën konservatore, paçka mësimet tragjike të dy-tre shekujve të fundit.

. Disa vite më parë, një tjetër peshkop - anglez kësaj rradhe, Mgr Williamson guxoi edhe ai të shpallte publikisht atë çka i vlonte përbrenda prej kohësh : të shprehej " Besoj se provat historike dënojnë pa asnjë mëdyshje tezën sipas të cilës, 6 milionë persona qenkëshin vrarë në dhomat e gazit sipas vendimit politik të Adolf Hitlerit. Mendoj se nuk ka patur askurrë dhoma të tilla gazi".

. Çka synon Papa Benedikt XVI nëpërmjet kësaj amnestie doktrinale? Ndoshta zgjerimin e bazës besimtare të një Kishe në thërmim, ndoshta rikthimin e disa deleve dikur të humbura në tufën e besimtarëve tolerantë.. Bën vaki që ky Papë edhe ka të drejtë… veçse të mbledhësh nuk do të thotë forcërisht të përbashkosh. Këto dy tufa nuk janë të shkrijshme dhe një falje qoftë edhe papale nuk është e mjaftueshme që lutjet e përbashkëta tashmë të krijojnë një kor të akorduar. Politika, qoftë edhe ajo e Vatikanit – misioni universal, dialogu, mirëkuptimi, hapja ndaj besimit të tjetrit, nuk mund të reduktohet në një gjest bindjeje dhe nënshtrimi ndaj ideologjisë (dogmës). .

.

. . * * *

.

.

. Kam përpara syve dy tekste, jo më të dala nga dora e një prelati kishtar si Ratzinger por, sidoqoftë, nga goja ose nga mendja e dy personaliteteve publike të jetës shqiptare si z. Aleksandër Meksi dhe z. Fatos Lubonja. Pavarësisht nuancave të stilit dhe të gjuhës – të përveçme bile karakteristike për çdonjerin prej tyre – ato kanë të përbashkët kërkesën e rehabilitimit të të pushkatuarve pa gjyq nga komunizmi, të viktimave të tij pas çlirimit dhe vendosjes të atij rregjimi, por edhe para çlirimit, pra gjatë viteve të luftës. Ajo çka tërheq veçanërisht vemendjen në këtë pozicionim të tyre në debatin publik është përfshirja në këtë kategori viktimash edhe e kolaboracionistëve – ose e të ashtuquajturve " kolaboracionistë ". Qoftë Meksi, qoftë Lubonja i përmbahen mendimit se edhe ata jo vetëm duhen doemos rehabilituar, por " edhe duhen quajtur dëshmorë (ish-politikani Meksi) " ose së paku " ata duhet t’i kuptojmë e arsyetojmë (analisti Lubonja) ".

.

. 1. Qysh në këtë stad fillestar të debatit të çelur, qoftë edhe si spektator aktiv, më lind një problem, i cili kërkon domosdo një përgjigje : viktima posepo dhe padyshim të komunizmit, por ama, viktima të fajshme për shkak të bashkëpunimit me fashizmin dhe nazizmin - kolaboracionistë? Apo viktima të pafajshme - të ashtuquajtur " kolaboracionistë " ? Me fjalë të tjera, cili është ai kriter objektiv që dallon dëshmorin mes grupit të të vrarëve - viktimat ? A thua mjaft që vrasësi të vetëquhet komunist që viktima e tij të jetë e pafajshme, theror bile edhe dëshmor ? Pa asnjë dyshim që Meksi është i këtij mendimi, ndërkohë që thotë (dhe gazetari shkruan):

.

. .. Ata njerëz janë vrarë sepse ishin kundërshtarë të komunizmit në shumicën dërrmuese të rasteve. Qenë kundërshtarë të komunizmit, sepse në një mënyrë apo në një tjetër e njihnin komunizmin, ose njihnin njerëzit të cilët i paraqiteshin publikut si komunistë. Sigurisht që në një vend të vogël si Shqipëria lidhjet me fuqitë e huaja janë vendimtare. Nuk mund të quhen "kolaboracionistë"…. Kjo është një gjë fare-fare e qartë. Kishte njerëz të cilët e dinin mirë se komunizmi ishte armik i Shqipërisë, sepse ishte me Serbinë, kundër këtij vendi, e dinin mirë që ishte armik i njerëzimit.

.

. Çka mund t’i shtohet tjetër këtij gjykimi që vjen nga një mendje që i është përkushtuar demokracisë - një parim në thelb tolerant ndaj çdo bindjeje politike, bartës i " mënyrës pluraliste të gjykimit ", i hapur ndaj pjesëmarrjes së çdo opinioni personal në të ashtuquajturin " trup social " ; nga një erudit që s’ka se si të harrojë se një teori sociale si ajo e komunizmit mbetet gjithmonë në bazë të rrymave dhe lëvizjeve të sotme socialiste dhe socialdemokrate – si për shans, kundërshtarët e tij të mendimit dhe të ideologjisë ? Ndoshta duhet shtuar se syçelësia e tij të jep përshtypjen se vjen drejpërdrejt nga sallat e mitingjeve politike dhe besa, do të ishte fort e mirëpritur dhe veçanërisht ngrohëse për vdekatarët e thjeshtë sikur për shans, Meksi të na e kish kumtuar nga thellësia e viteve shtatëdhjetë ose tetëdhjetë e shekullit të shkuar… nga mesi i acarit komunist.

.

. Në të kundërt, Lubonja është besa fort i matur në shprehje, përderisa shkruan " .. sigurisht nuk ka qenë punë e lavdishme, por e dënueshme, puna e atyre shqiptarëve që i dorëzuan kurorën e Shqipërisë Viktor Emanuelit dhe u futën në shërbim të pushtimit ". Çështja për të, ndoshta (them ndoshta pasi ai vetë nuk i hyn këtij shtegu) është masa e dënimit që ata meritonin. Dhe në këtë rast, çka vihet në dukje sot dhe kërkohet të riparohet është dënimi i tyre pa gjyq, mungesa e qëllimshme e dëshirës nga ana e fitimtarëve për të " dalluar midis tyre përgjegjësitë e ndryshme, rrethanat e ndryshme apo edhe padrejtësitë e ndryshme ". Asgjë s’mund t’i shtoj këtij gjykimi… e megjithë përpjekjen, nuk arrij të pajtohem me të kur mundohet të më bindë se

. " .. pritja me duartrokitje e italianëve dhe bashkëpunimi me ta, mes tjerash edhe për të zgjidhur çështjen e Kosovës, është një realitet kompleks në të cilin është e vështirë të ndash me thikë antipushtuesit nga një anë dhe kolaboracionistë nga ana tjetër ".

. Vihem për një çast në vendin e atij që injoron këtë realitet kompleks – si edhe laryshinë befasuese të gjuhës shqipe – dhe mundohem të zbërthej kuptimin e fjalës anti-pushtues : kundër-pushtuesit = ai-që-nuk-toleron-atë-që-vjen-për-ta-pushtuar. Me mendje, me fjalë, me gjeste, me vepra – dhe menjëherë më shkon ndër mend shprehja e Meksit : Shqiptari me të huajin asnjëherë s’ka qenë tolerant. Pra çdo shqiptar është antipushtues. Kush mbetet kolaboracionist ?

.

. Ja edhe dallimi thelbësor mes Meksit dhe Lubonjës : ndërsa i pari i bindet ligjit të tij universal se, meqënëse komunizmi është armik i njerëzimit, çdo armik i tij është domosdo miku ynë – dhe si i tillë, çdo mik i vrarë duhet të quhet sot dëshmor ; i dyti kërkon faljen dhe amëshimin në emër të specificitetit aq karakteristik të atij mjedisi të epokës – të ashtuquajturit përjashtim shqiptar – që nuk lejon kurrsesi përdorimin e thikës… as edhe kur është rasti për të ndarë antipushtuesin nga kolaboracionisti. Në se do të quhesha Ratzinger, amnestinë e të parit do ta kisha klasifikuar integriste ndërsa të të dytit revizioniste.

.

. 2. Në rastin tonë, më tepër se një amnesti, me plot gojën flitet për një rishikim të historisë. Bile ky i bekuari rishikim duhet të jetë integral, të prekë të gjitha palët, fituesit sikundër dhe humbësit. Sipas Meksit, pse jo edhe ata që gjetkë, quhen shkaktarë të asaj lufte. Për shembull, gjermanët e Hitlerit që deklaronin në çdo udhëkryq të Evropës se "ne jemi kalimtarë, nuk kemi punë me ju". Bile sipas mitit meksian – pikërisht atij që i ka shpallur luftë Lubonja – edhe përpara se të ndërmerrnin operacionin e Dimrit dhe atë të Verës për të shfarosur partizanët, ju përsërisnin këtyre të fundit – duke patur si përkthyesa ballistët, natyrisht – se në asnjë mënyrë nuk donin të angazhoheshin në beteja me shqiptarët !

.

. Gjynah vallahile që një dije e tillë e politikës së Rajhut të III çiftohet me një harresë fenomenale të fakteve – Borova e Ersekës, ku ata gjermanët e paangazhuar në 3 korrik 1943 masakruan plot 106 banorë të atij fshati : gra, fëmijë, pleq – që të gjithë shqiptarë safi ; vetë Tirana, ku në 4 shkurt 1944, SS-ët gjermanë të gjeneralit Fiztum dhe milicët shqiptarë të Xhaferr Devës, të atij Xhaferri që meriton të bëhet sot dëshmor, vranë 84 qytetarë të paemër në prag të portës. Fundja mirë gjermanët kalimtarë, po italjanët e Duçes në atë memorjen tuaj fëminore fenomenale të kohës së luftës z. Meksi, me ç’rast kishin deklaruar se ishin kalimtarë, apo të paangazhuar ?

. Edhe nëse nuk ju kujtohet, për fat, kemi dëshminë e njërit prej atyre që duhet shpallur dëshmor, z. Mustafa Merlika – Kruja, në kohën e vet Kryeministër i qeverisë, ndoshta fashiste por ama shqiptare, i cili nuk përtyp aspak fjalët por i deklaron me plot gojën :

.

. " .. Vetëm një burrë ndjeu dhe paditi i pari në botë padrejtësitë e traktateve të ndryshme të paqes, dhe mbështeti me forcë t'admirueshme, me ngulm të pathyeshëm nevojën e ndryshimit për të mirën e të gjithëvet: Benito Mussolini, që lëshoi fjalinë e famshme paralajmëruese: "Traktatet nuk janë të përjetshme".

. Por nuk u ndigjua. I bëri jehonë vetëm miku i tij i madh, udhëheqësi i kombit të madh gjerman Adolf Hitleri. Në rendin e ri që do të dalë nga fitorja e Boshtit, populli shqiptar, më së fundi, do të ketë bashkimin kombëtar në kufijtë e Shqipërisë më të madhe të pavarur, të bashkuar pazgjidhshmërisht me Italinë e Mussolinit nën skeptrin e M. T. Viktor Emanueli III.

. Ky është fruti më madhështor që kombi shqiptar korr sot nga bashkimi me Italinë. Populli shqiptar nuk do të harrojë kurrë se sendërtimi i idealit të tij më të lartë kombëtar i detyrohet vlerës dhe sakrificës së ushtarit italian, gjenisë dhe vullnetit të Duçes, krijuesi i Shqipërisë së re, të Madhe e të pavarur ".

.

. Më kjartë se kaq nuk mund të flitet dhe një i tillë patos të ngre peshë në hava, në atë kohë sikundër dhe në ditët e sotme – aq më tepër kur flitet për Shqipërinë e Madhe, shqiptarët trima dhe serbët e ligj. Por për fat të keq, bota nuk është e populluar vetëm nga shqiptarë dhe serbë. Diku më poshtë ka edhe grekë… dhe kur bën pjesë në atë ushtrinë e lavdishme shqiptare të asaj kohe në shërbim të italjanëve - sepse ajo quhej ushtri shqiptare, apo jo z. Meksi – nëse mburremi me Shqipërinë e Merlikave të asokohe " të re, të Madhe dhe të Pavarur… dhe të bashkuar pazgjidhshmërisht me Italinë e Mussolinit nën skeptrin e M. T. Viktor Emanueli III " përse duhet të habitemi kur këta fqinjët grekë na bëjnë përgjegjës për agresionin fashist kundër Greqisë, të atij tetori të vitit 1940 ?

.

. Ndonëse Historia ende nuk mund të pretendojë të jetë një shkencë egzakte si arkitektura apo arkeologjia, ajo mbetet logjike dhe racionale. Sidoqoftë, nëse rishkrimi i kësaj Historie është pikërisht ky që na propozon Meksi, s’më mbetet gjë tjetër veçse të uroj Lubonjën së pari për idenë e tij dhe së dyti, për vlerat intelektuale të ithtarëve që ka mundur t’i bashkëngjisë çështjes – burra të vërtetë, dikur me mustaqe sot me bole, që pasi bënë Historinë, atë të tyren dhe të partisë që ata përfaqsuan përgjatë gjashtë vjetëve të para të tranzicionit demokratik – dhe me ato rezultate që tashmë ju njihen - i janë rikthyer rishkrimit të historisë të një tjetër tranzicioni. Atij komunist, që shumicën e tyre e nxorri nga anonimati i baltës të arave dhe nga banaliteti i kakërdhive të dhenve.

.

. 3. Pashmangshmërisht, rishikimi i Historisë së Luftës prek edhe temën e ndjeshme të numrit të pjesëmarrësve në të : partizanëve dhe ballistëve, fitimtarëve dhe hupësve, vrasësve dhe viktimave. Pa asnjë surprizë për të gjitha palët e interesuara, këto shifra duhen rishikuar. Sipas një matematike të thjeshtë – në se zbret ai i fitimtarëve partizanë, një tjetër duhet të rritet. Ndoshta, ai i hupësve ballistë. Vërtet, sa ishte numri i saktë i tyre ?

.

. Ai që i ka mundur të numërojë ish-partizanët, Kryetari i Komisionit të Verifikimit z. Dashamir Shehi, thotë që ajo shifra prej 70.000 luftëtarësh në fund të Luftës, e përmendur nga burimet e PPSH, duhet reduktuar radikalisht në 4.200 syresh. Edhe pa i verifikuar llogaritjet e tij komplekse, jam plotësisht dakord me të. Bile i propozoj që edhe këtë numër të fundit ta rishikojë në zbritje dhe i sjell shembullin e Petraqit që sigurisht atij i ka shpëtuar. E pra Petraqit, Peçit për intimët – troç, vëllait të gjyshes sime – ju mbush mendja një ditë të dilte partizan dhe sipas zanatit të tij të hershëm u gradua kasapi i Shtabit të Përgjithshëm, diku pranë Vithkuqit… derisa po ajo mendje i tha të kthehej andej nga kish ardhur. Veçse kësaj rradhe, për të mos zhgënjyer shokët e Shtabit, në vend t’i binte mishit të mushkës, i ra dorës së tij me hanxharin e tij të kasapit. Për shkak të asaj jete që zgjodhi të bënte më pas, nuk e di se në ç’vend i ranë përfundimisht kockat dhe shpresoj që aty ku ndodhet tashmë prehet në paqe. Por jam i sigurt që askurrë ai rendi zyrave, as për të rregjistruar emrin diku, as për të kërkuar pensionin e veteranit.

.

. Zaten, prej kohësh, sy të vemendshëm si dhe gojë të liga kanë qenë të mendjes se në të kundërt të Peçit, një numër i madh ballistësh dhe të tjerë xhaketakthyerësish të shkathët braktisën rradhët e dikurshme të organizatave të tyre të lavdishme dhe rendën për t’u hedhur në krahun e fituesve. Po kështu, edhe një numër i madh indiferentësh që nga shtëpitë e tyre të rehatshme panë në ç’drejtim ishte orientuar flugeri… pa llogaritur ata të tjerët që s’lanë vërtetim pa gjetur për të provuar se dikur paskëshin qenë partizanë – thjesht për të përfituar njëqind lekshin e veteranit të luftës !

. Përpara logjikës të një riti të tillë të lashtë, askush nuk u habit – aq më pak udhëheqësit e saj të lavdishëm - se si arriti për shembull, Partia Demokratike e vitit 1991 të bënte 80.000 antarë brenda disa muajsh.

.

. Fundja, ç’prishi send në se numri i partizanëve paskish qenë vetëm një e shtata e atij të përmendur dikur ? Bile edhe populli thotë diku : më mirë pak e sak ! Veçse, për hir të të vërtetës – asaj të Historisë që ju vuri emrin fitimtarëve - të gjithë Meksët dhe Shehët e dynjasë së sotme duhet t’i bëjnë të paktën një pyetje vehtes : si mundën këta 4.200 bile edhe më pak partizanë të bëjnë Luftën dhe të marrin pushtetin në fund të saj ? cili ishte ai numër minimum partizanësh, mjaftueshmërisht i nevojshëm për të nëpërkëmbur një klasë të tërë politike me në krye Baballarët e Kombit ?

. Edhe në se ata nuk kanë mundur apo nuk kanë dashur t’ja bëjnë këtë pyetje vehtes, po jua jap unë atë përgjigje :

.

. ajo " farë e keqe " e Lubonjës – apo " murtajë e keqe " e Meksit – erdhi në pushtet në rradhë të parë si pasojë e mediokritetit, e pasigurisë, e varfërisë të imagjinatës dhe e mungesës së kurajos të atyre që hiqeshin si mbrojtësit e " demokracisë " dhe të idealit republikan në Shqipëri ; dhe në rradhë të dytë, falë dinamizmit dhe fuqisë së PKSH, të aftësisë taktike të udhëheqësve të saj, të disiplinës, të vetëmohimit dhe të shpirtit luftarak të antarëve të saj.

.

. Kështu pra, z. Meksi, ajo " zgjidhja politike e tyre që u bashkuan me Boshtin ", nuk ishte thjesht " e gabuar " por katastrofike, me pasoja të rënda për vendin – dhe në rradhë të parë për ata vetë. A ka njeri sot të marrë guximin dhe t’ju përmendë atyre këtë mediokritet, këtë pasiguri politike, këtë mungesë të imagjinatës dhe të kurajos – përpara se të kërkojë rehabilitimin dhe shpalljen " dëshmorë të Kombit " ? A ka njeri që t’i gjykojë si përgjegjësit kryesorë për vendosjen e komunizmit – pikërisht për shkak të kolaboracionizmit dhe dritëshkurtësisë të zgjedhjes të aleancave me pushtuesin ?

.

. 4. Së fundi, dy fjalë lidhur me atë " vëllavrasjen mes shqiptarësh " - luftën civile – ose më mirë, sipas fjalorit në modë – të ashtuquajturën " luftë civile ", atë gjenerator të spastrimeve, vrasjeve dhe likuidimeve pa gjyq që goditën një pjesë të klasës politike të vendit, bile edhe një pjesë të vetë atyre që morën pjesë në to. Gjithkush ka përpunuar variantin e vet të ngjarjeve, bile Lubonja shpreh bindjen se komunistët zhvillonin që në atë epokë revolucionin proletar për përmbysjen e klasave, krahas Luftës Nacional – Çlirimtare. Le t’ja nënështrojmë gjykimin tonë fakteve, të cilat mbeten kokëforta – si edhe paralelizmave me të tjera situata të ngjashme, të cilat moderojnë edhe pasionet e çastit.

.

. Por, për t’i hyrë kësaj pune, duhet të lemë mënjanë përfitimet konjukturale sikundër dhe të tjera interesa partizane. Pasi në rradhë të parë dhe para së gjithash, kjo luftë civile apo " luftë klasash " ishte një larje hesapesh mes atyre që kishin të tilla – dhe për të larë të tilla hesape, nuk ka nevojë të jesh as komunist as proletar. Thjesht, i shtypur dhe i përbuzur, i dhunuar dhe i shfrytëzuar – në mos ziliqar dhe lakmiqar, hakmarrës dhe i dhunshëm – që të gjitha motive të vlefshme për të vrarë dhe për t’u vrarë kur mbretëron rrëmuja, vese të përjetshme të çdo njeriu. Aq më tepër kur një konflikt i armatosur, lufta e përbotshme, të furnizon njëherësh armën dhe kaosin dhe të heq të gjitha alibitë e mundshme : moralin, mëshirën, respektin për jetën, nënshtrimin ndaj autoritetit. Kështu ndodhi në Shqipëri dhe e njejta gjë ndodhi edhe në Francë, në atë vend të qytetëruar që na e përmend edhe Meksi si shembull të tolerancës ndaj Mareshallit Peten – përpara se të shtojë me ngut se kontributi i tij [në lëminë e kolaboracionizmit – shënimi im] është i njejti me atë të Lef Nosit apo Mustafa Krujës.

. Bën vaki z. Meksi që kontributi të ketë qenë në mos i njejtë, të paktën i ngjashëm – me atë diferencën e jahudinjve të përndjekur dhe të dorëzuar në rastin e parë apo të fshehur dhe të mbrojtur në të dytin – por përsa i përket dënimeve për bashkëpunim me armikun dhe kolaboracionizëm, edhe pse me gjyq, vështirë se gjen shembull tjetër të ngjashëm me Francën në Evropën perëndimore : 158.000 të gjykuar, 7.040 të dënuar me vdekje, 2.722 të dënuar me punë të detyruar të përjetshme, 10.434 me punë të detyruar të kufizuar në kohë, 60.000 të burgosur në korrik të vitit 1945 nga të cilët 26.529 të dënuar me masë burgimi, 57.852 të ndëshkuar nga gjyqi me masën e degradimit kombëtar (humbje të të drejtave civile), 300.000 të degraduar nga ana e Komiteteve të pastrimit profesional (humbje të të drejtave dhe privilegjeve të punës dhe të pensioneve), 120.000 të degraduar nga Administrata (të përjashtuar nga postet administrative dhe pa të drejtë pune)… Në total, gati 2.000.000 persona të prekur nga procesi i pastrimit kombëtar, nga të cilët 990.000 të arrestuar qoftë për disa ditë, muaj ose vite.. sa për egzekutimet nga ana e Rezistencës franceze gjatë dhe pas lufte për shkak të " bashkëpunimit dhe kolaboracionizmit " : 105.000 persona nga qershori 1944 deri në shkurt 1945, nga të cilët 50.000 vetëm në jug të Francës (nga Nica në Tuluzë – sipas të dhënave të shërbimeve të sigurimit ushtarak amerikan).

.

. A mjafton kjo mënyrë e të kqyrurit të fenomenit për të rikthyer në jetë të vrarët ? për të lehtësuar dhimbjen e të afërmve, apo për të ngushëlluar familjet e tyre ? apo së fundi për të ndëshkuar vrasësit ? Aspak jo, sikundër nuk mjekon plagët as pohimi që vetë lufta është një e keqe radikale dhe vrastare, paçka se e bërë rregullisht nga njerëzit kundër të tjerëve njerëz. Sidoqoftë, çdo përgjigje përmban në vetvehte gjykimin që të tilla gjëma janë të pandara nga përmbysjet sociale. Në këtë vështrim, çdo datë e shquar në historinë e njerëzimit, çdo festë kombëtare në kujtesën e popullit, çdo ngjarje e shënuar në jetën e një vendi përmban njëkohësisht çlirimin dhe robërimin, parajsën dhe skëterrën. Sejcili, sipas vendit dhe implikimit në të, mund ta quajë lindje apo vdekje, dasmë apo zi, revolucion apo katastrofë. Dhe këtij ligji nuk i shpëton as 14 korriku francez i 1789 apo 28 nëntori shqiptar i 1912, as çlirimi i Kosovës as edhe ndërhyrja demokratike e Amerikanëve në Irak apo në Afganistan.

.

. Çka mund të bëjnë të gjallët, pasi është larguar furtuna, pasi kanë varrosur të vrarët dhe i janë rikthyer jetës, është të përzgjedhin mes të vdekurve ata që meritojnë të prehen në Panteonin e Kombit : heronjtë, dëshmorët, martirët… dhe herë pas here, me rast përvjetoresh, përkujtimesh apo fundja edhe përmbysjesh të reja, t’i rikthehen atij Panteoni për t’a pastruar, riparuar pllakat ose korrigjuar emrat mbi to. Atë çka fundi i fundit, po mundohen të bëjnë deri-diku politikanët tonë sot, gjashtëdhjetë e kusur vjet pas fundit të asaj lufte. Përse pikërisht sot këta politikanë i janë rikthyer këtij Panteoni ? Përse nuk u investuan në këtë ndërmarrje kaq fisnike përgjatë gjithë atyre vjetëve të mëparshme të riparimit të krimeve dhe të katastrofave të komunizmit ?

. Fundja, ç’rëndësi ka koha kur të paktën, njihen principet dhe vlerat në emër të të cilave ndërhyhet, në emër të të cilave do të rishkruhet kjo histori… Cilat janë pra këto principe dhe vlera në rastin tonë ? Ato të një Panteoni ku do të gjenden cip mbi cip " heronjtë " partizanë dhe " tradhtarët " e dikurshëm, xhelatët dhe viktimat, fituesit dhe humbësit ; që të gjithë të veshur me një cilësi të vetme, atë të të qenit fillimisht luftëtarë dhe më pas martirë.

.

.

. * * *

.

.

. Kur guxoi dhe ndërmorri një hap të tillë si rehabilitimi i peshkopëve të ndëshkuar dhe të përjashtuar, ai Papa ynë i fillimit të këtij shkrimi vuri mbi kandar jo vetëm autoritetin e tij si Ati shpirtëror i katolikëve të botës mbarë por edhe atë çka quhet pagabueshmëri papale, të proklamuar një herë e mirë nga Piu i IXtë në 1870, nëpërmjet Kushtetutës dogmatike Pastor Æternus.

.

. " … Papa i Romës […] gëzon, nëpërmjet ndihmesës qiellore që i është premtuar nga figura e Shën Pjetrit, pagabueshmërinë me të cilën Shëlbyesi i Shenjtë ka dashur të pajisë Kishën, kur kjo e fundit përcakton doktrinën e besimit dhe të moralit ".

.

. Në mungesë pra të këtij autoriteti të patundur, do të dëshiroja të dija se në emër të kujt pagabueshmërie, ajo pjesë dominante (PD) e klasës tonë politike kërkon rehabilitimin e kolaboracionistëve të djeshëm. Nëse bota e sotme laike ka arritur të zgjidhë problemet e saj politike dhe të moralit edhe pa ndihmën e Shën Pjetrit apo të ndonjë kushtetute dogmatike, kjo gjë ka bërë vaki vetëm nëpërmjet pranimit të njëzëshëm të principeve dhe të vlerave universale, mes të cilave krahas demokracisë dhe respektit të jetës së njeriut, shkëlqen me të njejtën dritë edhe dënimi pa asnjë mëdyzje i fashizmit dhe i nazizmit - dhe me atë rast, nderimi për ata që luftuan dhe dhanë jetën kundër tij dhe aspak e kundërta, bashkëpunimi apo kolaboracionizmi.

.

. Si rrjedhim, nëse dikush si Meksi kërkon të mohojë këtë realitet, ai nuk ka nevojë të fshihet pas argumentave anakronikë të fantazmës së komunizmit dhe pas sillogjizmave qesharakë : " Nuk është e rastit që Mustafa Kruja dhe Xhaferr Deva morën shtetësinë amerikane. Nuk ishte Amerika nga ato shtete që falte kolaboracionistët… pra, ata nuk ishin aspak kolaboracionistë ". Edhe pse nën hijen e flamurit me yje dhe shirita, dëshira rishkruese e Meksit shihet nga larg : fshirja një herë e mirë e asaj faqeje të Historisë që quhet Lufta Nacional Çlirimtare, dëshmitarët e fundit të të cilës po shuhen njëri pas tjetrit ; shlyerja deri edhe e gjurmave të kësaj Lufte në ndërgjegjen e atyre që do të vijnë pas… të kësaj përpjekjeje madhore që përvijoi profilin e epokës, sikundër ai Muri i Madh që përvijëzon kufirin e fundit të identitetit të kinezëve. Sidoqoftë, një ndërmarrje e turpshme, një gabim i rëndë përpara Historisë dhe interesave të vetë shqiptarëve pasi edhe në këtë rast, të mbledhësh nuk do të thotë forcërisht të përbashkosh.

.

. Ajo çka përmban Meksin – dhe Meksët e tjerë - për momentin është vetëm grima e drojës, pikërisht ajo që i mungonte kolegut të tij Kalakula ose të singjashmit të tij Merlika-Kruja… ajo çka frenon pushtetin e tyre, është pamundësia e shqiptimit të një Pastor Æternus :

. " Nëse dikush, që Zotit mos i pëlqeftë, do të marë guximin të kundërshtojë përcaktimin tonë, anathema të bjerë mbi të ".

La suite.. - Vazhdimi...

Shqipëria përballë botës komuniste – Ferri jugosllav (2).

.

. E krijuar gjatë muajve mars – prill 1919, Partia Komuniste Jugosllave - Partia Socialiste Puntore sipas emrit të saj të origjinës – njohu shumë shpejt orën e vet të lavdisë. Kjo forcë politike prej 60.000 antarësh u pranua menjëherë nga Internacionalja Komuniste dhe rrëmbeu bashkinë e Beogradit gjatë zgjedhjeve lokale të vitit 1920. Një vit më vonë, në korrik të vitit 1921, PKJ u shpall jashtë ligjit dhe ju desh të deklaronte zyrtarisht shpërndarjen e saj. Në të vërtetë, asaj ju desh të u riorganizohej mbi të tjera baza, në ilegalitet, dhe me këtë rast humbi pothuaj gjithë efektivat : vetëm 3.000 antarë në vitin 1930, që do të bëhen 12.000 në prag të pushtimit nazist.

. Që nga momenti i kapitullimit dhe më pas gjatë coptimit të Jugosllavisë mbretërore të Pjetrit të IItë, pra nga prilli i vitit 1941 dhe deri në fund të qershorit të këtij viti, PKJ nuk ndërmori as gjestin më të vogël – as në veprime bile as edhe në shprehje. Vetëm pas sulmit hitlerian kundër Bashkimit Sovjetik, me mirë të themi pas fjalimit historik të Stalinit gjatë të cilit ai urdhëroi partitë komuniste evropiane të godisnin armikun nazist, Byrosë Politike të PKJ ju desh të shpërndante kuadrot e saj në terren për të organizuar fillimet e rezistencës kundër pushtuesve shumëkombësh – Vukmanoviç-Tempo shkoi në Bosnjë, Milovan Gjilas në Mal të Zi, Tito në Serbi (Shënimi 1) apo Kardelj në Slloveni. Veç pak javë më vonë, Mali i Zi u përfshi në një varg përleshjesh të përgjakshme mes kryengritëve vendas dhe italjanëve. Në tetor të vitit 1941, rioshët komunistë të rezistencës fillojnë të bashkëpunojnë me veteranët e maleve, me çetnikët e Drazha Mihajlloviçit, para se të shëndrrohen në konkurrentët e tyre të papajtueshëm dhe të përfundojnë armiq deri në vdekje.

. Kështu, disa ditë më vonë, në prag të themelimit të Partisë Komuniste Shqiptare, në 8 nëntor të vitit 1941, është pak të thuhet se lëvizja partizane e Titos sapo kish hedhur hapat e para ; ajo mezi numëronte në rradhët e saj dy a tre mijë luftëtarë – një forcë thuaj e papërfillshme ushtarake tashmë në planin lokal - dhe nuk kishte asnjë perspektivë të qartë të të tashmes së saj dhe ende më pak ndonjë plan të përcaktuar mirë lidhur me të ardhmen, pa folur më për gjeopolikën e Ballkanit të pasluftës.

.

. Sidoqoftë, është fakt që edhe në këto kushte, Komiteti Qëndror i PKJ kish ndërmarrë një veprim " të mençur " me vlerë të veçantë strategjike : dërgimin e emisarëve të tij të parë për të riorganizuar lëvizjen komuniste në Shqipërinë fqinje dhe aktiviteti i tyre kish dhënë frytet e dëshiruara, krijimin e PKSH. A priori, ky element është i mjaftueshëm për të ngritur hipotezën se PKSH s’ish gjë tjetër veçse krijesë e jugosllavëve. Zaten, vetë jugosllavët do të jenë të parët që do të lëvdohen dhe do të reklamojnë atësinë.

. Po qe se besojmë Enver Hoxhën, ishte malazezi Bozho Jovanoviç që hodhi këtë tezë gjatë punimeve të Konferencës së parë kombëtare të PKSH në Labinot (mars 1943) dhe e keqja ishte se kësaj here, jugosllavët e kishin me gjithë mend. Pavarësisht se vetë Popoviçi e kundërshtoi me forcë këtë ide, kasneci i ri i Titos kish mbrritur me detyrën për të vjelë " dividendët " e investimit të bërë.

. Nga ana tjetër, edhe vetë pushtuesit italjanë kishin vënë re prezencën e jugosllavëve pranë PKSH dhe e përdorën këtë fakt për qëllimet e tyre të propagandës : komunistët shqiptarë pra ishin vegla të sllavëve, një argument me peshë në kuadrin e politikës së tyre " kombëtare ". Kjo tezë u rimor me gëzim nga ana e Ballit Kombëtar dhe u përdor qoftë gjatë luftës, për të reduktuar ndikimin e komunistëve në popull, qoftë pas saj, për të nënvizuar karakterin antikombëtar të pushtetit komunist. Një provë e gjallë e eklektizmit politik të Ballit, i cili nuk ngurroi aspak për të përdorur argumentat e armiqve të tyre tradicionalë por të largët – jugosllavët e Titos – për të luftuar armiqtë e betuar tashmë të afërt – shqiptarët e Hoxhës. .

.

. Të dërguarit e parë të Titos në Shqipëri – Miladin Popoviçi dhe Dushan Mugosha – i përkasin " rrethit të parë " të PKJ, atij të udhëheqësve të lartë lokalë apo zonalë. Me origjinë nga rajonet kufitare dhe të njohur mirë me elementin shqiptar, ata u zgjodhën në funksion të aftësive të tyre të spikatura për të ngritur në këmbë organizatat ilegale, për të rekrutuar kuadrot e nevojshëm dhe për të përgatitur aksione të tipit guerrile. Është krejt e natyrshme të mendohet se deri në fund i vitit 1942, deri në prag të krijimit të Këshillit Antifashist Nacional – Çlirimtar të Jugosllavisë (AVNOJ) – Bihaç nëntor 1942 - ata vepruan kryesisht me iniciativën e tyre dhe ju bindën nuhatjes së tyre apo talentit vetjak për të krijuar dhe forcuar lidhje të natyrës personale. Mjafton të ndiqen peripecitë që hoqi ndërkohë lëvizja komuniste jugosllave. Në të vërtetë, në fundin e vitit 1941, forcat partizane jugosllave ishin në agoni : prishja me çetnikët, e ndjekur nga dy disfata të llahtarshme – ato të Pljevljas dhe të Uzhices – detyruan Titon dhe shokët e tij të merrnin arratinë dhe të fshiheshin në Foca, në luginën e lumit Drino. Vetëm gjatë pranverës të vitit 1942, ai mundi të ndërmarrë riorganizimin ushtrisë së tij mbi bazën e Brigadave partizane " Proletare " : në korrik të 1942, atij i mbeteshin gjithsej 3.000 burra e gra. Ata do të jenë 30.000 në janar të 1943 për t’u bërë 300.000 një vit më vonë, në 1944.

.

. Në fund të vitit 1942, Tito arriti të ngrinte Frontin e tij Antifashist, gjë e cila e lejoi të forconte dhe të rriste bazën e lëvizjes së tij dhe të kufizonte atë të konkurrentit mbretëror. Atëhere, ai vendos të interesohet më tepër lidhur me çka ndodh tek fqinji i tij – duke dërguar kasnecin e tij Jovanoviç – aq më tepër që ndërkohë Tito kalon pjesën më të madhe të kohës në Zhabljak, në pyjet e Malit të Zi, për të mos thënë në kufirin me Shqipërinë. Duhet të presim pranverën e vitit 1943 dhe dy betejat e përgjakshme të Neretvës dhe të Sutjeskës, pas të cilave drejtuesit e PKJ fillojnë të mendojnë seriozisht lidhur me zgjerimin e rezistencës antifashiste drejt periferisë, gjë e cila i shtyn pashmangësisht drejt përpunimit të një politike ballkanike.

. Lind kështu ideja e Federatës ballkanike, një skicë e të cilës është vizatuar për herë të parë një vit më parë - gjatë vitit 1942. Me këtë rast, teoria e ndërfutjes së ideve të çlirimit kombëtar dhe të çështjes kombëtare projektohet mbi të gjithë gadishullin : gjithashtu me këtë rast, vendosen kontakte të rregullta me PK bullgare dhe me KKE greke ; përveç kontakteve që egzistonin ndërkohë me PKSH. Mirëpo në korrik të vitit 1943, duke ju përmbajtur fjalë për fjalë deklaratave të bëra në Bihaç, Partia Komuniste Maqedone shprehu vullnetin e saj për të krijuar një Maqedoni të pavarur dhe të bashkuar. Ky është edhe thelbi i të ashtuquajturës " çështje maqedone " si edhe prologu i " çështjes shqiptare ".

.

. Gjatë shgjymtyrimit të Jugosllavisë mbretërore në vitin 1941, Bullgaria ndërhyri për të aneksuar Maqedoninë – në fakt, atë çka mbetej nga Maqedonia pasi disa krahina perëndimore të saj i ishin bashkuar Shqipërisë italjane, qyteti i Selanikut dhe rrethinat e tij kishin mbetur nën pushtimin gjerman ndërkohë që një pjesë e Maqedonisë egjeane ishte vënë gjithashtu nën pushtimin italjan. E gjithë pjesa tjetër bashkohet me Bullgarinë – që nga qyteti i Follorinës pranë kufirit me Shqipërinë dhe deri në lumin Struma dhe në Pirot, apo më mirë të themi e gjithë Maqedonia e zonës së liqenjve, ajo e Vardarit dhe e Pirotit.

. Ky pushtim " logjik " nga ana e " vëllezërve bullgarë " nuk pati thuaj asnjë impakt mbi rezistencën popullore antifashiste : seksioni maqedonas i PKJ shkon deri aty sa që përqafon pikpamjet e komunistëve bullgarë dhe gjykon të panevojshme shpërthimin e një kryengritjeje të përgjithshme. Megjithë linjën politike të përcaktuar nga AVNOJ në vitin 1942, u desh ndërhyrja e posaçme e Vukmanoviç - Tempos në mars të vitit 1943 për të riorganizuar seksionin maqedonas të Lëvizjes Nacional-Çlirimtare Jugosllave. Pasi projekti fillestar maqedonas s’kish të bënte aspak me planet jugosllave : pas kontakteve të shpeshta me komunistët bullgarë dhe komunistët grekë, vendasit vendosën krijimin e një Fronti Nacional-Çlirimtar sllavo-Maqedonas. Kjo ishte një goditje e rëndë ndaj Titos, i cili nisi menjëherë Svetozar Vukmanoviçin - alias gjenerali Tempo për të ndëshkuar tendencat qendërikëse maqedone. Ky i fundit veproi pa mëshirë në vend për " të asgjësuar në mënyrë energjike të gjitha pozitat e gabuara të Maqedonasve ", përpara se të çfaqej në Vithkuq dhe në Lavdar të Oparit, apo në Kucakë - pranë udhëheqjes së PKSH atë mars të largët të vitit 1943, në përfundim të udhëtimit të tij të parë të inspektimit në këtë krah të Ballkanit (Sh. 2).

. Mbërritja e Vukmanoviç-Tempos në Shqipëri dhe takimet e tij të verës 1943 me udhëheqjen e PKSH shënojnë fundin e fazës së parë të bashkëpunimit mes dy partive komuniste, atë të stërvitjes dhe të mësimit të zanatit. Zëdhënësi i ri jugosllav që i përket atij grushti udhëheqësish të nivelit kombëtar, shumë të afërt me Titon dhe përgjegjës të politikës të përgjithshme të PKJ, vëren shpejt tendencat që veprojnë në gjirin e Komitetit Qendror të PKSH dhe veçanërisht, hezitimet dhe orvatjet për të bashkëpunuar apo për t’u hapur drejt rrymës nacionaliste. Ky orientim i ngjashëm me atë të fqinjëve maqedonë paraqet një rrezik të qartë në lidhje me politikën e PKJ lidhur me periferinë ballkanike – veçanërisht lidhur me të ardhmen e Kosovës, gjë e cila e shtyn të ndërhyjë në mënyrë të prerë.

.

. Eshtë interesante të nënvizohet se në thelb, ndërhyrja " brutale " e Tempos pranë shokëve të tij shqiptarë të armëve nuk ndryshon aspak nga qëndrimet anti-Balli të kolegut të tij Popoviç, të shprehura me një forcë të veçantë gjatë Mukjes. Ajo çka ndryshon në të vërtetë është këndi i vështrimit : në se gjenerali Tempo shqetësohet për fatin e ardhshëm të Kosovës në kuadrin e interesave të Jugosllavisë së tij, Popoviçi, të cilin shqiptarët e kishin " pagëzuar " Ali Gostivari, preokupohej nga perspektiva e ndarjes së pushtetit paslufte si edhe nga raportet e reja të forcës që mund të krijoheshin në vendin e tij të adoptimit, në Shqipëri.

. Sidoqoftë, ndërhyrja e emisarit special të Titos përbën edhe ngjarjen vendimtare që shënon radikalizimin e PKSH ; nën impulsin e jugosllavëve, udhëheqja e partisë shkundet dhe i kundërvihet të gjitha ideve të mëparshme të një afrimi me Ballin Kombëtar. Në këtë mënyrë lind procesi " anti Mukje " që u vulos në Konferencën e dytë të Labinotit dhe përvijohet shqyerja me kampin nacionalist – akti i parë i luftës " civile " mes shqiptarësh. Megjithëse PKSH kish mundur të marrë kthesën e duhur, pasi kthehet në bazë, Tempo paraqit një raport shumë pak të favorshëm lidhur me palën pritëse dhe arrin të influencojë Titon, i cili edhe pse nuk i zotëronte të gjitha kartat e lojës, zotëronte mundësinë tjetër – atë të ndryshimit të metodës së punës dhe në rradhë të parë, ndërrimin e ekipit jugosllav në vend.

.

. Vite – për të mos thënë dekada - më vonë, në veprat e tij, Hoxha do të rikujtohet mbi megalomaninë e jugosllavit Tempo dhe nënvizon antipatinë e thellë që lind dhe instalohet mes dy burrave. Po qe se do t’i besojmë rishtas kujtimeve të tij, elementi që përsëritet me forcë të veçantë gjatë të gjithë takimeve që padroni i ardhshëm i PKSH do të ketë me emisarin e shquar të Titos ndërmjet marsit dhe gushtit të vitit 1943, s’është gjë tjetër veçse mendimi i ngulët i këtij të fundit lidhur me shtabin ballkanik. Edhe pas kaq vitesh, në periudhën e shkrimit dhe të botimit të kujtimeve të tij, udhëheqësi shqiptar tregohet i pamëshirshëm në gjykimet e veta ndaj të dërguarve të Titos në vendin e tij pasi të gjithë ata, përveç Popoviçit, përshkruhen si konspiratorë dhe intrigantë, të drejtuar nga një ide e vetme – ajo e nënshtrimit të PKSH ndaj interesave jugosllave (Sh. 3).

.

. Është krejt e mundur që tundimet shkëputëse të maqedonëve si edhe thirrjet për marrëveshje mes shqiptarësh – këto dy prirje që, në fund të fundit, vulosnin shgjymtyrëzimin e Jugosllavisë së vjetër, përbëjnë bërthamën e asaj kthese rrënjësore që pësoi politika titiste lidhur me çështjen kombëtare, në vjeshtën e vitit 1943. Megjithatë, mes teorisë leniniste mbi të drejtën e vetvendosjes dhe praktikës ballkanike të shovinizmit etnocentrik, gremina është aq e thellë sa që Titos, shumë më tepër jugosllav në shpirt se sa kroat i lindur, ju desh një vit i tërë për të gjetur formulën e përshtatshme : atë të federalizmit. Mbi bazën e trashëgimit territorial të Jugosllavisë mbretërore, të krijohet një Jugosllavi e re federale – ja edhe së fundi platforma e re kombëtare e dalë nga punimet e Jajces. Përsa i përket politikës ballkanike të kësaj Jugosllavie të re, mes të tjerash, ajo duhet të zgjidhte edhe grindjet e vjetra mes fqinjësh të periferisë ; a ka zgjidhje më të përshtatshme se sa një Federatë ballkanike, një lloj kopje e modelit kombëtar ?

. Eshtë e sigurt që, gjatë muajve nëntor – dhjetor të vitit 1943, Tito ende nuk ishte në gjendje të merrte me mend si do të rridhnin ngjarjet deri në fund të luftës ; sidoqoftë, ai i kish marrë të gjitha masat për t’a kthyer peshoren nga ana e tij. Lëvizja e tij kishte një " Qeveri të Përkohëshme " të zgjedhur në Jajce, ushtria e tij gëzonte njohjen e gjithëfuqishme të Aleatëve si antar me të drejta të plota në Koalicionin antifashist dhe së fundi, ai vetë ishte pajisur me shkopin e Mareshallit.

.

. Së fundi, por aspak e fundit në rradhën e vlerave, vjen mbështetja e anglezëve. Nëqoftëse saga Tito ka ngjallur në mënyrë sistematike mosbesimin e Stalinit, i cili për arsye të errëta pothuaj deri në fund të luftës preferoi kampin mbretëror ndaj atij komunist, ajo tërhoqi pashmangshmërisht vëmendjen e anglezëve. Në mënyrë të veçantë, rezistenca e udhëhequr nga Titoja tërhoqi vështrimin e Çurçillit, i cili që në qershor të vitit 1943 dërgoi pranë shtabit të partizanëve jugosllavë djalin e tij Randolfin. Ky i fundit kthehet pranë të atit thellësisht i bindur dhe arrin të bindë edhe gjithë të tjerët lidhur me dobinë apo përfitimin që do të sillte Tito, po qe se do t’i bëhej besim si i vetmi konkurrent i vlefshëm në garën e ardhshme për pushtetin. Pak kohë më pas, Konferenca e Teheranit (28 nëntor – 1 dhjetor 1943) njohu Titon dhe lëvizjen e tij si partnerë të Aleatëve. Që këtej e tutje, ndihma ushtarake dhe materiale e anglezëve fillon të orientohet veç në dobi të partizanëve, duke harruar tashmë rrymën legaliste. Që nga strehimi i tij londonez, duke filluar nga janari i vitit 1944, Pjetri i IItë u detyrua të bashkëpunojë me qeverinë e përkohëshme të dalë nga Jajce dhe braktisi në mëshirën e fatit Mihajllovoçin, ushtarin e tij besnik dhe trim.

.

. Gjatë majit së vitit 1944, PKJ thirri në bazë Mugoshën dhe në vazhdim solli në vend një ekip të tërë, mes të cilit shkëlqen Velimir Stojniçi, emisari i ri i PKJ. Në këto ujra edhe Popoviçit ju kërkua me këmbëngulje të braktiste gjithçka dhe të kthehej sa më shpejt në vendlindje. U desh ndërhyrja e Enver Hoxhës, që miqtë e tij anglezë ta evakuonin nëpërmjet Italisë ku mundi të mjekojë tuberkulozin e tij kronik. Tashmë vendin e " organizuesve polivalentë " të tipit Popoviç e zunë " teknikët specialistë " të llojit Stojniç, në të vërtetë " ekspertë " të përgatitjes ideologjike, të çështjeve ushtarake apo të marrëdhënieve ndërkombëtare. Fillon kështu një fazë e dytë, ajo e konsolidimit të kontrollit jugosllav mbi PKSH.

.

. Përse ky ngut i Titos dhe ekipit të tij për të riatdhesuar Popoviçin ? Po qe se besojmë Hoxhën, një pjesë të " fajit " ka vetë Popoviçi i cili nuk u përmbajt pas atij raportit katastrofik të Tempos mbi udhëheqjen e PKSH dhe i nisi Titos një varg letrash për të kjartësuar situatën dhe në rradhë të parë, për të mbrojtur " pozitat e drejta " të udhëheqjes shqiptare.

. Paralelisht, rrjedha e ngjarjeve të fundverës të vitit 1944 sugjeron një deshifrim tjetër të situatës : që prej tre vjetësh, prej shtatorit të vitit 1941, Popoviçi jetonte në Shqipëri – praktikisht gjatë gjithë periudhës së luftës – krejtësisht i shkëputur nga realiteti jugosllav., kontaktet e tij me të cilin kishin qenë më se sporadike. Gjatë kësaj periudhe shumë ujra kishin rrjedhur dhe strategjia e PKJ kish ndërruar disa herë kahje. Hera e fundit që Popoviçi kish dhënë llogari përpara udhëheqjes së tij ishte në Zagreb, në tetor të vitit 1940. Pra, ai mungonte në Bihaç dhe në Jajce ku ishin hedhur bazat e pushtetit të ardhshëm të Jugosllavisë së re federale dhe për më tepër, ai ishte krejtësisht i shfazuar lidhur me politikën e re ballkanike të Titos. Këtë shfazim – si edhe ndikimin shumë të madh që ai ushtronte mbi Enver Hoxhën - e kish konstatuar dhe e kish relatuar për herë të parë Tempo, mesazhi i të cilit lidhur me korrigjimin e politikës së përgjithshme të PKSH dhe mbi shtabin e ardhshëm ballkanik kaloi shumë keq, pikërisht për shkak të Popoviçit. Ndërkohë, Tempo kish konstatuar edhe premisat pozitive - mediokritetin që mretëronte në rradhët e udhëheqjes së PKSH si edhe fillesën e fërkimeve të para në gjirin e saj. Padyshim, politika e re jugosllave kërkonte marrëdhënie të reja dhe veçanërisht një përqasje të re por paradoksalisht, pengesa kryesore nuk ishin vetë shqiptarët por një malazez si Popoviçi.

.

. Disa muaj më vonë, në vjeshtën e vitit 1944, rrjedha e ngjarjeve tregon shumë qartë se nga kjo anë e kufirit dhe nga ana tjetër, pushteti do të binte së shpejti në duart e komunistëve. Lajmi kaq i mirë veç mund të frymëzojë atë mendim mjeshtëror që problemi i Kosovës do të mund të zgjidhej një herë e mirë në qoftëse e tërë Shqipëria do të bënte pjesë në gjirin e Federatës së ardhshme Ballkanike – për të mos thënë Jugosllave. Ky mendim, po aq i vjetër sa edhe vetë Jugosllavia, shtyu emisarin e ri të Titos, kolonel Velimir Stojniç, të ndërmarrë një arbitrazh të vështirë gjatë Pleniumit të IItë të KQ të PKSH, të mbajtur në Berat në prag të çlirimit të vendit (22-25 nëntor 1944). Sipas legjendës, ai mundi të shfrytëzojë me mjeshtëri divergjencat e sapolindura në gjirin e Komitetit Qëndror të PKSH dhe rreshtoi pas vehtes pjesën më të madhe të antarëve të KQ, duke i lënë Enver Hoxhës veç një pakicë ithtarësh. Ky Plenium i famshëm – shumë vite më vonë Hoxha do t’a quante " njollë të zezë " në historinë e partisë së tij – la gjurmën e tij dhe peshon mbi të gjitha marrëdhëniet mes dy partive komuniste dhe të dy vendeve fqinjë për vitet e ardhshme.

.

. Çka ndodhi në Berat, atë nëntor të largët të vitit 1944 ? Dokumentat zyrtare të PPSH, të botuara pas lufte, na mësojnë se përfaqsuesi i PKJ u lëshua në një sulm të egër kundër linjës politike të PKSH, duke dënuar njëkohësisht oportunizmin e Hoxhës ndaj Ballit dhe sektarizmin e tij ndaj Veriut të vendit. Sigurisht, varianti i përhapur nga Jugosllavët është krejt i ndryshëm : sipas tyre, divergjencat e shprehura gjatë Pleniumit të Beratit ishin ushqyer nga njëra anë nga vetë Hoxha i cili kish pohuar më se një herë " naivitetin dhe paaftësinë e tij " dhe nga ana tjetër nga shokët e tij të idealit që ishin të vendosur për t’a zëvendësuar në krye të partisë. Gjithmonë sipas versionit të tyre, jugosllavët ndërhynë për të shpëtuar Hoxhën dhe nëpërmjet tij, ata mundën të siguronin suksesin e ndërmarrjes komuniste në prag të çlirimit të vendit.

. Ku qëndron e vërteta ? Si zakonisht, diku mes dy varianteve : Hoxha, i braktisur nga mentori i vet Popoviç, e kish humbur toruan si edhe sensin e vet të analizës dhe të kontrollit që do ta karakterizojë aq mirë më vonë, dhe në mënyrë naive pranoi publikisht paaftësinë e tij – zaten, absolutisht e vërtetë. Por edhe sikur ai të mos e kish pranuar këtë gjë, ishin shokët e vet të luftës Spiru dhe Malëshova që do t’ja kujtonin, tashmë që ishin çliruar krejtësisht nga gjenia e keqe e Popoviçit dhe nga kornizat e tij të ngushta organizative dhe disiplinore. Bile, duke përdorur terma jo fort të dashura, Spiru kish redaktuar për këtë rast edhe një shënim biografik për Sekretarin e Parë, i cili nuk ja harroi dhe nuk ja fali kurrë.

. Mjaftoi pra sulmi fillestar i Stojniçit që kjo " bandë " të pakënaqurish, të cilës me këtë rast ju shtua Koçi Xoxja, Liri Gega apo dhe Pandi Kristo, të saldohej mes vedit dhe të lëshohej nga zinxhiri, duke kërkuar kokën e Sekretarit të PKSH. Në se ai mundi ta shpëtojë, kjo ndodhi vetëm falë Stojniçit, qëllimi i të cilit ishte thjesht të zhdukte ndikimin e Popoviçit dhe jo vetë Hoxhën. Një puç pra në gjirin e Komitetit Qëndror të PKSH në prag të çlirimit të vendit, i frymëzuar dhe i kontrolluar deri në fund nga jugosllavët që me këtë rast, arritën të vendosin raporte të reja forcash në të. Një ndërhyrje ndoshta brutale por e llogaritur mirë, e para në atë vargun e gjatë të viteve të ardhshme, që i hapi rrugën kontrollit të plotë jugosllav mbi politikën e brendshme të PKSH.

.

.

. * * *

.

.

. Thellësisht borxhlie ndaj ndihmës jugosllave, PKSH ju nënshtrua fatit të saj : ajo kopjoi verbërisht strukturat partijake të " motrës " së saj të madhe ndërkohë që udhëheqësit shqiptarë bënin të pamundurën për t’u tejkaluar në lavde ndaj idolit të tyre Tito. Asgjë nuk dukej më fuqishme se sa kjo miqësi e farkëtuar gjatë viteve të vështira të luftës, asnjë argument nuk dukej në horizont që të trondiste sadopak këtë mirëkuptim të pashembullt – bile as edhe e ardhmja e Kosovës, që ndërkohë i ishte nënshtruar ligjit të fituesve. Megjithë zhurmën e përleshjeve të përgjakshme mes " nacionalistëve " kosovarë – të ashtuquajturve fajtorë për bashkëpunim me pushtuesin – dhe njësive të ushtrisë jugosllave ; megjithë masakrën e sapo të thirrurve nën armë kosovarë - të atyre të rinjve të mobilizuar që kundërshtonin të shkonin për t’u vrarë në frontin kroat të Sremit në prill 1945 – e vështruar nga Tirana, çështja e Kosovës ishte mbyllur një herë e mirë. Në korrik të vitit 1945, përfaqësuesit e PKSH merrnin pjesë si të ftuar nderi në seancën plenare të Asamblesë të Serbisë që vulosi përfshirjen e Kosovës në gjirin e strukturës federative Jugosllave. Si shpërblim, Jugosllavia ishte i pari vend që njohu zyrtarisht Qeverinë e Përkohshme shqiptare.

.

. Përse PKSH nuk ju kundërvu vendimit të Titos për të përfshirë Kosovën në strukturën jugosllave të pasluftës ? Po të lexosh veprën e Hoxhës " Titistët " ku emri Kosovë përmendet 275 herë, ai nuk le asnjë rast pa përmendur bindjen e tij se kjo çështje duhej të zgjidhej pas lufte, konform vullnetit të popullit të krahinës. Mirë gjatë lufte që Hoxha kish bindjen marksiste se " vëllezërit komunistë jugosllavë " do ta zgjidhnin problemin e Kosovës në përputhje me teorinë leniniste-staliniste të të drejtës së kombeve deri në vetvendosje, por pas lufte, në vitin 1945, kur ai mundi të konstatonte devijimin e praktikës jugosllave ndaj teorisë sovjetike, përse nuk e ngriti zërin publikisht ndaj një padrejtësie të tillë ?

. Përgjigjen e jep Biberaj kur thotë se :

.

. komunistët shqiptarë të Kosovës dhe ata të PKSH nuk ju kundërvunë vendimit jugosllav lidhur me një çështje kaq vitale për kombin shqiptar për shkak të pozitës të nënështruar që ata kishin ndaj PKJ. Me përfundimin e luftës, u bë e qartë se, edhe një herë, Kosova ishte e destinuar të kalonte rishtas nën qeverisjen e të huajve (Sh. 4).

.

. Me gjithë respektin ndaj autorit Biberaj, për hir të realitetit, duhet të heqim nga lista komunistët shqiptarë të Kosovës pasi as forca e tyre numerike as edhe kontributi i tyre në luftën nacional-çlirimtare nuk i vinte ata në ndonjë situatë të privilegjuar për t’i kujtuar PKJ premtimet e saj të dikurshme lidhur me bashkimin e Kosovës me Shqipërinë. Sidoqoftë, ideja e mësipërme është thelluar aq sa është bërë mënyrë të menduari mes qarqeve nacionaliste apo antikomuniste shqiptare ; ajo mbrrin deri në ditët e sotme dhe paraqitet si " përmbledhja më e qëlluar e situatës " në epokën e ngjarjeve që po përshkruajmë (Sh. 5).

. E pra, megjithë aspektin vendimtar që zgjidhja e problemit të Kosovës paraqiste dhe paraqet për të ardhmen e kombit shqiptar, mjafton të largohemi sadopak nga kuadri i interesave shqiptare stricto sensu dhe kqyrim gjithë rajonin nën një kënd më të gjerë për të kuptuar se kjo shprehje e admirueshme e Biberajt nuk merr parasysh as rrjedhën e historisë as edhe realitetin e ngjarjeve.

.

.

. --------------------------------------------

.

.

. (1) Për herë të parë, Tito riçfaqet në vendlindje në vitin 1925, pas dhjetë vjetësh të kaluara në BRSS. Ai i afrohet përkohësisht udhëheqjes më të lartë të PKJ në vitin 1928, pak kohë përpara arrestimit dhe dënimit të tij me pesë vjet burgim. Ai zgjidhet Sekretar i Përgjithshëm i PKJ në vitin 1939 dhe rimerr drejtimin e partisë në fundin e muajit mars të vitit 1940, pas një kthimi tjetër nga BRSS. Për hollësi të tjera mbi jetën e Titos, shih : Vladimir DEDIJER – Josip Broz Tito : prispevki za zivljenjepis, Ljubljana, Drzavna zalozba Slovenije, 1972.

.

. (2) Mbi këtë subjekt, shih : Ernest WEIBEL – Histoire et géopolitique des Balkans de 1880 à nos jours, Ed. Ellipses, coll. L’Orient Politique, Paris 2002.

.

. (3) Shih : Enver HOXHA – The Titoistes, Publishing House " Naim Frashëri ", Tirana 1982.

.

. (4) Elez BIBERAJ - Albania and China. A Study of an Unequal Alliance, Boulder et Londres, Westview press, 1986

.

. (5) Kolë GJELOSHAJ dhe Jean-Michel de WAELE - La République d'Albanie et la question du Kosovo, Cahiers d'Études sur la Méditerranée Orientale et le monde Turco-Iranien n° 29.

La suite.. - Vazhdimi...